Skip to main content

Full text of "Compendium theologiae moralis"

See other formats


cc* 



Master Negative # 

IND 09-6166-02 



Microfilmed For 

UNIVERSITY LIBRARIES OF 

NOTRE DAME 



July 2009 



Microfilmed By 
OCLC Preservation Service Centers 

Bethlehem, PA 18017 



Camera Operators 

Zaida Cruz 
Rita Pieller 



Microfilmed 2009 

f or the 
University Libraries of Notre Dame 

as part of the ongoing 

preservation microfilming program 



Repr 



• it 



uctions may not be made without 
permission from the 



University Libraries of Notre Dame, 

Preservation Department 

, / 

Notre Dame, IN 46556 



Gury, Jean Pierre 



Compendium theologiae moralis / a 
Joanne Petro Gury primo exaratum ; 
et deinde ab Antonio Ballerini. 
Neo-Eboraci ; 1889. 



IND 09-6166-02 



BIBLIOGRAPHIC RECORD TARGET 



Master Negative # IND 09-6166-02 



4 



System 

FMT 

LDR 

003 

008 

035 

0359 

040 

049 

090 

10010 

24510 



250 

2600 

300 

500 

650 

70010 

70010 

CAT 

CAT 



OOlOlatd 



Number: 000938957 

BK 

00942mam 2200217 a 4500 

OCoLC 

860416sl889 nyu 
ja(OCoLC) 1343 8829 
a AEH2742 
a BJO |c BJO |d IND 

alNDU 

aBX1758|b.G8 1889a 

a Gury, Jean Pierre, |d 1801-1866. D . 1U . • 

a Compendium theologiae moralis / |c a Joanne Petro Gury primo exaratum ; et demde ab Antonio Ballenm 
adnotationibus auctum ; nunc vero ad breviorem formam redactum atque ad usum semmanorum hujus 
regionis accommodatum ab Aloysio Sabetti. 

a Ed. 5. / |b ab auctore recognita ad normam Conc. Plen. Balt. III atque recentiorum Congr. Rom. 
a Neo-Eboraci ; |b Cincinnati : |b F. Pustet, |c 1889. 
aviii, 891 p. ;|c24cm. 
a Includes index. 
a Christian ethics |x Catholic authors. 

a Ballerini, Antonio, |d 1805-1881. 
a Sabetti, Aloysius, |d 1839-1898. 
a B ATCH |b 00 |c 19981 225 |1 NDU0 1 |h 0424 
c 20011208 |1NDU01 |h 03 16 



Restrictions on use: 



FILM SIZE: 35mm 

IMAGE PLACEMENT: IA 
DATE FBLMING BEGAN: 



UNIVERSITY LIBRARIES OF NOTRE DAME 
Preservation Department, Reformatting Unit 

TECHNICHAL INFORMATION 



(fi& m hb 



REDUCTION RATIO: // ' ' 

w 



FILMER'S rNITIALS: 



PM-MGP 
METRIC GENERAL PURPOSE TARGET 

PHOTOGRAPHIC 




&4& 



150 mm 



100 mm 



A4 



1 



A5 



o 




&. 




e 




e 








■"> 



o 







m J» 

%} 



¥ 



l.l 



.25 



I£I2* 


II 2.5 




uiia 


1 Z2 


■ 63 


1111 = 


lao 


1 2 *° 


■& 


ll =^^= 


u u 


UbL 




1 1.8 




| ^^^^^^^ 


1.4 1 


1.6 










9 

8 5. 



81 



M00 

>-r>» 
5^ 



CO tsi 

o: >* 

O» 
Q. e 
O 

11 

|s 



x 

^ >» 



«75^ 

£; Q-C» 
O o r^ 

■^ P*Q 
d-*co 

Z2-C-H 

U.TJ 
LU O 

OQ 
< 




E 
E 



E 
E 






E 
E 
o 



V 



#^\ 




t 




\> 



<b 



w 



&: 




e 




e 







PRECISION SM RESOLUTION TARGETS 



*V 








i 




£ 





M 



N 

> 

X 



CC </>o 

9kQ-S° 



o o r^ 



ID 

-L. »4- 

o <» 
LU O 

o ra 
GQ 



E 
E 
ir> 
c\i 











<A 



o 1 ^ ^ 



^ 




1i 




#^ ^ 



■t 




^ 



UNIVERSITYsf 
NOTRE DAME 




LIBRARIES 




, T: 



~33 L j 




c 




^tfwusioe 




^THu^ 



I 



(. \:i 



C > 



COMPENDIUM 



THEOLOGIAE MORALIS 



A JOANNK PKTRO GURV, S. J. PRIMO EXARATKM KT DKIXDK 

AR AXTONK) BALXKRINI, EJUSDEM SOCIKTATIS 

ADNOTATIONIBUS AKCTKM 

NUNC VERO AD BREVIOREM FORMAM REDACTUM 



A T y v E 



AI) USUM SEMINARIORUM IIUJUS REGIOXIS 

ACCOMMODATUM 



A K 



ALOYSIO SABETTI.S.J. 

S COI.I.KGIO WOOn.STOCKIFNSI. S. J.. THKOI.OGMv MORAI.IS PROFKSSORF 



■1 



i 



EDITIO QUINTA 

Ab auctore recognita ad normam Conc. Plen. Balt. III 
atque recentiorum Congr. Rom. decretorum 



^>^3^i!><^j) 



f 



'< 



'■ 



r 

£>* 



NEO-EBORACI ET CINCINNATI 
Frid. Pustet et Soc. 

S. Sedis Apost. et S. Rituum Coxgr. Tvpogr. 

1889. 






Entered according to Adl of Congress, in the year 1887, by 



THE PRESIDENT OF WOODSTOCK COU.EGE 



In the Office of the L,ibrarian of Congress, at Washington. 



) A 



l 1 5 
. G 8 



TvPIS COLLEGII WOOD8TOCKIENSIS, S. J. 



(H) 



INDEX 



TRACTATUS I-DE ACTIBUS HUMANIS. 



PAG. 

Cap. i. De notione acftuum humano- 

rum • • • • 

Cap. 2. De iis quse adtutn humanum 

constituunt . . . * ■ ■ • 2 
4rt i De voluntario in genere . . 3 
Art. 2. " voluntario indirecto seu 

in causa 4 

Cap. 3. De iis quse adum humanum 

modificant 7 

Art. i. De ignorantia 7 



Art. 2. 
Art. 3. 
Art. \. 
Cap. 4- 

'JRX 

Art. 2. 
'% l > 

1 2 ' 

1 3 



De concupiscentia ...... 

" metu ... >- 

" vi seu violentia .... 
" moralitate adtuum huma- 

norum , • ■ • • 

De essentia moralitatis . . 
" fontibus moralitatis . . 

" obje&o 

" circumstantiis 

" fine 



PAG. 

9 



II 

12 

14 

14 
16 
16 

17 

17 



TRACTATUS II-DE CONSCIENTIA. 



Cap. i. De conscientia re&a et erro- 

nea • • • 

Cap 2 De conscientia certa et dubia 

Cap. 3. " conscientia scrupulosa et 

i Signa scrupulorum, seu con- 
scientiae scrupulis obnoxise 

2. Causae scrupulorum . . 

3. Damna scrupulorum . . 

4. Remedia scrupulorum . 

5. Regulse pro scrupulosis 

6. Regulae pro confessariis 



Cap. 4. De conscientia probabili et 

improbabili 2 9 

4rt 1 De natura et divisione pro- 

babilitatis ; • 2 9 

Art. 2. De variis systematibus circa 

probabilitatem •••••: 3I 
Art. 3. Vindicatur systema probabi- 

lismi ; • • • ^ 

26 Art. 4. De specialibus reguhs et ap- 

2 - * plicationibus probabihsmi 41 

28 Appendix. De systemate aequipro- 

2 $ babilismi 4° 



21 
22 

24 

25 
26 



TRACTATUS III-DE LEGIBUS. 



Pars 
Cap. 

Cap. 

Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Art. 
Art. 



PRIMA.-De legibus in genere 5 2 

1. De natura et propnetatibus 

legis • • • 52 

2. De auclore legis, seu de le- 

gislatore 53 

3. De objec\o legis 5£ 

4. " subjedto legis ••.••• 5» 

5 " promulgatione legis . . 61 

6 " acceptatione legis . . . 62 

7 " obligatione legis . ... 63 
1 " ipsa vi obligationis . . 63 
2. '" modo satisfaciendi obli- 

gationi legis 6 4 



66 

67 
69 
69 



Cap. 8. De causis a lege deobliganti- 

bus •. • • 

Cap. 9. De interpretatione legis, et 

epikeia • • • 

Cap. 10. De dispensatione legis . . 
Art. 1. " potestate dispensandi . 
Art. 2. " causis ad dispensandum 

requisitis • ; 7 1 

A rt. 3. De cessatione dispensationis 72 
Cap. 11. " cessatione legis . . . 73 

Pars Secunda.— De praecipuis le- 

gum speciebus 75 

(835) 



836 



Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 



INDEX 



PAG. 

i. De legenaturali . • .-.••■ 75 

2. " lege divina positiva . . 7° 

•2. " lege ecclesiastica ... 77 

4. " lege civili 7 8 

5. " lege poenali 79 



PAG. 
Cap. 6. De lege irritante . . . . . 80 
Cap. 7. " lege non scripta, seu de 

consuetudine . -.- 81 

Cap 8. De lege favorabili seu pnvi- 

legio 8 4 



TRACTATUS IV-DE PECCATIS. 

P.KSPKXMA.-Depeccatisingenere 85 CAP.^g^C^^; ™ 

Cap. 1. De natura peccati . . •■••*.. jg ' *< av aritia i° 2 

Cap 2. " gravitate peccati ....,»/ *• (1 1l1v1lHa . . . 103 

g£ I « listinaione peccatorum 91 3- „ ™ ! ". !" -V ■ '. 103 

Art 1. " distin&ione specifica . . 9» *■ .. " . . . 103 

Art.2. " distin&ione numenca . 93 |- M ™ ^. ' •;;'.;... 103 

PARS Skcunda. - - De peccatis 111 6. acedia ^ 

specie ...;•••• 9- . 4 I)IX De ebrietate 104 

Cap. 1. Depeccatis mternis . ... 9^ AI1LJsmA ' 

TRACTATUS V-DE VIRTUTIBUS. 



Cap. 

Art. 
Art. 
Art. 



i 

\ 
Cap. 
Cap. 

Art. 

A rt. 

§ 



1. 
1. 
2. 

3- 
1. 

2. 

2. 



De virtute fidei IC) 7 



necessitate fidei 
objeclo materiali fidei . 
vitiis fidei oppositis . . 
infidelitate in genere . 

haeresi 

virtute spei 

virtute caritatis .... 
amore Dei . . • • • • 
amore proximi . 
prrecepto amoris proxiim 

in se • . 

Pnnclum 1. De praecepto cantatis 
erga omnes in genere . . 



3- 
1. 

2. 

1. 



4 1 



10; 

112 

114 

114 

114 

U5 
117 

11S 

119 
119 
119 



Punclum 2. De praecepto earitatis 
ertja inimicos in particu- 

lari I21 

l 2. De operibus misencordiae . . 124 

Puntlum 1. De eleemosyna . ... 124 
Punclum 2. " corre&ione fraterna 125 
l 3. De vitiis caritati proximi op- 

positis I2 ^ 

Puuctum 1. De scandalo sive in ge- 

nere sive in particulari . . 12S 
Piuiclum 2. De cooperatione sive in 

genere sive in particulari 135 



TRACTATUS VI-DE PR^CEPTIS DECALOGI. 



DB Primo Decalogi praecepto ... 14° 
Cap. 1. De a&ibus.virtutis Rehgumis 14° 

Art. 1. " adoratione r 4° 

Art 2. " oratione . *43 

Cap. 2. " vitiis Religioni oppositis 144 

Art 1 " sirperstitione *44 

g I. ** idololatria . » *44 

i 2. " vana observantia . . • H5 

A *] " divinatione l * b 

| 4. " magia et malefieio ... 149 

Art. 2. " irreligiositate *49 

g 1. " tentatione Dei ^° 

^ 2. " sacrilegio '5 1 

i 3. " simonia J 53 

De Secundo Decalogi Pnecepto . . 102 
Cap. 1. De vana usurpatione nomims 

Dei et blasphemia .... 102 
Cap. 2. Dejuramento. •.•••;. ^ 4 
4rt 1 " conditionibus juramenti ib$ 
A rt. 2 . " obligatione j u r a m e 11 1 1 

promissorii 10 7 

Cap. 3- De voto I7 ° 






Art. 1. 

Art. 2. 
Art. 3. 

1. 

2. 

g 3- 
DB Tk 

Cap. 1 

Art. 1 



\ '• 

\ 2 - 

\ 3- 

Art. 2 

Cap. 2 

DK Qv 
Cap. 1 



De conditionibus ad votum 

requisitis ...••••• '7° 

De obligatione voti .... 173 

" cessatione voti . . . • 174 

" irritatione votorum . . 174 

" dispensatione votorum . 176 

" commutatione votorum 177 

rtio Decalogi Praecepto . . 179 

De iis quae diebus festis prae- 

cipiuntur • • . • x 79 

De obligatione audiendi mis- 

sam 179 

De prasentia corporis . . . 1H0 
" attentione mentis ... 182 

" loco debito J ^3 

" causis a missa excusan- 

tibus l8 5 

. De iis quae diebus festis pro- 

hibentur l8 ° 

arto Decalogi Prrecepto . io° 
De obligationibus filiorum 
erga parentes J 9° 



INDBX 



837 



PAG. 

Cap. 2. De obligationibus parentum 

erga filios x 9 2 

Dk Quinto Decalogi Prsecepto . 197 
C\p 1 De occisione sui, seu de sui- 

cidio : . • • I97 

Cap. 2. De occisione proximi ... 199 
Art 1 " occisione rei, seu male- 

faftoris ^99 

Art. 2. De occisione injusti aggres- 

soris ; • " 2<X) 

Art. 3. De occisione innocentis . 202 
1*1. " occisione innocentis in 

genere 2 ° 2 

t 2 De procuratione abortus . . 203 

Cap. 3. " duello 2 °5 

Cap. 4. " bello 2 °7 

De Sexto et Nono Decalogi Prae- 

cepto 2o8 

Cap. 1. De peccatis luxurise non con- 

summatis 2 °9 

Art. 1. De osculis impudicis ... 209 
Art 2. " taAibus impudicis . . . 211 
Art. 3. " aspeaibus impudicis . 212 
Art. 4. " sermonibus et leAioni- 

bus impudicis 213 



PAG. 

Cap. 2. De peccatis luxuriae consum- 

matis ; 2I 4 

Art. 1. De peccatis consummatis 

juxta naturam 2I 4 

j{ 1. De fornicatione 2I 4 

jj 2. " adulterio 2I 4 

/j 3. " incestu 2I 5 

^ 4. " sacrilegio 2I 5 

^ 5. " stupro 2I 5 

\ 6. " raptu .216 

A rt. 2. ' ' peccatis consu m m a 1 1 s 

contra naturam 216 

2 1. De pollutione 2I ° 

/j 2. " sodomia 2I 9 

/j 2 " bestialitate 22 ° 

De Septimo et Decimo Decalogi 

Prsecepto 22 ° 

De Octavo Decalogi Praecepto . . 221 
Cap. 1. De mendacio et restnctione 

mentali 221 

Cap. 2. De detradlione 22 3 

Cap. 3. " contumelia 228 

C\p 4 " judicio temerario, sus- 
picione, et dubitatione te- 

meraria • 2 3° 

Appkndix. De violatione secreti . 231 



TRACTATUS VII-DE PRiECEPTIS ECCLESIiE. 



De 1 Ecclesise proecepto. — Missani 
audire Dominicis aliisque 
diebus festis 2 33 

De 2 Ecclesiaepraecepto.— Jejumum 
et abstinentiam servare 
certis quibusdam diebus 235 

Cap. 1. De necessariis jejunii con- 

ditionibus 2 37 

Art. 1. De unica refedlione et refec- 

tiuncula 2 37 

Art. 2. De abstinentia a carnibus 241 

Art.s- " hora refecflionis . . . . 243 



Cap. 2. De causis a jejunio excu- 

santibus 2 45 

De 3 Ecclesiae praecepto. — Sacra- 
mentaliter confiteri saltem 
semel in anno 246 

De 4 Ecclesiae praecepto. — Sacram. 
Eucharist. suscipere mtra 
tempus paschale . . . • 248 

De S Ecclesiae Praecepto.— Subsi- 
dium aliquod conferre ad 
congruam Pastorum sus- 
tentationem 2 5° 



TRACTATUS VIII-DE JUSTITIA ET JURE. 



PARS Prima. -De natura et pnnci- 

piisjustitifeetjuris . . 252 
Cap. 1. De notionibus generalibus 

justitiaeet juris . . • 2 5 2 

Art. 1. Denatura justitiae 2 5 2 

Art. 2. " natura juris 2 54 

Art. 3. " principiisgeneralibusju- 

riset justitiae 2 55 

Cap. 2. Depraecipuisjurisspeciebus 256 
Art. 1. " specie juris quod dicitur 



\ 



dominium 2 5° 

1. De objedto dominii .... 257 

2. " subjeclo dominii ... 258 
Punclum 1. De dominio filiorumfa- ^ 

milias 2 5 h 

Puuclum 2. De dominio uxorum . 260 

PunUumi. " dominio clencorum 261 



Pnnclum 4. De dominio auAorum 263 
>z 3. De acquisitione dominii . • »264 
Punttum 1. De acquisitione dominii 

per occupationem .... 264 

1. De animalibus 2 ^4 

2. '■ rebus inventis •••»•. 2o ° 
Punflum 2. De acquisitione dominii 

per praescriptionem . . . 269 

1. Res praescriptibilis 270 

2. Bona fides 2 7° 

3. Titulus 2 7 x 

4. Possessio . . 2 7 2 

5. Tempus requisitum . . . . 2 7 2 
PuncJum 3. De acquisitione dominii 

per accessionem .... 273 
Art 2. De specie juris quod dicitur 

usus vel ususfructus . . 274 



838 



INDEX 



Cap 
Cap 



i. 
2. 



Art. i. 
Art. 2. 



276 
280 



280 



PAG. 
Art. 3. De specie juris quod dicitur 

servitus • ■ 2 75 

Pars Secunda.— De violatione juns 

per furtum . • 2 7° 

De natura et malitia furti . 
" causis a furto excusanti- 

bus 

De necessitate quce potest a 
furto excusare . . • • • 
De occulta compensatione, 
quce potest a furto excu- 

sare 1 282 

Pars Tertia. — De restitutione . . 285 
Sedlio 1. De restitutione in genere . 285 
Cap 1 " obligatione restrtutionis 285 
radicibus restitutionis . 287 
acceptione rei alienae . 
possessore bonse fidei . 
possessore malre fidei . 
possessore dubia* fidei 
injusta damnificati o n e 
injusta cooperatione . 

jubente 

consulente 2 9* 

consentiente 2 99 

palpone 3°° 

recursu 3°° 

participante 3 QI 



? 

Cap. 

Art. 
Art. 
Art. 



7- 
3- 



Cap. 


2. 


Art. 


1. 


i 


1. 


i 


2. 


z 


3- 


Art. 


2. 


Art. 


3- 


i 


1. 


i 


2. 


i 


3- 


i 


4. 


( 


5- 


1 


6. 



288 

290 
292 

294 
297 
297 



<( 



PAG. 

De cooperator. negativis . 301 
" circumstantiis restitu- 

tionis 3°3 

1. Quantum sit restituendum 303 

2. Cui sit restituendum ? . . 304 
1 Quo ordine sit restituen- 

dum? : •. • 3o6 

1. De ordine restitutionis m- 
ter cooperatores .... 306 

2. Deordine restitutionis 
quoad creditores . . . • 3°7 

4 Quomodo sit restituendum? 308 

5 Quando sit restituendum ? 3 10 
4. De causis a restitutione ex- 

cusantibus ,< .-.-.« .3« 

De restitutione in specie . 313 

1 ' restitutione ob damnum 

in bonis animi .... 3*3 
De restitutione ob damnum 

in bonis corporis . . . . 
De restitutione ob homici- 

dium 

De restitutione propter stu- 
prum et fornicationem . . 
De restitutione propter ad- 

ulterium • 3 ID 

Appendix. De obligatione solvendi 

tributa 3 J 7 



i 



% 

Art. 
Art. 
Cap. 



Sedtio 2. 
Cap. 1. 

Cap. 2. 

Art. 1. 

A rt. 2. 

Art. 3. 



3H 
3H 
3i5 



TRACTATUS IX-DE CONTRACTIBUS. 



ParS Prima. — De contractibus in 
genere • .-. • ; 

De definitione et divisiom- 
bus contra<5tuum .... 

De requisitis ad contrahen- 

dum • • • • • 

De materia contractus . . . 



Cap. 1. 
Cap. 2. 



Art. 
Art. 

1 

1 
i 



1 
I 

Art 
I 



1. 
2. 
I. 

2. 

3- 

4- 

5- 

3- 
1. 

2. 



<( 



321 

321 

322 
322 

324 
324 



subjeclocontraclus . . 

" minoribus 

" uxoribus 3 2 5 

" civiliter mortuis .... 3 2 ° 
" interdidtis et prodigis . . 3 2 ° 

" alienigenis . . • • • • • 3 2 7 
" consensu requisito . . . 3 2 7 
" dotibuslegitimiconsensus 327 

De iis quse vitiare possunt 

consensum ••••!.*' 

Cap 3 De obligatione contractus . 

Cap. 4. " contradluum modificatio- 
nibus • • . • • 

Art. 1. De juramento contractui ad- 

jedlo . . . • • •. • • • ; 
Art. 2. De modis contra<5tui prsefini- 

tis • • 

Art. 3. De conditionibus contractui 

# appositis • 

Pars Secunda.— De contra&ibus m 

specie • • 

Sedlio 1. De contradibus gratuitis . 

Cap. 1. " promissione 

Cap 2 " donationibus . . . . • 335 
Art. 1. " donation. proprie dictis 335 
Art. 2. " testamentis , . . • « 33° 



328 
33° 

33 1 

33i 

332 

333 

334 
334 
334 



\ 



\ 



\ 



1. 
2. 

3- 

4- 



g 



5- 

Cap. 3. 
Cap. 4- 
Cap. 5- 

Cad. 6. 
Sectio 2. 
Cap. 1. 
Art. 1. 

Art. 2. 
Art. 3. 



1 



1 



l 



1. 
2. 

3- 
4- 



Cap. 2. 

Cap. 3- 
Cap. 4- 
Cap. 5- 



De natura, divisione et for- 
ma testamentorum . . . 33 8 

De testatoribus et haeredi- 
bus 34° 

De dispositionibus testa- 
mentariis 34 2 

De revocatione testamento- 

rum • 343 

De executore testamenti . 343 
" commodato et precario 344 
" deposito et sequestro . 345 
" mandato et negotiorum 

gestione 34° 

De mutuo • • 347 

" contra<5tibus onerosis . 351 
" venditione et emptione 351 
" natura venditionis et 

emptionis 

De justo pretio . . . • • 
a prsecipuis venditionuc 

speciebus 

De retrovenditione et moha- 

tra 

De venditione sub hasta seu 
per licitationem .... 

De monopolio 

" venditione per proxene- 

+ OC _ 

De societate et trino con- 
tra&u 359 

De locatione . . ••••/. 3°° 
' ' contradtibus subsidianis 36 1 
" contradtibus aleatoriis . 363 



35i 
352 

355 

355 

35° 
357 

358 



INDKX. 



839 



TRACTATUS X-DE OBLIGATIONIBUS PARTICULARIBUS. 



PAG. 

ParsPrima.— De particularibus lai- 

corum obligationibus . 3°5 
Cap. 1. De obligationibus judicum 365 
Cap 2 " obligationibus advocato- 

rum 3° 8 

Cap 3 De obligationibus reorum 370 
Cap 4 " obligationibus testium 371 
Cap. 5. " obligationibus medico- 

rum . . • • • • • ■ • • • 373 
Pars Secunda.— De particulanbus 

clericorum obligatiombus 374 
Cap. 1. De obligationibus clericis 

omnibus communibus 374 
Art. 1. De positivis clericorum ob- 

ligationibus 374 

£ 1. De vitae san<5titate .... 374 

/j 2. " caelibatu 375 

I 3. " gestatione habitus et 

tonsurse 377 

g 4. De recitatione horarum ca- 

nonicarum 37 s 

Pu nflum 1 . De obligatione recitandi 

Horas 37* 

Punftum 2. De tempore ad Horas 

recitandas debito • . 3 M 

PunMum 3. De ordine Horas reci- 



g 






\ 



\ 



PAG. 

1 De habitatione cum mulie- 

ribus 39° 

2. De ludo alearum 39 l 

3. " gestatione armorum et 

venatione 39 J 

4. De negotiatione 39 2 

5. " ingressu in cauponas et 

tabernas 39 2 

6. De medicina et chirurgia . 393 



Horis recitandis 3 8 5 

Punflum 5. De attentione et devo- 



Cap. 2. " obligationibus aliquibus 

clericis propriis 393 

Art. 1. De obligationibus Episcopo- 

rum • 393 

Art. 2. De obligationibus Parocho- 

rum ,*'.-;'" 395 

Appendix. De privilegiis clenco- 

rum .397 

1. De privilegiis clericorum in 

communi . • • • • 397 

2 De privilegiis Episcoporum 398 
Pars Tertia. — De particulanbus 

Religiosorum obligationi- 

bus j - • 4 °° 

Cap 1 De natura status religiosi . 4 00 
Cap 2 " vocatione religiosa . 4°4 
Cap. 3. " obligationibus votorum 405 

410 
411 

413 

6 



3. jje orumc n^ ^ - - (< voto paup ertatis . . . . 4°5 

tandi . • • ■ • ■ ■ 3»3 -y • • M castitatis 41° 

Punnum 4- De pronuntiatione m 



Irt 3 " voto obedientiae . 
Appendix 1. De privilegiis regula- 



tione in recitandis Hons 387 . ppFNDIX " -Destatu a<5tuali Re- 
PunRum 6. De causis excusantibus ApPhNDI ^ oso ^ m in hac regione 41 

a recitatione Horarum 388 ngiusum 

Art. 2. De negativis clericorum ob- 

ligationibus 3°9 



TRACTATUS XI-DE SACRAMENTIS IN GENERE. 



Cap. I. De natura et divisione sacra- 

mentorum 4 lJ> 

Cap. 2. De materia et forma sacra- 

mentorum 4 2 ° 

Cap. 3. De ministro seu de colla- 

tione sacramentorum . . 4 21 
Art. 1. De attentione et intentione 

ministri • .• •. 4 21 



Cap. 4. De subjeAo seu de recep- 

tione sacramentorum . . 4 2 9 
{ rt 1 De requisitis ad validam sa- 

cramentorum receptionem 429 
Art 2 De requisitis ad licitam sa- 

cramentorum receptionem 430 
Appendix 1. — De cieremonhs m 
administratione sacramen- 
torum • 43 2 



Art. 2. De fide et probitate muiistn 4 2 3 2 _ De sacramentalibus 434 

Art. 3. " obligatione ministrandi appenuix 

sacramenta 4 2 5 

4 rt 4. De obligatione denegandi sa- 

cramenta indignis . • . 4 2 ° 

TRACTATUS XII-DE BAPTISMO. 

Cap. 1. De natura, P-prietatibus Cap- 3. De rmnistro Ba^tismi . . . 

et necessitate Baptismi^ 43/ U- 4- M SU at ^ nis in ^ptismo ad- 

Cap. 2. De matena et forma Bap- , ■ ^ap. 5 - h V bendis • .• 447 

tismi • • *r , n cseremoniis servandis in 

Arl. .. De materia tum remota tum Cap. 6. De ««"gnttone Baptismi 449 

proxima Baptismi . . . 43° 
Art. 2. De fonna Baptismi ... 44° 



442 
443 



840 



INDEX. 



TRACTATUS XIII— DE CONFIRMATIONE, 

PAG. 



PAG. 



Cap i De niateria et forma Confir- Art. 2. De forraa Confirmatioms ;. . 453 

mationis .... 452 Cap. 2. " nnnistro Confirmationis 454 

Art. 1. De materia Confirmationis . 452 Cap. 3. " subje&o Confirmationis 455 

TRACTATUS XIV-DE EUCHARISTIA. 



Pars Prima. — De Eucharistia ut ' I I. De dispositionibus animae 480 

Sacramento .... 457 \ 2 - " dispositiombus corpons 

Cap 1. De natura et efficacia Eucha- seu de jejunio . • • • • 4«* 

j-igti^ 457 Appendix. De communione fre- 

Cap. 2. De materia Sacramenti Eu- quenti . . ... • • • • 485 

charistiee 459 Pars Secunda.— De Euchanstia ut 

Art. 1. De materia remota Eucha- Sacrificio . • . . ., . 487 

risti£e 459 Cap. 1. DenaturaetvirtuteSacnficii 

Art. 2. De materia proxima seu de Missie . . . . . . • • 4 8 7 

usu materice remote . . 461 Cap. 2. De applicatioue Sacnficu 

Cap. v De forma Sacraraenti Eu- Missae . . ... . • • 49* 

3 charistise 463 Cap. 3. De obhgatione celebrandi 493 

Cap. 4. De rainistro Eucharistiie . 464 Art. 1. " obhgatione celebrandi 

Art 1. " potestate ministri Eucha- ratione Sacerdotn . . . 493 

ristite 464 Art- 2. De obhgatione celebrandi ra- 

Art. 2. De obligatione Eucharistiani tione officii . . . . . .j 494 

dispensandi 465 A >t- 3- I>e obligatione celebrandi ra- 

Art % De requisitis ad licitam Eu- tione stipendn . . 49^ 

' charistiie dispensationem 466 Cap. 4- De tempore celebrationis 

Art. 4. De modo Eucharistiam in- Miasa . . • •• • • ■ • 499 

4 firmis rainistrandi . . 47« Cap. 5- De loco ad celebrandura 
Art. 5. De modo Eucharistiam as- apto . . . ... . • 5 3 

servandi 472 Cap. 6. De reqmsitis ad Missam cele- 

Cap. & Pe subjedto kucharistiae . 476 brandam . . . . ... 506 

Art 1. Kt obligatione suscipiendi Cap. 7 - De rubncis 111 Missa ftervan- 

Eucharistiam .476 dls 5 ^ 

ylr/. 2. De dispositionibus requisitis 

in subjecl;o Eucharistise . 480 

TRACTATUS XV-DE SACRAMENTO PCENITENTIiE. 



Pars Prima. — De essentia Sacra- 

menti Pcenitentia.- . . . 5 12 
Cap. 1. De notionibus generalibus 

Poenitentioe 5 12 

Cap. 2. De materia Sacramcnti Pce- 

nitentia.' : 5H 

Cap. 3. De forraa Sacramcnti Pceni- 

tentioe 5^ 

Pars Secunda.— De subjecto v Sacra- 

menti Poenitcntiae .... 523 

Cap. I. De contritione • • 5 2 3 

Art. 1. " contritioiie proprie dicta 5 2 4 

> K 1. " necessitate contritionis . 524 

^ 2. <( dotibus contritionis . . . 5 2 7 

\ 3. " efficacia contritionis . . 530 

Art. 2. " proposito non peccandi 

de cetero • • 53 1 

Cap. 2. De peccatorum confessione 534 
Art. 1. " neccssitate confessionis 534 
Art. 2. " integritate confessionis . 535 
l 1. De necessitate integritatis 

confessionis 53^ 



/>n>i(lum 1. De necessitate mtegri- 

tatis in genere 53° 

Punilum 2. De peccatis dubiis . . 538 
Puulluvi 3. " circumstantiis pec- 

catorum • • 54° 

Pun£ium\. Dc peccatia oblitis . . 543 
>, 2. De causis ab integritate excu- 

santibus • ■ 544 

Punflum 1. De causis ab integritate 

excusantibus in genere . 544 
/'uuflnm 2. De confessione et abso- 

lutione moribundoruni . 548 
Arf. 3. De iteratione confessionis . 549 
Appendix. 1. — De examine consci- 

entire 55 1 

Aiti.ndix. 2.— De confessione gene- 

rali ; 553 

1. De necessitate vel opportuni- 

tate confessionis generalis 553 

2. De raodo peragendi confessio- 

nem generalem 554 

Cap. 3. De satisfadtione 55 6 



INDBX. 



841 



PAG. 

Art. 1. De impositione satisfactio- 

nis sacramentalis .... 556 
Art. 2. De impletione satisfactionis 

sacramentalis .... 558 
Pars Tertia. — De ministro Pceni- 

tentiae 563 

Cap. 1. De potestate ministri . . . 563 

Art. 1. " approbatione 563 

Art. 2. " jurisdictione 565 

Appendix 1. — De jurisdidtione et 

approbatione Regularium 571 
Appendix 2. — De jurisdiclione re- 

spectu monialium . . . 575 
Art. 3. De casibus reservatis . . . 577 
# 1. " principio et natura reser- 

vationis 577 

$ 2. De absolutione reservatorum 581 
Appendix 3. — De absolutione pro- 

prii complicis in peccato 

turpi 586 

Appendix 4. — De sollicitatione in 

confessione 59 x 

Cap. 2. De officio ministri ..... 59^ 
Art. 1. " officio ministri in ipsa 

confessione 59° 



PAG. 

2 1. De officiis Confessarii in ge- 

nere 596 

1. Circa officium patris . . . 596 

2. Circa ofncium medici . . . 597 

3. Circa officium dodtoris . . 598 

4. Circa officium judicis ... 601 
2 2. De officiis Confessarii in par- 

ticulari 605 

1. Circa occasionarios .... 605 

2. Circa consuetudinarios et re- 

cidivos 607 

3. Circa pcenitentes pios . . . 609 
A rt. 2. De officio ministri post con- 

fessionem 610 

>/ 1. De obligatione corrigendi 

defedus in confessione 

commissos 610 

£ 2. De sigillo servando post au- 

ditam confessionem . . 612 

1. De ipsa obligatione sigilli . 612 

2. " subjectosigilli 613 

3. " objecto sigilli . • • • • 615 

4. " variis modis sigillum vio- 

landi 617 



TRACTATUS XVI— DE EXTREMA UNCTIONE. 

Cap. 1. De natura et effe<5tibus Ex- Cap. 4. De ministro Extremae Unc- 

tremae Unclionis .... 620 tionis 625 

Cap 2. De materia Extremse Undtio- Cap. 5- De subjeclo Extremae Unc- 

n i s 621 tionis 026 

Cap. 3. De forma Extremae Unclionis 624 

TRACTATUS XVII— DE ORDINE. 

Cap 1 De natura et divisione sacra- Cap. 3. De Ministro sacramenti Or- 

menti Ordinis 629 dinis • • 633 

Cap 2 De materia et forma Ordi- Cap. 4. De subjecto sacramenti Or- 

n i s 630 dinis • "... 636 

TRACTATUS XVIII— DE MATRIMONIO. 



Cap. 1. De contradtu sponsalitio seu 

de sponsalibus 642 

De natura sponsalium . . . 642 
" obligatione et effe<5tibus 
sponsalium ... . . . 644 

De dissolutione sponsalium 646 
" proclamatione Matrimo- 
nii, seu de bannis .... 647 

De necessitate bannorum . 647 

" circumstantiis bannorum 648 

Circumstantia temporis . . 648 

Circumstantia loci 649 

Circumstantia personarum, 

etc 649 

De dispensatione bannorum 650 
" revelatione impedimen- 

torum 651 

Cap. 3. De natura et proprietatibus 

Matrimonii 652 



Art. 


1. 


Art. 


2. 


A rt. 


3- 


Cap. 


2. 


Art. 


1. 


Art. 


2. 




1. 




2. 




3- 


Art. 


3- 


Art. 


4- 



Art. 1. De natura Matrimonii . . . 652 
Art. 2. " proprietatibus Matrimo- 

nii • • • 656 

2 1 . De unitate Matrimonii . . . 656 
| 2. " firmitate Matrimonii . 657 
Piimlum 1. De firmitate Matrimonii, 

quatenus spectat vincu- 

lum 657 

Pundlum 2. De firmitate Matrimo- 

nii, quatenus spectat to- 

rum 660 

Cap. 4. De materia et forma Matri- 

monii 661 

Cap. 5. De ministro et subjecto Ma- 

trimonii 662 

Art. 1. De ministro sacramenti Ma- 

trimonii 662 

Art. 2. De subjecto Matrimonii . . 665 
Cap. 6. " impedimentisMatrimonii 667 



842 



INDBX . 



PAG. 

Art. i. De impedimentis Matrimo- 

nii impedientibus . . . 667 
g 1. De existentia impedimento- 

rum impedientium . . . 667 

1. Ecclesiae vetitum 667 

2. Tempus 668 

3. Sponsalia °°» 

4. Votum ££ 

1. Votum castitatis ...... 60S 

2. Votum non nubendi . ... 069 
* Votum ingrediendi Religio- 

nem 669 

4. Votum suscipiendi Ordines 670 
£ 2. De dispensatione ab impedi- 

mentis impedientibus . . 670 
Art 2 De impedimentis dirimenti- 

bus . •. • ; 6 7J 

£ 1. De impedimentis dirimenti- 

busingenere 671 

'4 2. De impedimentis in specie 673 
Puntlum 1. De impedimento errons 

et conditionis 073 

Punflum 2. De impedimento voti et 

Ordinis 6 74 

Punclum 3. De impedimento cogna- 

tionis ... ; ...•• 6 75 

1. De cognatione naturali . . . 675 
Tabella Genealogi^-: • .•.••• 6 79 

2. De cognatione spintuali 080 
3 " cognatione legali ... 681 

Puntlum 4. De impedimento affini- 

tatis 6<s 3 

Punttum$. De impedimento hones- 

tatis publicse . . . . .- : 6*5 

Puntlum 6. De lmpedimento cnmi 



PAG. 

Punclum 8. De impedimento vis, 

seu metus • • 692 

Punclum 9. De impedimento liga- 

minis • ^93 

Punclum 10. De inipedimento aetatis 694 
Punclum 11. " impedimento clan- 

destinitatis • 6 94 

1. De vi decreti Conc. Tri- 

dentini ■ • • ^94 

$ 2. De assistentia Parochi . 697 
Punclum 12. De impedimento im- 

potentiae 7 GI 

Punclum 13. De impedimento raptus 703 
£ 3. De dispensatione ab impe- 
dimentis Matrimonii diri- 

mentibus 7°4 

Puuclum 1. De potestate dispen- 

sandi . . ... 704 

Punclum 2. De causis dispensatio- 

nis .705 

Punclum 3. De modo dispensatio- 

nem petendi .710 

Formul.e ad dispensationes matri- 

moniales postulandas . 7H 
Cap 7. De revalidatione Matrimonii 719 
Art. 1. " revalidatione Matrimonii 
per dispensationem sim- 

plicem •• . 7 2 ° 

A rt. 2. De revalidatione Matrimonn 
per dispensationem in ra- 

dice 7 22 

Cap. 8. De debito conjugah . . .... 7 2 5 

Art. 1. " liceitate a<5tus conjugalis 726 
4rt 2. " obligatione adtus conju- 

galis • 7 28 



ms 



686 
1 Adulterium solum . 686 

2. Homicidium solum . . . • 687 

3. Utrumque simul ..... 68» 
PunSlum 7. De impedimento dispa- 

ritatis cultus 6«» 



Art. 3. De peccatis conjugum . . 
\ 1, u peccatis conjugum per 



excessum 



729 
729 



% 2. De onanismo in particulari 731 



TRACTATUS XIX-DE CENSURIS. 



Cap. 

Art. 

Art. 

Art. 
Art. 
Cap. 

Art. 

1 

I 



1 De censuris spedlatis rn ge- 

nere 734 

1. De natura, divisione et con- 

ditionibus censurarum 734 

2. De principio seu auclore cen- 

surarum 73 8 

-i De subjecto censurarum . . 74° 
4 " absolutione a censuris . 742 

2 " censuris spedtatis in spe- 

cie • • • 744 

1. De natura, divisione et ef- 

fedtibus excommunicatio- 

nis 744 

1. De natura et divisione ex- 

communicationis .... 744 
2 De efTedtibus excommunica- 

tionis 74 6 

1. Privatio Sacramentorum . 746 
2 Privatio divinorum officio- 

rum 747 



3. Privatio suffragiorum com- 

munium Ecclesise ... 748 

4. Privatio sepulturse Ecclesi- 

asticie 749 

5. privatiojurisdidtionisEccle- 

siasticse 749 

6. Privatio beneficiorum . . . 75° 

7. Privatio communicationis fo- 

rensis 75° 

8. Privatio societatis civihs . 751 
Art. 2. De natura, divisione et effec- 

tibus suspensionis . . . 75 l 
Appendicula. De depositione et de- 

gradatione 754 

Art 3. De natura, divisione et effec- 

tibus interdidti ..... 755 
Appendicula. De cessatione a divi- 

nis ; 757 

Appendicula. De sepultura Ecclesi- 

astica • 757 



INDBX. 



843 



PAG. 

Cap 3 De censuris in particulari . 7 60 
Art. 1. u Const. Apostoliccz Sedis 

ingenere • 7 60 

Art. 2. De singulis censuris hodie 

vigentibus 7"3 

| 1. De excommunicationibus . 763 

Primatabella 7 6 3 

Secunda tabella W- 

Tertia tabella 7» 2 

Quarta tabella 7»° 



PAG. 

Z 2. De suspensionibus 79° 

Suspensiones in Const. ApostohccE 

Sedis expressae 79° 

Suspensiones a Concilio Tridentino 

latse 794 

| 3. De interdidtis 795 

Interdi&a in Const. ApostoliccE Se- 

dis contenta 795 

Interdidta lata a Concilio Tridentino 795 



TRACTATUS XX-DE IRREGULARITATIBUS. 



Cap. 1. De irregularitatibus in ge- 
nere • •• • 

Cap. 2. De irregularitatibus rn par- 
ticulari • • 

Art 1. De irregularitatibus ex de- 
fedtu 

1. Ex defedtu animi 

2. Ex defedtu corporis 

3. Ex defectu natalium . . . . 

4. Ex defedtu aetatis 

5. Ex defedtu libertatis . . . . 

6. Ex defedtu Sacramenti . . 



7. Ex defedtu lenitatis 801 

7Q 6 8. Exdefedtu famae . 801 

Art 2. De irregularitatibus ex de- 

7Q 8 UAo . • • -. • **> 2 

1. Baptismi iteratio atque mala 
798 susceptio ..... . • • • 80 2 

7 o8 2. Ordinum usurpatio aut llli- 

yoq cita susceptio 802 

700 3. Violatio censurse 803 

800 4. Crimina enormia ....... 803 

800 5. Homicidium et mutilatio . . 803 

800 



APPENDIX.-DE INDULGENTIIS. 



Cap. 1. De Indulgentiis generatim 

spedtatis -..- °°5 

Cap. 2. De quibusdam Indulgentns 

in particulari 814 

1. De Indulgentiis Apostolicis 814 

2. u Indulgentiis scapularis . 816 



t De Indulgentiis Viae Crucis 818 
4 " indulgentiis Altaris privi- 

legiati 82 ° 

5. De Indulgentia in articulo 

mortis ° 22 



FACULTATES QU^ EPISCOPIS NOSTRIS CONCEDI SOLENT. 

j- -^ Tt^m t H11 Facultates extraordinariae D .... 831 

SStS* J c : : : tll ^1^^^ e .... ** 



ROBERTUS FULTON 

PR.EPOSITUS PROVINCI.E MARYLANDLE NEO-EBORACENSIS SOC. JESU 

Cum librum, cui titulus COMPENDIUM THEOLOGLE MORALIS, etc, 
Editio Altera, etc, ab Aloysio Sabetti nostrae Societatis Sacerdote conscriptum 
recognoverint et in lucem edi posse probaverint quatuor ejusdem Societatis 
theologi, quibus id commisimus ; potestate ab A. R. P. N. Ant. M. Anderledy 
Praeposito Generali nobis facla, concedimus facultatem ut idem liber typis man- 
detur, si illis ad quos pertinet ita videbitur. 

In cujus rei fidem has litteras manu nostra subscriptas, et sigillo ofiicii munitas 
dedimus. 

L- S. ROBERTUS FULTON, S. J. 

Pr^epositus Prov. Marylandle Neo-Eboracensis 
Neo-Eboraci die 4 Junii 1887. 



IMPRIMATUR— 
►£ JACOBUS CARDINAUS GIBBONS 

Archiepiscopus Baltimorensis 

Baltimorce die 10 Junii 188J. 



(iii) 



LECTORI 



En tibi librum, amice leclor, profeclo non undequaque novum, sed, 
utspero, utilemfuturum : habes, scilicet Gurianum Theologice Moralis 
Compendium ad novam eamque breviorem formam redaclum, atque 
hujus regionis necessitatibus et moribus accommodatum. Etenim 
cum longa experientia didicissem quot et quam egregice essent hujus 
libri dotes, prcesertim postquam fuit a P. Ballerini multis adnotatio- 
nibus locupletatus, existimavi melius consiliumfore, si illum redderem 
nostro usui maxime prcficuum, quam si novum conscriberem. 

Ut autem finem assequerer quem mihi prcestitui, necesse fuit im- 
primis qucedam immutare. Per novas enim semperque excrescentes 
adfiotationes non solum moles nimia evaserat, sed etiam confusio non 
parva solebat studiosorum mentes obnubilare. Quare, adnotationibus 
omnibus suppressis, plurima illa quce in iis solide et utiliter dicla in- 
veni, ita in unum composui cum textu, ut hic simul brevior qgaderet 
et plura contineret. 

Prczterea multa erant in Guriano Compendio quce pro Gallia essent 
utilia, sed nihil quod faceret pro hac regione, imo nihil etiam aut 
parum admodum quod necessarium esset ad eos casus solvendos qui ex 
communi consortio catholicos inter et acatholicos oriuntur. Quocirca 
omnia eliminavi quce nobis in hisce Statibus degentibus inutilia essent, 
et eorum loco plura congessi ex Plenariis nostris Conciliis et aliis 

(v) 



optimis fontibus. Etenim cum Theologia Moralis magna ex parte 

consistat in praclicis applicationibus, necessario prce se ferre debet 

quamdam diversitatem et quasi localem characlerem pro diversitate 

regionum. 

In Guriano Compe?idio plura referebantur quce hodie antiquata 

habentur, prcesertim quce ce?isuras attingunt. Hcec omnia igitur 

seposui et Constitutionem ' ' ApoSTOUCiE Sedis' ' breviter explicavi, 

juxta optimos ipsius Commentatores, prcesertim P. Dumas ex quo 

multa desumpsi. Imo ad diclam Constitutionem scepe per totum 

librum leclorem revocavi et recentissima Romanarum Congregatio- 

?ium Decreta suis locis citavi. 

De probabilismo pauca dicla fuerant a P. Gury, et pauciora adhuc 

de cequiprobabilismo ; ac proinde opportunum visum fuit, si fusius 

de utroque verba facerem : non eo tamen afiimo ut in controversias 

abirem, sed ta?itum ut in tuto poneretur vera doclrina sapientissimi 

in re morali Ecclesice Docloris, S. Alphonsi, cujus discipulum me 

esse et fateor et glorior. 

Qucedam etiam alia, tum quoad formam, tum quoad doclrinam 
conatus sum castigare, et imprimis citationes omnes ita meis ipse ocu- 
lis verifcavi, ut quantum humana fallibilitas patitur, nulla dicenda 
sit erro?iea. 

E?i igitur qua mente et qua ratione breve hoc et practicum Manu- 
ale ad studiosorum et Missionariorum utilitatem exaratum, elaboravi. 
Hos enim tantummodo pra oculis habui ; scilicet juvenes studiosos 
qui in nostris Semi?iariis ad Sacerdotium se parant, et Missionarios 
qui in vinea Domini jugiter et strenue adlaborant. Primis non pro- 
UxcB dissertationes necessarice sunt, non controversia, non dubia, non 

(vi) 



nova et inusitata doclrince capita ; sed breves et solidce solutiones viva 
Professoris voce enucleandce. Aliis autem opus est brevi quodam 
repertorio, i?i quo solutiones forte oblitce, uno veluti iclu oculi conspi- 
ciantur. 

Unum superest quod addam, scilicet ut iis qui opera et consilio 
mihi vires addiderunt gratum animum hic exhibeam, et eos quibus 
in tanta minutarum rerum multiplicitate aliquid emendandum 
occurrerit, efflagitem, ut id benigne mihi aperiant. 



<L^><tfg^$g^^<^j) 



(vii) 



TRACTATUS I. 



NOTANDA 

I. — Qtioties numerus ex Auctoribus indicatur, is ad Tractatum, de quo 
agitur apud illos Auctores referendus est: sic, v. gr., si in Tractatu de 
Legibus reperias "S. Alphonsum, n. 40," intelligas S. Alphonsum, in 
Tractatu de Legibus, n 40. — Si quando autem locus citatus ad diversum 
Tractatum spectet, id expresse indicabitur. 

II. — In citando S. Alphonsum abstinui a referendo numero Lib., prop- 
terea quod pro diversitate editionum diversa est eorum distributio. 

III. — Quoties citatur Ballerini, intelligitur tertia editio, illa scilicet quae 
refert responsiones ad difficultates Vindiciarum. 

IV. — Auctores, ad majorem legentis utilitatem, semper citantur in fine 
solutionis vel paragraphi. — Sed non est supponendum solutionem ipsam, 
vel aliquam saltem ex datis ra+ionibus ad eos pertinere ; nam ratio cur 
citentur est, ut ap.ud ipsos videri possit fusius tractata quaestio de qua 
agitur, utut diversa sit opinio quam ipsi amplectuntur. 



(viii) 



DE ACTIBUS HUMANIS 

CAPUT I. 

DE NOTIONE ACTUUM HUMANORUM. 

1. Adtus kumanus ille solus dicitur qui procedit a deliberata 
homiuis voluutate. Ratio ex S. Thoma est, quia ille solus dici po- 
test actus vere humauus, quo homo operatur prout homo est, et dif- 
fert ab irratioualibus creaturis : atqui differt ab illis prsecise ex eo 
quod per liberum arbitrium est domiuus suorum acluum. Ergo. 

Nec dicas 1". homiuem per adhun iutelligeudi esseutialiter dif- 
ferre a brutis ; uam respoudetur hauc differeutiam hic considerau- 
dam esse non solum quoad operis substantiam, sed etiam quoad 
operandi modum ; quare a(5lus intelligendi vocari potest atfhis pro- 
prius hominis, non autem adhis humanus presse sumptus. 

Nec dicas 2". aelum quo nostram beatitudinem in genere appeti- 
mus esse actum humanum proprie dicflum, cum sit perfecle volun- 
tarius et a perfetfa cognitione procedat ; nam respondetur nos hic 
considerare hominem ut est ens morale, ejusque acliones ut sunt 
dignae laude vel vituperio ; tales autem non sunt nisi quatenus pro- 
cedunt a libero arbitrio, quod fundamentum est imputabilitatis. — 
Unde quamvis acflus voluntatis necessarius, si specletur secundum 
suam physicam entitatem, vocari possit humanus, consideratione 
tamen morali, et apud theologos maxime in usu, non potest.— Hinc 
sequitur aclus humanos, morales et liberos id.em in re morali signifi- 
care, et posse promiscue adhiberi. 

Alii autem atfus qui non referuntur ad mores et fiunt in homine 
aut ab hoinine absque ulla deliberatione, ut sunt motus primo- 
primi, vel arftus hominis penitus distracli, somniantis, delirantis, 
amentis, ebrii aut usu rationis quomodpcumque destituti, dicuntur 
aclus hominis, non autem humani—Q{. S. Thom. 1-2, q. 1, art. 1 
— Suarez, in 1-2, tracl 1, disp. 2, setf. 2, n. 7.— Baller. not. (a) p. 1. 



2 TRA0TATTT8 I. — DE ACTIBUS HUHANIS. 

2, Atftus humauus multipliciter distiuguitur ; est enim : 

i". Elicitus vel imperatus. FJicitus dicitur qui consummatur 
in ipsa voluntate, ut aetus amoris, odii, desiderii ; imperatus vero 
qui, imperante voluntate, perficitur ab alia potentia, vel interna, ut 
actus cogitandi, vel externa, ut actus ambulandi, scribendi. 

2". Internus vel extemus. Actus internus ille est, qui tantum 
internis animse potentiis perficitur, qualis est actus cogitandi, aman- 
di ; actus vero extemus seu mixtus, ille est, quem voluntas per cor- 
poris organa perficit. Actus internus specialius aclus dicitur, et 
actus externns potius aclio mineupatnr. 

3°. Bonus, malus, indifferens. Actus bonus dicitur ille, qui con- 
formis est rectae rationi ; matus, qui eidem repugnat ; indifferens, 
qui rationis nonnse neque conformis est, ueque repugnat. — Actus 
bonus aut indifferens, quia nulla lege prohibetur, vocatur etiam lici- 
tus ; malus vero, quia opponitur legi naturali aut positivae, illieitus 

dicitur. 

4*. Naturalis vel supematuratis. Prior ille est, qui solis natu- 
rae viribus producitur ; posterior vero, qui auxilio divinae gratiae 
perficitur. Supernaturalis actus dicitur insuper meritorius vel de 
condigno, vel de congruo, prout ipsi retributio aliqua rependitur vel 
ex justitia, vel ex mera decentia et ex benignitate Dei. 

5". Vatidus vel invalidus. Aclus validus ille est, qui gaudet 
omnibus requisitis essentialibus ad proprium effeetum producen- 
dum ; invatidus autem, qui vel uno quopiam ex essentialibus caret. 

CAPUT II. 

DE IIS QU.E AfcTlTM HUMANUM CONSTITUUNT. 

:i. Ut ex ipsa definitione actus humani colligitur, tria coucur- 
runt ad eum coustituendum ; scilicet cognitio, volitio et libertas. 
Quoniam de cognitione sermo erit per totum Traclatum de Consci- 
entia, hic tantum dicetur de volitione et libertate sub solo vocabulo 
voluntarii ; non quia voluntarium et liberum idem sint, sed quia 
in actibus quibus homo viator ad finem suum tendit, reipsa nun- 
quam separantur, et exinde promiscue adhibentur a theologo mo- 
rali. Primo autem notio qiuedam hic dabitur de voluntario in 
genere, et deinde de voluutario in specie, seu potius de voluntario 
indirecto, nam hsec species voluntarii scitu valde necessaria est, et 
diffkultatibus obuoxia. 



CAP. II. — DE IIS QUiE ACTUM HUMANUM CONSTITUUNT. 



ARTICULUS I. 



DE VOIyUNTARIO IN GENERE. 



4. Voluntarium, juxta S. Thomam, est id "cujus principium 
est in ipso operante . . . ita tamen quod ipse operans sciat singulas 
circumstantias, quae concurrunt ad operationem :" seu, est actus 
procedens a voluntate illuminata ab intellectuali cognitione singu- 
lorum, nempe objeeti, finis et circumstantiarum. — Cf. S. Thom. 3, 
Ethicor. lect. 4. 

5. Multiplex distinguitur voluntarium, scilicet : 

i°. Perfcclum vel impcrfeclum. Prius illud est quod fit cum 
plena cognitione et pleno voluntatis consensu ; posterius vero quod 
ex subobscura cognitioue, aut imperfeclo consensu procedit. 

2". Voluntarium sinrpliciter vel secundum quid. Prius nonnun- 
quam definitur id quod fit ex plena voluntatis deliberatione et in- 
clinatione ; posterius id quod fit cum voluntatis consensu, sed cum 
aliqua repugnantia, seu quapiam inclinatione voluntatis in oppo- 
situm. At ssepius Doctores partitionem hanc diversa ratione 
intelligunt et explicant. Nam votunta?ium si mpliciter dicunt illud 
quod procedit a voluntate hominis absoluta et efficaci ; et si detur 
in contrarium conditionata quaedam not/eitas, ita ut extra hunc ca- 
sum non fieret, prout contingit in nauta qui, urgente tempestate, 
merces projicit in mare, tum illud vocant voluntariinn simpticiter et 
involuntarium secundum quid, vel brevius voluntarium simp/iciter 
mixtum. Quod si nulla adsit mixtura involuntarii, quia nulla datur 
actualis conditionata nolleitas, prout accidit in peccatore serio pce- 
nitente ex metu gehennae, tunc dicitur voluntarium simpliciter pu- 
rum. — f o/untarium autem secundum quid ab iisdem Doctoribus 
vocatur illud, quod est juxta voluntatem hominis conditionatam et 
inefficacem, licet hic et nunc adsit nolitio praevalens ; v. gr., lusor 
libenter produceret lusum, nisi urgeret tempus Sacri. — Cf. S. Thom. 
1-2, q. 6, art. 6. — S. Alphons. nn. 9 et 21. — Voit, n. 4. 

3". Direclum vel indireclum. Prius est illud, quod in se ipso, 
seupersc intenditur, id est, quod in ordine intentionis immediatum 
est objectum voluutatis, quamvis forte valde remotum sit in ordine 
executionis ; postcrius autem illud dicitur, quod non est volitum 
in se sed in alio, aut potius secuturum praevidetur ex alio directe 
volito, uti effectus a causa, vel ut aliquid ipsi connexum, v. gr., 
ebrietas in potatione excessiva, vel homicidium ex temeraria lapi- 






4 TRACTATU8 I. — DE ACTIBUS HUMANIS. 

dis projectione. — Hinc saepe Doctores eamdem partitionem expri- 
munt nomine voluntarii in se et voluntarii in causa : dirccli autem 
et indirecli voluntarii nomine utuntur cum S. Thoma ad designan- 
dum voluntarium positivum et negativum. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 6, 
art. 3. — S. Alphons. n. 9. 

4 . Positivum vel 7iegativum. Prius dicitur quod est a volun- 
tate reipsa agente, seu quod actionem positivam requirit, puta lec- 
tionem ; posterius vero illud est, quod procedit ex omissione adtus 
a voluntate dependentis ; non quatenus nullus a voluntate ponatur 
actus qui sit causa aut occasio voluntarii ncgativi, sed quatenus 
nullus requiratur actus positivus qui sit de essentiali illius ratione. 
— Cf. S. Thom. 1-2, q. 71, art. 5 ; et q. 6, art. 3. 

5 . Expressum vel tacitum. Dicitur exprcssum, si verbis aut 
signis manifestetur ; tacitum vero, si ex facto aliquo, aut omissione 
deprehendatur adesse. 

6°. Acluale, virtuale, habituale et interpretativum . Dicitur ac- 
tualc illud, quod a voluntate actualiter agente procedit, ut v. gr. 
contritio in eo, qui hic et nunc pcenitentiae actum elicit. [ irtua/e 
est actus voluntatis jam positus, qui tamen adhuc ita perseverat, ut 
virtutem suam hic et nunc exerat in id quod peragitur, eujus pro- 
inde vera causa existit. Talis est intentio sacerdotis, qui ex vo- 
luntate actttali consecrandi aut absolvendi, Missam inchoat aut 
confessionale ingreditur, sed paulo post ita distrahitur, ut amplius 
non advertat ad verba quae profert ; nihilominus vere consecrat et 
absolvit virtute intentionis quam habuit, et quae moraliter perseve- 
rat et agit. Habituale vocatur illud, quod a voluntate quidem fuit 
actu emissum, non adhuc est revocatum, at in actionem praesentem 
non influit, quia est vel somno, vel ebrietate, vel notabili temporis 
mora interruptum ; unde dicit puram concomitantiam, non autem 
causalitatem relate ad actionem nunc ponendam. Intcrprctativum 
nuncupatur, si nullo modo est habitum, sed prudenter praesumi 
potest, et haberetur, si de eo cogitaretur, aut cogitari posset. Sic 
infirmus sensibus destitutus, si christiane vixerit, censetur Extre- 
mam Unctionem velle suscipere. 

ARTICULUS II. 

DE VOUTNTARIO INDIRKCTO, SKU IN CAUSA. 

(>. Voluntarium indirectum seu in causa, ut dictum est, non in- 
tenditur in se sed in alio directe volito, et ex illo, tanquam effectus 
ex causa, cernitur secuturum. Nihilominus est verum voluntatis 



CAI\ II. — I)E IIS QUjK ACTUM HUMANUM CONSTITUUNT. 5 

objectum, licet indirectum ; qui enim vult causam, vult quoque 
effectum ex ea provenientem, si effectum hunc praevideat. Hinc 
effatum : qui est causa causce est causa causati. — Attamen volunta- 
rium istud non semper imputatur ad peccatum ; ut autem cog- 
noscas quandonam imputari debeat, attendas ad duo sequentia 
principia. 

7. Principium I. — Effectus malus sequens ex voluntario in- 
directo tunc tantum ad culpam agentis imputatur, cum tres sequen- 
tes conditiones verificantur : i°. ut agens effectum saltem in confuso 
praeviderit ; 2". ut pofruerit causam non ponere ; 3 . ut teneatur 
causam non ponere, aut positam tollere. Nam requiritur pr&visio 
saltcm in confuso, quia effectus nullo modo praevisus et, ut ait S. 
Thomas, prcBcogitatus, nequit ullo modo esse voluntarius. Requi- 
ritur insuper ut causa potuerit non poni, quia libertas est fundamen- 
tum imputabilitatis, et peccatum quod evitari non potest, repugnat. 
Requiritur demum obligatio impediendi causam, quia nemo tenetur 
causam auferre, cum illius ponendae jus habet, repositum in neces- 
sitate, utilitate vel honestate. Unde omni culpa caret, qui dum ad 
propriam vel aliorum utilitatem studet materiis sexti praecepti De- 
calogi, turpes motus, vel etiam pollutionem praevidet se passurum, 
et postea de facto patitur. Adverte tamen sedulo, quandoque nul- 
lum jus haberi ad ponendam causam, imo adesse legem strictam 
de ea non ponenda, nihilominus effectum malum praevisum, et 
postea secutum, non imputari ad culpam, quia lex illa non est de 
cvitanda causa in ordine ad talem cffeclum. Quare qui edit carnes 
die Veneris cum praevisione pollutionis, frangit quidem legem ec- 
clesiasticam, at pollutio ei non imputatur. — Cf. S. Alphons. nn. 10 
et 14 ; et dc scxto prcec. Decal. nn. 483 et 484. — Voit, n. 6. — Baller. 
not. (a) p. 396, vol. 1. 

S. Principium II. — Licet ponere causam bonam aut indif- 
ferentem ex qua immediate sequitur duplex effectus, unus bonus 
alter vero malus, si adsit ratio proportionate gravis, et finis agentis 
sit honestus. Ratio principii est, qttia hoc nequit esse illicitum i°. 
ratione finis, nam hic supponitur honestus, et effectus malus qui 
praevidetttr secttturus, non intenditur, sed mere permittitur ; neque 
2". ratione causae, qttia haec debet esse bona, aut saltem indifferens, 
vel etiamsi mala sit, requiritur ut non sit mala ob secuturum illum 
effectum ; quia tunc contraheretur utique malitia causae, at non 
malitia effecttts. — Praeterea ut principium sit verum, praeter duas 
recensitas conditiones, quae respiciunt finem et causam, duae aliae 
adesse debent, ^ 



6 



TRACTATUS I.— DE ACTIBUS HUMANIS. 



Reqniritur igitur 3 . ut bonus effeaus saltem aeque immediate ex 
eausa sequatur. Ratio est, quia si causa directe et immediate pra- 
vum habet effectum, et nonnisi mediante illo bonus effeclus prove- 
nit, tunc bonum ex malo quaeritur ; jamvero nuuquam fas est 
malum, quantumvis leve, patrare ad bonum quodcumque procuran- 
dum ; nam juxta pervulgatum axioma ex Apostolo depromptum, 
Rom. iii, 8, Non sunt facienda ma/a, ut evcniant bona. 

Requiritur 4 . ut adsit ratio proportionate gravis ponendi causam ; 
quia aequitas naturalis nos obligat ad vitanda mala et praeeavenda 
proximi damna, quaudo id sine damno proportionate gravi possu- 
mus. Hoc autem damnum perpendendum est 11011 unice ex incom- 
modo quod agens tunc pateretur, sed etiam ac multo magis, ex 
communi omnium incommodo si generatim id exigeretur. Dixi 
ratio proportionatc gravis ; nam gravior haec esse debet, quo pro- 
pinquior est nexjus inter causam et effectum, quo major est hujus 
malitia, et quo minus juris habetur ad actionem in se spectatam.— 
Cf. S. Thom. 2-2, q. 64, art. 7. — vS. Alphons. dc scxto prccc. Dc- 

cal. nn. 483 et 484. 

9. Resolves.— i". Voluntarise sunt in causa et ad peccatum 
imputabiles blasphemiae, impudieitiae, rixae aut injustitiae quae in 
ebrietate fiunt, quando praevideri possunt ; sufficienter autem prae- 
videntur ex consuetudine talia in hoc statu peragendi. 

2°. Non peccat belli dux qui, tempore obsidionis, ad arcendum 
hostem incendat agros, etcetsi peraccidens patiantur ineolae inno- 
centes. Item si incendat turrim, in qua simul cum hostibus forte 
peregrini bello extranei includuntur ; quia causa damni hujus est 
in se honesta, damnum autem innocentium mere pcr accidcns se- 
quitur, nec intenditur, sed tantum permittitur. 

3°. Peccat graviter puella quae, ex delieto gravida, abortum pro- 
curat ad vitandam infamiam ; quia abortum directe intendit tan- 
quam medium, quo se ab infamia liberet, ideoque bouum ex malo 

quaerit. 

4 . Si causa remote et leviter influat in effectum malum, et ex 
ea etiam sequatur aliquis bonus effechis, quamvis non praeponderet, 
aut non aequivaleat malo, non est obligatio auferendi causam ; quia 
minor ratio requiritur ad ponendam causam leviter tantum et re- 
mote influentem in malum, quam si graviter et proxime influeret. 
Hinc non teneris abstinere a colloquio honesto et utili propter car- 
nales motus inde exurgentes. 

5 . Si vero causa, remote et leviter infiuens, sit in se venialiter 
mala, aut ex ea nullus sequatuf bonus effectus, obligatio aderit eam 



CAP. III. — DE IIS QU.U, ACTUM HUMANUM MODIFICAXT. / 

auferendi, sed levis, et sub veniali tantum, nisi agatur de gravi 
proximi damno ; ratio est, quia ista obligatio aestimanda est juxta 
quantitatem influxus causae. Cum enim effectus 11011 sit volunta- 
rius, nisi in causa, et leviter ac remote contineatur in causa, leviter 
est in ea voluntarius, adeoque leviter ad culpam imputabilis, et id- 
circo levis adest obligatio auferendi causam ob illum effectum. 

6". Omissio achium, de quibus homo nullateiius cogitat, in se 
et directe uullateuus est voluntaria ; quia illi actus sunt impossibi- 
les, cum advertentiam agentis penitus effugiant. Attamen talis 
omissio potest esse voluntaria et imputabilis in causa, si oblivio seu 
inadvertentia ex praecedenti negligentia proveniat. 

7". Qui scienter ponit causam actionis vel omissionis, iu eo in- 
stanti malitiam coram Deo contrahit, etsi actio vel omissio reipsa 
non sequatur ; et proinde eam uti volitam confiteri tenetur. 

Ex eisdem principiis circa voluntarium indirectum et in causa 
innumerae aliae pendent resolutiones, praesertim ubi de seandalo, et 
ubi de cooperatione sive ad alterius peccatum, sive in damnum 
proximi, sermo erit. 

CAPUT III. 

DE IIS QVJE ACTUM HUMANUM MODIFICANT. 

ABTICULUS I. 

DK IGNORANTIA. 



10. Ignorantia, generatim sumpta, est carentia scientiae ; di- 
viditur autem multipliciter, et est : 

1". Positiva vel negativa, prout est carentia scientiae debitae, 
v. gr., theologiae moralis in confessario ; vel indebitae, v. gr., igno- 
rantia juris canonici in rustico. 

2". Juris vel /acli\ prout versatur circa legis, vel facti particu- 
laris existentiam. 

3". f Vncibi/is vel invincibilis, prout, adhibita diligentia, vinci 
potest, vel 11011. — Invincibilis autem ignorantia est physice talis, si 
nullo modo vinci possit ; moralitcr vero, si adhibita morali diligen- 
tia, ea scilicet, quam viri prudentes pro rei gravitate adhibere solent, 
tolli nequeat. 

Ignorantia vincibilis triplex distinguitur, scilicet 1". simplicitcr 
talis, quando ad eam depellendam diligentia aliqua, 11011 tamen suf- 
ficiens, adhibetur : 2°. crassa seu supina, quando nullum aut vix 



8 



TRACTATUS 1. — I>E ACTIBUS HUMANIS. 



CAP. III — DE IIS QUJE ACTIM HUMANUM MODIFICANT. 







ullum in veritate indaganda studium apponitur : 3". affeclata, quae 
est directe volita, ut cum quis directe et positive vult aliquid igno- 
rare, sive ut liberius peccet, sive ut excusationem habeat a peccatis, 
sive propter aliud. 

Ad ignorantiam invincibilem referenda est oblivio perfecta, et 
inadvertentia plena. Hae autem, si non sint perfectae, et ex negli- 
gentia procedant, ad ignorantiam vincibilem spectant. 

4 . Antccedcns vel consequens, prout praecedit actum voluntatis 
vel ipsum subsequitur, unde prior dicitur etiam involuntaria, invin- 
cibilis, adeoque inculpabilis ; postcrior autem voluntaria, vel directe 
vel indirecte, vincibilis et plus minusve culpabilis : utraque autem 
est causa volendi vSeu faciendi id quod non fieret, si scientia adesset. 
Hoc ultimum dumtaxat, nempe — quod ipsa sit causa cur voluntas 
vult quod alias non vellet — addit ignorantia antecedens vel conse- 
quens supra ignorantiam simpliciter invincibilem, cui id non neces- 
sario competit. — Cf. Baller. not. (b) p. 13. 

Hic quoque facieuda est mentio ignorantiae concomitantis, quae 
habetur cum quis ignorat quid agit, sed adhuc ageret, etiamsi non 
ignoraret, v. gr., si quis occideret hostem putans esse feram, illum 
tamen adhuc occisurus si non ignorasset. Ipsa nullo modo influit 
in actum, sed per accidens tantum illum comitatur. — Cf. S. Alphons. 
nn. 26 et seqq. 

11. Principium. — Ignorantia invincibilis omnino tollit vo- 
luntarium, quia nullum voluntarium adesse potest ubi nulla habe- 
tur cognitio ; at illud 11011 tollit ignorantia vincibilis. Talis enim 
ignorantia est vere voluntaria, sive directe sive indirecte, et in 
moralibus quod ex voluntario causatur voluntarium reputatur ; 
attamen si haec ignorantia sit indirecte voluntaria, nempe vel sini- 
plicitcr vincibilis, vel crassa seu supina, tunc imminuit voluutarium, 
et consequenter peccatum, quia minuit quamvis diverso gradu cog- 
nitionem malitiae actus. Si autem est directe voluntaria, hoc est, 
affcflata, tunc, juxta S. Thomam, "talis ignorantia 11011 excusat 
peccatum nec in toto, nec in parte, sed magis auget." — Verum haec 
major malitia intelligenda esse videtur de pravitate voluntatis, dum 
positivc negligit addiscere legem ut liberius peccet, 11011 autem de 
ipsa infractione legis, quae est utique peccaminosa, quia aliquomodo 
cognita, sed minus tamen, quam si perfecte cognosceretur. — Cf. S. 
Thom. QQ. I)D., q. 3, De Malo, art. 8. 

12. Resolves. — i°. Conjux peccans cum muliere, quam 
invincibiliter ignorat esse sororem uxoris suae, reus est adulterii, 
non tamen incestus. 



2 . Pueri, qui egerunt de se illicita sine ullo angore conscientiae, 
vel suspicione malitiae, reipsa formaliter 11011 peccarunt, etsi usum 
rationis adepti jam fuerint ; et proinde postea 11011 tenentur ea con- 
fiteri, dum esse illicita intelligunt, cum peccata materialia non sint 
materia confessionis. 

3 . Si confessarius advertat sibi deesse sufneientem scientiam ad 
fungendum, uti par est, officio stio, et negligat scientiam acquirere, 
attt antequam illam acquirat, pergat munus suum exercere, reus 
est errorum, quos aliquo saltem modo praevidit, quia ipsi, saltem 
in causa, sunt voluntarii. 

4 . Si negligentia in deponenda ignorantia sit tantum venialiter 
culpabilis, factum ex ea sequens ad culpam tanttim venialem erit 
imputabile ; quia ejusmodi actus sunt voluntarii, atque adeo cul- 
pabiles, tantum in causa ; cum ergo causa, ignorantia scilicet, ad 
gravem culpam 11011 pertingat, efFectus quoque levem culpam exce- 
dere non potest. 

AKTICULUS II. 

DH CONCUPISCKNTIA. 

13. Nomine concupisccntia? hic venit, 11011 quidem insitus ille 
pravarum cupiditatum fomes, de quo conqueritur Apostolus, Rom. 
vii, 23, sed motus appetitus sensitivi, quo tendimus ad bonum sen- 
sibile, seu uti post Damascenum inquit S. Thomas, 3, dist. 26, q. 
1 , art. 1 : ' 'motus appetitivae virtutis sensibilis qui est ex imagina- 
tione boni vel mali." 

Duplex autem distinguitur concupiscentia ita intellecta, nam 
alia est antecedens, et alia consequens. Prior est, quae ordine cau- 
salitatis quamlibet praecedit voluntatis deliberationem seu consen- 
sum, eamque ad consentiendum allicit ac trahit. Posterior vero 
est, quae ordine causalitatis actum voluntatis sequitur, sive quia 
vehemens voluntatis motus redundat in inferiorem appetitum, sive 
quia hunc ipsum voluntas directe et de industria excitat. Quae ex 
mera redundantia producitur, in causa dumtaxat voluntaria est ; 
quae directe et de industria excitatur, voluntaria est in se. — Cf. 
Baller. not. (b) p. 14. 

14. Principitim I. — Concupiscentia antecedens 11011 tollit, 
sed potius auget voluntarium, prout hoc nomine significatur volun- 
tatis inclinatio ; minuit autem ac etiam penitus tollit, prout signifi- 
catur judicium rationis et voluntatis indifFerentia. — Ratio primi est, 
quia per concupiscentiam voluntas inclinatur ad volendum id quod 



10 



TRACTATUS I.— DK ACTIBUS HUMANI8. 



concupiscit, et aliunde mens non impeditur a cognoscendis saltem 
qualitatibus rei sensibilibus, imo magis in eis considerandis occupa- 
tur : ergo actus ab ea procedens fit per se ex pleniori et magis 
intrinseca voluntatis propensione. — Ratio autem secundi est, quia 
eoneupiscentia mentem avertit a considerandis objecti incommodis 
ac defectibus, et minuit indifferentiam voluntatis. Quando autem 
tanta est passio, ut usum rationis penitus auferat, prouti fit in his 
qui propter amorem vel iram insaniunt, actus est indeliberatus, et 
ea ratione omnino redditur involuntarius. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 6, 
art. 7 ; q. 73, art. 6 ; et q. 77, art. 2, 6 et 7. 

Principium II. — Concupiscentia consequens neque auget 
neque diminuit voluntarium, sed potius, ut ait S. Thomas, 1-2, q. 
77, art. 6 : tk est signum magnitudinisejus, in quantum demonstrat 
intentionem voluntatis ad actum." Ratio primi est, quia actus 
voluntatis rationalis in ea hypothesi antecedit motum concupiscen- 
tiae, sicut causa praecedit effectum. Posterior ergo rationis pertur- 
batio, qtiam concupiscentia inducit, 11011 potest afficere actum qui 
jam praeeessit, ideoque nec voluntarii rationem minuere aut augere. 
Ratio autem secundi est, quia, ut habet S. Thomas, de Ma/o, q. 3, 
art. 11:' 'quando ex forti motti voluntatis commovetur appetitus 
sensitivus ad passionem, passio addit meritum vel demeritum, quia 
est signum, quod motus voluntatis sit fortior : et hoc modo verum 
est, quod ille qui cum majori compassione facit eleemosynam, 
magis meretur, et qui cum majori libidine facit peccatum, magis 
peccat : quia hoc est signum, quod motus voluntatis sit fortior." 

15. Resolves. — i°. Concupiscentia antecedens minuit meri- 
tum vel demeritum aettis ; nam minuit liberum, ex % quo habet actus 
ut sit laude vel vituperio dignus, meriti vel demeriti capax. 

2°. Concupiscentia consequens nihil per se et formaliter confert 
bonitati vel malitiae morali, merito vel demerito actus, at potius 
hujusce actus moralitatem, meritum vel demeritum induit ; quam- 
vis, ut dictum est, signum sit et indicium majoris aut minoris 
meriti vel demeriti. 

3". Concupiscentia quae ita consequitur voluntatis actum, ut 
fuerit excitata et volita, bona et laudabilis est in se, si inordinata 
aut immoderata 11011 sit, et ad finem honestum referatur. — Cf. Sua- 
rez, in 1-2, tract. 2, disp. 3, sect. 3, n. 1. 



NoTA. — De coucupisccntia, prout est pravarum cupiditatum fomes 
et ad peccatum voluntatem inclinat, agemus infra, ubi de pcccatis. 



CAP. III. — DE 118 QU*; ACTUM HUMANUM MODIFICANT. 



11 



ARTICULUS III. 



DK METU. 

16. Metus est trepidatio mentis ob aliquod periculum instans 
vel futurum sibi aut proxime conjunctis; communiter autem sic 
dividitur : 

i°. Metus gravis vel levis, prout timetur malum velgrave, uti 
mors, mutilatio, dura carceratio, notabile famae detrimentum, magna 
bonorum jactura, etc. ; vel levc seu mediocre incommodum, uti 
amissio rei levis momenti, exiguum famae detrimentum ; vel etiam 
grave, sed ex levi causa, aut quod facile averti possit, etc. 

Metus autem gravis est talis absolute vel relative. Metus dicitur 
abso/ute gravis, cutn mala in se vere gravia timentur ; relativc autem 
gravis, quando mala, licet levia in se, gravia tamen sunt respective 
ad quasdam personas ; sic pueri, mulieres, senes timore majori in 
eodem periculo affici solent, quam viri 3etate maturi. 

2 . Mettts ab intrinseco vel ab extrinseco, prout provenit a causa 
intrinseca, v. gr., a morbo, ab infirmitate mentis, etc, vel a causa 
extrinseca sive libera, nempe ab homine, sive necessaria seu natu- 
rali, ut ex elementis, contagione, etc. 

3 . Metus justc vel injuste incussus, prouti vel ex causa justa, 
v. gr., poenarum promeritarum infertur ; vel ex injusta, hocest per 
injuriam incutitur.— Cf. S. Alphons. n. 20. 

Addendus est etiam metus rcvcrcntialis, qui habetur quando quis 
timet ne parentes suos, aut alios superiores habeat offensos. Ad 
metum justum vel injustum refertur, prout justa vel injusta est 
ejus causa. Potest autem esse gravis, si prudens timor sit, ne diu 
vel graviter offensi habeantur, qui metum incutiunt. 

17. Principium . — Actus positus ex metu quantumvis gravi, 
est simp/iciter vo/untarius, quamvis regulariter sit etiam involun- 
tarius secundwn quid. Ratio primi est, quia id dicitur simpliciter 
voluutarium quod, cognitum tanquam minus malum, hic et nunc 
assumitur efficaciter titi medium ad aliud malum vitandum. — Hinc 
semper ut apostatae habiti sunt qui, metu tormentorum victi, fidem 
negarunt. Ratio secimdi est, quia quod ex solo metu fit, repugnat 
voluntati, et extra hunc casum 11011 fieret. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 6, 
art. 6. — S. Alphons. n. 21. 

Dixi i° ex metu vel ex solo mctu, quia actus positi cum mctu, vel 
ex metu sed non tanquam a causa totali seu movente, sunt volun- 
tarii absque ulla admixtione involuntarii. 



12 



TRACTATl S I. — !>E A0TIBU8 IIUMANI8. 



Dixi 2" quantumvis gravi, at excipitur semper casus, in quo 
tantus sit metus, ut usus rationis penitus auferatur. Quod si 
metus fuerit sub omni respectu levis, et simul causa totalis actionis, 
in foro externo quidem non computatur, quia praesttmitttr non 
habuisse influxum ; at in foro interno illa actio erit minus pecca- 
minosa pro quantitate influxus seu involuntarii quod causat. 

Dixi 3 rcgulariter, quia tunc actio est ex metu involuntaria 
secundum quid, cum in se odibilis est voluntati, quamvis relative, 
et tanquam medium ad vitandum malum quod timetur, hic et 
nunc expetibilis appareat. Jam vero id regulariter, non tamen 
necessario et semper evenit. Qui enim, v. gr., peccatum fugit ad 
vitandam gehennam, seu ex metu gehennae, non idcirco fngam 
peccati habet tanquam odibilem in se, secus vi talis dispositionis, 
semper peccaret, ac pejor fieret, quod nefas est asserere. — Cf. Conc. 
Trid. sess. 6, cau. 8. 

1H. Resolves. — i". Metus ab intrinseco vel a causis natu- 
ralibus proveniens non impedit, quominus acttts sub ejus influxu 
elicitus possit esse validus : sic valet votum ex metu mortis in 
medio naufragio, aut in gravi morbo emissum. — Quod si votum ex 
metu a causa extrinseca et libera incusso non valet, ratio non de- 
sumitur ex absentia voluntarii, sed ex praesentia injuriae. 

2". Metus etiam gravis non excusat pcr sc a peccato mortali, 
quoties violatio cadit in contemptum religionis : excusat autem 
cum agitur de lege humana prohibente, aut etiam divina positiva, 
non quia cessat voluntarium, sed quia legislator censetur nolle ob- 
ligationem urgere cum tanto incommodo. 



AliTlCULUS IV. 



I)K VI SEU VJOtENTlA. 



\\). Vis seu violentia est coaclio, quae a causa extrinseca et 
libera alicui infertur, repugnante ejus voluntate. — Repugnare autem 
dicitur voluntas, quae, tum exterius, id est, ope mediorum sibi 
extrinsecorum, v. gr., precibus dissttadendo, minis deterrendo, vim 
vi repellendo, etc. , tum interius, id est, in se ipsa et interiori affectu, 
resistit quantum potest. 

20. Principium,— Aclus eliciti a volttntate nullatenus cogi 
possunt, quia, ttt ait S. Thomas : "contra rationem ipsius actus 
voluntatis est qttod sit eoadttts, vel violenttts. ' ' — Ceteri autem ac- 
tus extrinseci voluntati, sive perficiantur a potentiis exteniis, sive 



CAP. III. — I)E IIS qVM ACTUM HUMANUM MODIFICANT. 



13 



ab internis uti a phantasia et appetitu sensitivo, si ex violentia 
absoluta ponttntur, non sttnt volttntarii, nec proinde peccaminosi ; 
si atitem ex violentia secttndttm qttid, sunt pltts minusve voluntarii 
pro majori vel minori resistendi diffieultate, aut pro majori vel 
minori affectu qtto quis vini patitur. — Cf. S. Thomas, 1-2, q. 6, 
art. 4. — S. Alphons. 1111. 17 et 18. 

21. Resolves. — 1". Mulier quae omnimode resistit violentiae, 
quae ipsi infertttr, nullo modo peccat, etiamsi copulam habeat ; quia 
nemo peccat omniuo invitus. 

2". Peccant graviter feminae vim patientes, si pusillanimitate, 
attt vano timore, v. gr., offendendi aggressorem, etc, non resistunt 
qttantum possttnt, etiam seclttso periculo consensus, quia, dum 
minus quam par est resistunt, aequivalenter in sui violationem con- 
sentittnt, et crimini alterius cooperantur. 

Verum si quaeras tttrttm haec resistentia tanta esse debeat ut 
ttsque ad clamandum pertingat, distinctione opus est : si adest peri- 
cttlum proximttm consensus, mttlier tenetur clamare, spreto qtto- 
cttmque damno, quod aggressor ei minatur, quia peccatum formale 
debet absolute vitari ; secluso atttem hoc periculo, iterum est dis- 
tinguendttm ; si aggressor copttlam non exquirit, contenttts tantum 
tactibus et aliis hujttsmodi, tttnc, juxta S. Alphonsum, est va/dc 
probabilc non adesse talem obligationem, etiamsi minoris damni 
qttam mortis mettts injiciatttr. Ratio est, quia talis obligatio non 
potest oriri neqtte ratione virginitatis conservandae, quae ex hypo- 
thesi remanet intacta, neque ratione caritatis, quae non obligat 
cttm tanto incommodo. Si vero copttla exquiritttr, tttnc, jttxta 
ettmdem S. Doctorem, opinio qttae tenet mulierem oppressam non 
obligari ad clamandum, stante mettt mortis non carct probabilitatc, 
sed specttlative tantum loquendo ; nam practice vix videtttr possi- 
bile, mttlierem hanc non consensuram in delectationem veneream. — 
Cf. S. Alphons. dc quinto prtfc. Dccal. 11. 368 ; et de sexto prcec. 
Decal. 11. 430. 

3". Aliqttando non reqttiritur resistentia omnino absoluta et 
continua illatae coactioni, qttando scilicet ex una parte intttilis 
foret, ex altera atttem agitttr de materia minus periculosa. Sic 
martyres dticti ad templa paganorttm non peccabant, quamvis am- 
bttlarent. At in omni castt resistendum est qttantum ad aver- 
tettdum perieulum scandali, vel injttriam religionis requiritur. 






I 



14 



TRACTATU8 T.— DE ACTIBU8 HUMANTS. 



CAPUT IV. 

DE MORAUTATK ACTUUM HUMANORUM. 

ARTTUUJLUS I. 

I>K ESSENTIA MORAIJTATIS. 

22. Dico i". Essentia moralitatis primario consistit in habi- 
tudine seu relatioue actus humaui ad legem eeternam, quse est ratio 
divina, seu voluntas Dei ordinem naturalem conservari jubens, et 
perturbari vetans. Ratio est, quia illa tantum potest esse primaria 
regula moralitatis, quae est suprema norma ordinis infallibilis, in- 
defectibilis, et valens obligare in conscientia ; atqui talis est sola 
lex aetenia, ex qua sola ceterae leges vim obligandi accipiunt. 
Ergo. 

Dico 2". Essentia moralitatis secundario consistit in habitu- 
dine actus humani ad re<5lam rationem. Nam actiones humanse 
nequeunt commensurari supremae normae moralitatis, nisi mediante 
ratione humana, quae est quaedam participatio et consequenter 
mauifestativa divinse rationis. Hinc : 

i". Ens morale illud omne et solum est, quod substat regulae 
moruin, seu legi Dei praecipienti aut permittenti. Per illud enim 
solum ordinamur ad "finem nostrum ultimum vel ab eo deordi- 
namur. 

2". Falsum est essentiam moralitatis reponendam esse in sola 
Hbertate. Haec enim praerequiritur tanquam conditio ut a<5tus 
possit imputari, at non est ratio cur imputetur ad laudem vel vitu- 
perium. Nam qui libere agit, non ideo est praemio dignus, sed ille 
tantum, qui, cum liber sit, agit conformiter divinae rationi. 

3". Falsum est etiam moralitatem cousistere in solo voluntario. 
Voluntarium enim sine libertate nullo modo est imputabile, quia 
sine illa homo non esset dominus suarum aetionum. 

4". Falsum est opiniouem publicam esse regulam moralitatis, 
quia neque infallibilis est, neque immutabilis, ac proinde cras pos- 
set dici iniquum illud, quod hodie reputatur honestum. 

5°. Imo leges ipsae civiles nequeunt esse suprema regula morum, 
quia leges eateuus commensurant bonitatem vel malitiam actus, 
quatenus honestae sunt, et rationabiles, ac proinde quatenus parti- 



CAP. IV. — DE MORALITATE ACTUUM HUMANORUM. 



15 



cipant de superiore alio criterio. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 19, art. 4 ; 
q. 71, art. 6 ; et q. 93, art. 3. — S. Alphons. nn. 34 et 35. 

23. Quaesita. — QvjEr. i". An dentur aclus proprie indif- 
ferentes, sen moralitate carcntes, sivc in specie, sive in individuo t 

Rksp. Certum est dari aclus indifferentes in specie, seu actus qui 
in sua specie expertes sunt moralitatis. Sunt enim actus qui, in 
se spectati abstrahendo a fine et circumstantiis, nullam habent cum 
lege aut recta ratione convenientiam aut repugnantiam, ideoque 
nec boni nec mali reputandi sunt. Sic ambulare, scribere, et in- 
numera similia, sunt a<5tus per se indifferentes. — Controvertitur au- 
tem quoad actus in individuo, seu in agente spectatos ; at commu- 
nior et probabilior est sententia, quae cum S. Thoma negat. Ratio 
est, quia ad hominem deliberate agentem, adeoque sui actus domi- 
num, pertinet ut actum in debitum finem ordinet ; finis autem de- 
bitus est qui convenit naturae rationali, ut rationalis est. Porro 
actus aliunde ex objecto bonus aut saltem indifferens, et ita in de- 
bitum finem ordinatus, necessario bonus est ; actus autem tali or- 
dinatione carens malus est ; ergo in nullo casu actus proprie indif- 
ferens in individuo dabitur. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 18, art. 8 et 9 ; 
et QQ. DD., De Ma/o, q. 2, art. 4 et 5. — S. Alphons. nn. 42 et 
seqq. 

Qu^ER. 2°. An aclus cxtemus addat nioralitatem aclui intenio t 

Resp. Per se actus externus nullam moralitatem addit actui 
interno, et ratio est, quia omnis moralitas ab intrinseco, seu a vo- 
luntate desumitur ; nec actus externus ullam habet imputabilitatem 
ad meritum vel demeritum sibi propriam et distinctam ab imputa- 
bilitate actus interni. Quocirca actus externus non est formaliter, 
sed tantum materialiter, honestus vel inhonestus. Nec obstat ob- 
ligatio declarandi actum externum in confessione ; declarari enim 
debet, tum quia saepe adest reservatio, scandalum aut damnum 
aliquod proximi, tum quia constituit unum eundemque actum cum 
interno, ut dioetur ubi sermo erit de integritate confessionis. — Ve- 
rum per accidens plerumque actus externus auget moralitatem, quia 
saepissime est occasio, cur augeatur bonitas vel malitia actus inter- 
ni, v. gr., ut protrahatur aut multiplicetur, etc. Actus enim in- 
ternus adaugetur propter arduitatem boni operis externi vel delec- 
tationem mali, aut propter longiorem temporis moram in opere 
externo perficiendo necessariam. — Cf. Suarez, in 1-2, tract. 3, disp. 
10, sect. 1, nn. 3 et 9. 



16 



TRACTATUS I.— BE ACTIBUS HITMANIS. 



CAP. IV. — DE MORALITATE ACTUUM HUMANORUM. 



17 



ABTICULVS II. 

DK FONTIBUS MORAIJTATIS. 

24. Fontes moralitatis nuncupantur ea principia, quae a&ibus 
humanis speciem, aut speciei modificationem in genere moris tri- 

buunt. ■ ... - 

Tres moralitatis fontes numerantur, scilicet : i°. obje&um a&us ; 
2\ circumstantise ejusdem ; j°. finis agentis. Tria haec ommno 
ad a&um bonum requiruntur ; si vel unum malum sit, a&us malus 
evadet. Hinc pervulgatum axioma : Bonnm ex integra causa, ma- 
lum cx quocumque dcfeclu. 

\ I.— De Objecto. 

25. Obje&um illud est, circa quod a&us moralis immediate ver- 
satur, et in quo proxime et per se terminatur voluntas agentis. 

Obje&um est bonum vel malum vel indiffercns, prout ratiom, 
legi aut re&o ordini consentit vel non, aut praeter legem seu rec- 
tum ordinem se habet. Item, potest esse intrinsece bonum vel ma- 
lum, id est, ratione sui ex re&i ordinis exigentia ; aut non intnnse- 
ce sed solum ratione praecepti positivi. 

Dico. Hx obje&o moraliter considerato desumitur pnma et es- 
sentialis moralitas a&us humani ; moralitas enim quam obje&um 
a&ioni tribuit, concipitur ante omnem aliam, quae sive ex fine sive 
ex circumstantiis proveniat. 

Moralitas quae ex obje&o desumitur, appellatur morahtas seu bo- 
nitas vel malitia objccliva. -Si obje&um fuerit in se indifferens, 
tunc a&us ex fine vel ex circumstantiis moralitatem suam accipiet. 
Obje&a autem intrinsece mala sunt triplicis classis, scilicet : 
, - Queedam sunt talia absolutc, et independenter ab omni circumstan- 
tia ■ quia ex se involvunt repugnantiam cum re&o ordine absolute 
necessario, ut est odium Dei, blasphemia, etc. — 2°. Alia sunt in- 
trinsccc mala, non prsecise in se, sed ratione adjun&i aut conditio- 
nis alicujus, quse pendet a dominativa potestate Dei aut hominis : 
talia sunt ablatio rei alienae, tesio corporis vel famae, et simiha quae 
aliquando licita evadunt.- 3 ". Alia tandem mala sunt tantum ra- 
tione periculi, quod ordinarie adjun&um habent, ut aspe&us objec- 

ti turpis, le&io pravi libri, etc Haec, data rationabih causa, et 

remoto periculo, licita fieri possunt. 



>/ II. — De Circumstantiis. 

26. Cireumstantiae sunt determinationes accidentales a&us, sine 
quibus hic posset quoad substantiam existere, et quae tamen attin- 
gunt aliquo modo moralitatem ejusdem. Septem numerantur cir- 
cumstantiarum classes, hoc versiculo expressae : 

Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando? 

Scilicet : Quis, seu qualis sit agens, uxoratus, clericus, etc. ? — 
Quid, seu quae sit accidentalis qualitas aut quantitas obje&i ? — Ubi, 
seu quonam in loco, an sacro vel profano, etc ? — Quibus auxiliis, id 
est, quibusnam mediis, instrumentis, etc, usus fuerit agens ? — Cur, 
seu ex quali fine, nempe extrinseco ? — Quomodo, nempe an malitio- 
se vel bona fide, an modo intenso vel remisso, an advertenter, nec- 
ne? — Quando, id est, quali vel quanto tempore? — Cf. S. Thom. 
1-2, q. 7, art. 3 et 4. 

Dico. A&us humanus veram moralitatem desumit ex circum- 
stantiis. Ratio est, quia circumstantiae, quae non possunt una cum 
obje&o dire&e vel indire&e non intendi, a&um eo ipso afficiunt, 
prout est a&us humanus, et subjacet regulis morum : atqui saepe 
relationem habent convenientiae vel disconvenientiae cum ratione 
et re&o ordine. Ergo a&um afficiunt in esse moris seu quoad mo- 
ralitatem ; imo ejusmodi convenientiam aut disconvenientiam in- 
terdum solae circumstantiae in a&um inducunt, ut contingit in a&i- 
bus ex obje&o indifferentibus. 

Hinc 1". circumstantiae aliae sunt quae ad moralitatem a&us at- 
tinent, aliae quae ad eam nihil conferunt, quaeque proinde prorsus 
indifferentes habendae sunt. — 2% Aliae in eadem specie morali ob- 
je&um relinquunt, et aliae speciem ipsam mutant, seu novam spe- 
ciem superaddunt. — 3". Ex prioribus, aliae malitiam aggravant, 
aliae vero minuunt, idque graviter vel leviter efficiunt. Si ita ag- 
gravent, ut peccatum ex veniali reddant mortale, aut ita minuant, 
ut ex mortali veniale reddant, a&us in eadem specie morali manens 
dicitur mutari quoad speciem theologicam . 



i iii. 



De Fine. 



27. Finis in genere est id, cujus gratia aliquid fit : duplex au- 
tem distinguitur, scilicet Jinis operis, nempe finis ipsi operi intrin- 
secus, et ad quem opus per se tendit ; etffnis operantis, id est, ad 

2 



18 TBACTATUS I.— DE ACTIBl'8 HITMANIS. 

quem agens ad libitum intentiouem suam dirigit, seu quem agens 
sibi prestituit, sive idem sit cum fine operis, sive ab ^*ver*« 
et operi extri.isecus. De hoc tantum postenon fine d.cendum no- 
bis est quippe qui solus proprie finis dicitur. 

Est 'autem finis ille : i". intermedius vel ultimus, prout ad ahum 
finem refertur, vel voluntas in eo quiescit ; 2". positive vel negaUve 
ultimus, seu, quod idem est, simplieiter et quoad oninia, vel seeun^ 
dum quid et in aliqua tantum serie ultimus, prout i»tend,tur ve 
uon intenditur cum exclusione cujuscumque altenus finis ultimi 
3 - primarius vel seeundarius, prout primo et per se, vel consecut.ve 
tantum et cum subordinatione ad primarium intend.tur. Iterum 
finis ultimus potest esse explieite vel implieite intentus, prout agens 
expresse aut virtualiter tantum hujusmodi fiue impelhtur. 

DlCO 1" Aaus humanus veram morahtatem a fine desunut. 
Ratioest, quia finislibere intentus ultimo ordinat actum ad hoc, «t 
S it vel .1011 sit conformis rett* rationi. Hsec autem ordmat.o di- 
versa est ab illa, quam aclui tribnunt objeAun. et ceterae pneter 
finem circumstantte. Sic redte rationi conforme est non solu.n 
dare eleemosynam, sed etiam eam dare in peccatorum remtt*onem ; 
sicut pariter redbe rationi repugnat non solum furan, sed etiain fu- 

rari ad se inebriandum. . 

Dico 2". Peccat qui agit propter solam dele<5tat,o,iem, quam 
ne imphcite quidem aut virtualiter refert ad ulteriorem fine.n. Ra- 
tio est qnia delettatio est tantum mediuni ad atf.ones fac.hus, me- 
hus et constantius efficiendas, non autem finis ultimus adtioms. 
Ergo ille qui agit propter solam deleAationem pervertit ordmeni 
rerum ab autfore natnne institutnm. Idem constat ex prop. 8, ab 
Innoc. XI. damnata, qiue sic sonat : "Comedereetb.bere nsquead 
satietatem ob solam voluptatem, non est peceatum, niodo non obsit 
valetudini, quia licite potest appetitus natnrahs su.s f^J™. 
-Porro, hic propositio, ut animadvertit P. V.va. damnata fu.t 
tum propter comma usque ad satietatem, tum propter vocem solam. 
-Cf S. Thom. 1-2, q. 4, art. 2.-Viva, in cit. prop. nn. 5 et 6. 

Notandum tamen est ,". hanc deordinationen. j*r se non esse 
gravem, et proinde peecatum veniale non excedere ; nam qui 1 ta 
fe gerit ex una parte ,10,1 rem malam, sed bonani potuis ...deb.to 
ordine appetit, siquide.n, ut ait S. Thomas, eon. C.ent. hb. 3, cap. 
2 6 n 6- "deledbatio bona est, et appetenda, si bonani con.seqnatur 
operationem," etex alia parte »011 reponit ordinark .finem ult.mum 
vL sna in hoc indebito appetendi modo. nis, s.t de eorum nnme- 
ro de quibus ait Apostolus, Phihp. iii, tfi' "quorum Deus venter 



CAP. IV. — DE MORALITATE ACTUUM HUMANORUM. 



19 



est." — Cf. S. Alphons. tradl. de peccat. n. 73 ; et tradl. de matrim. 
n. 912. 

Notandum est 2°. deordinationem istam tunc tantum locum ha- 
bere, cum quis ita propter solam deledlationem agit, ut ulteriorem 
honestum finem positive excludat. Nam uon peccat, ne venialiter 
quidem, qui delectationem cibi, v. gr., vel ludorum, expresse quae- 
rit, etiamsi actu non cogitet de ulteriori fine, dummodo finem hunc 
ulteriorem aliqua ratione virtualiter intendat, puta, quia vult gene- 
ratim in his omnibus houeste se habere, nihilque admittere contra 
rectae rationis praescriptum, aut quia consuevit ea assumere propter 
aliquam animi vel corporis utilitatem, etc. Ille enim propter delec- 
tationem forte, at non propter solam deledlationem agere dicendus 
est. — Cf. Viva, in prop. 8, dam. ab Innoc. XI, n. 6. — Salmantic. 
de matr. cap. 3, n. 33. — Baller. not. (a) p. 26. 

28. QuaBSita. — Qu^R. i. An finis quilibet malus totam ac- 
tus bonitatem corrumpat f 

Resp. Finis graviter malus semper actum omnino inficit, quan- 
tumvis bonum sit objectum in se. Actus enim ille nulla ex parte 
bonus esse potest, siquidem agens, peccando mortaliter, a Deo to- 
taliter recedit. Finis autem leviter malus etiam totum actum cor- 
rumpit, si sit finis totalis, vel saltem primarius agentis. Etenim 
si sit totalis, totum objectum complectitur, et proinde totum inficit, 
quia, ut inquit S. Thomas, <k agens malo fine vult bonum sub rati- . 
one mali, et ideo, prout volitum est ab eo, malum est." — Si vero 
duplex habeatur finis, et malus sit primarius, eodem modo est re- 
solvendum, quia actus ille adhuc eligitur, ut sit instrumentum ad 
malum, et proinde substantialiter vitiatur. — Demum, si finis leviter 
malus sit mere secundarius, probabilius non corrumpit totum actum, 
ac proinde hic erit partim bonus, partim malus. Ratio est, quia 
actus ille bonitatem suam ex objecto retinet : finis autem malus se 
habet tantum concomitanter, nec in ipsam actionis substautiam in- 
fluit. Si secus esset, pauciores actus boni reperirentur. — Cf. S. 
Thom. 1-2, q. 19, art. 7. — Billuart, dissert. 4, art. 4. 

Qu.^r. 2". An omncs acliones nostrce ad Deum referti pr&cipi- 
antur per verba Aposto/i\ I Cor. x, 31 : 'Omnia in gloriam Dei 
facite ' t 

Rksp. A r <fg\, si agatur de obligatioue referendi acluaiiter et 
explicite omnes et singulas actiones nostras in Dei gloriam. Ratio 
est non solum, quia praefata verba accipi possunt, et revera a plu- 
ribus Doctoribus accipiuntur sensu negativo, quateuus significent, 
nihil contra Deum /aciatis, sed etiam quia, si sensu affirmativo et 



v 



20 



TRACTATUS I. — DE ACTIBUS HUMAKIS. 



simul de acluali relatione omnium nostrarum actionum in Deum 
intelligantur, merum consilium referunt et non praeceptum, quod 
impossibile prorsus esset. 

Si vero agatur de alia relatione praeter aclualem et cxplicitam, 
acris aliquando extitit controversia inter theologos. Qui Augus- 
tiniani dicebantur, maxime e L,ovaniensibus, aiebant necessariam 
esse ejusmodi intentionem, quam virtualem explicitam vocabant, 
eamque praecipi verbis S. Pauli, I Cor. x, 31 ; et Coloss. iii, 17. 
At vero, dum ita sentiebant, vix fieri poterat ut non incurrerent in 
damnationem propositionis 25, Mich. Baii : "Omnia infidelium 
opera sunt peccata :" imo insignis temeritatis erant arguendi, eo 
quod, contra sensum Ecclesiae, de peccato damnarent pleraque 
opera innumerorum fidelium, qui absque tali intentione operantur. 
Idcirco vehementer impugnata est eorum opinio a eaeteris theologis 
pene omnibus. — Hi autem statuebant : 1". per aclum caritatis, 
debitis temporibus elicitum, sufncienter adimpleri obligationem 
omnia opera universe in Deum, tanquam finem ultimum, dirigendi ; 
2°. nullam legem posse proferri, qua obligemur ad eadem opera 
modo magis peculiari in Deum referenda : 3". de cetero, opus ex 
objedlo honestum, nulloque fine pravo nullave circumstantia mala 
vitiatum, ex se ipso, adeoque in implicita operantis intentione, 
necessario quodam ordine referri ad Deum, qui fons est, regula atque 
finis boni et honesti. — Cf. S. Thom. 2, dist. 40, q. 1, art. 5 ; 2 aV 
Carit. art. 11, ad 2 ; et 2-2, q. 44, art. 4.— Perrone, de Caritate, cap. 
5, art. 1, prop. 4. — Theol. Wirceb. de Acl. hum. cap. 3, art. 3. 

Qu^ER. 3". Utrum sicut non datur aclus in individuo indifferens 
relate ad honestatem naturalem, ita dici possit nullum aclum poni ab 
hominejusto qui sit indifferens relatc ad vitam ceternam ? 

RESP. Neg. Etenim ut aliquis adlus sit meritorius vitae aeternae, 
requiritur ut sit supernaturalis : atqui supernaturalis esse nequit, 
nisi, praeter honestatem operis et statum gr atiae principii operantis, 
adsit etiam motivum aliquod supernaturale. Hac tertia conditione 
deficiente, eamque deesse posse nemo negabit, opus illud nec meri- 
torium erit nec demeritorium. — Praeterea, si eatenus aliquis aclus 
dicendus esset meritorius vitae aeternae, quatenus procedit ab homine 
justo, sequeretur omnem adtum qui procedit a peccatore esse de- 
meritorium, quod dici nullo modo potest.— Et haec est doctrina quae 
constanter et certo traditur a S. Thoma pluribus locis. — Cf. Suarez, 
de Merito, lib. 12, cap. 7, nn. 2 etseqq., et cap. 10, n. 15.— Mazzella, 
de Virt. Inf. prop. 55, nn. 1345 et seqq. 



TRACTATUS II. 

DE CONSCIENTIA 

29. Conscieutia definiri potest : judicium de honestate vel in- 
honestate adlus hic et nunc ponendi. — Dicitur \°.judicium, nam 
conscieutia non est facultas quaedam specialis, sed ipse intelledlus 
quatenus aclualiter judicat. — Dicitur 2°. de honestate vel inhonestate 
aclus, quia hoc judicium non respicit utilitatem, convenientiam, 
facilitatem actus, sed tantum ejus moralitatem, seu habitudinem 
ordinis aut difFormitatis ad rectam rationem. — Dicitur 3 . hic et 
nunc poncndi, nam judicium illud respicit adlionem iyistantem quam 
dirigere debet, non autem praeteritam. Hinc conscientia difFert a 
synderesi, quae est : habitus primorum principiorum circa opera^ 
bilia. — Cf. S. Thom. p. 1, q. 79, art. 12 et 13. — S. Alphons. n. 2. 
— Bouquillon, n. 279. 

Conscientia multipliciter distinguitur, est enim : 

1". Recla vel erronea, prout verum vel falsum diclat. 

2". Certa vel dubia, prout mens firmiter judicat aliquid esse 
bonum vel malum, aut e contra suspensa haeret circa actionisfho- 
nestatem. 

3". Scrupulosa vel laxa, prout vel inani motivo apprehendit 
peccatum ubi non est, vel e contrario leviori*de causa peccatum 
abesse. praesumit, aut leve habet quod est grave. 

4". Probabilis vel improbabilis, prout ex motivo gravi aut in- 
firmo ad opinandum mens inclinatur. — De singulis seorsim. 

CAPUT I. 

DE CONSCIENTIA RECTA ET ERRONEA. 



#0. Conscientia recla, quam aliqui maluut vocare vera?n, est illa 
quae repraesentat objedlum sicut in se est : secus erronea est dicenda ; 
et quidem erronea dicitur invincibiliter aut vincibiliter, prout igno- 
rantia seu error inculpabilis est aut culpabilis. 

31. Principium. — Conscientia recla, si prcecipit, semper se-- 



22 



TRACTATUS IT. — DE CONSCTENTIA. 



CAP. IT. — I)E CONSCIENTIA CERTA ET DTJBIA. 



23 






quenda est, quia eonscientia est regula proxima volttntatis, derivata 
a prima et summa regula omnium aclionttm humanarum ; si autem 
permittit, ab omni peceato prorsus eximit, quia nullum ibi potest 
esse peccatum, ubi cognoscitur nullam adesse objec5livam malitiam. 
Conscientia autem erronea, si est vincibiliter talis, non debet sequi, 
sive pracipiat sive permittat, quia error vincibilis existimatur vo- 
luntarius, et est demerito imputabilis ; si autem est invincibiliter erro- 
nea, tum de ea idem dicendum est ac de conscientia recla, quia 
subjeaive illi comparatur.— Cf. S. Alphons. nn. 3 et 5. 

32. Resolves.— 1°. Qui putat esse jejunium quando non est, 
ob erroneam conscientiam peccat contra praeceptum quod supponit, 

si non jejunet. 

2 . Si quis mentiatur ad liberandum proximum e periculo vitae, 
putans inculpabiliter se ex caritate ad id teneri, aclum bonum facit ; 
et si non meutiatur, contra caritatem peccat. 

3 . Qui cum aliquo dubio putat, sibi mentiendum vel furandttm 
esse, ut proximo sttccurrat, non potest talem conscientiam sequi, 
nec contra eam facere ; sed debet, si possit, inquirere, eam depo- 
nere, et postea operari ; talis enim error est vincibilis. 

CAPUT II. 

DE CONSCIKNTIA CERTA ET DUBIA. 

33. Conscientia certa ea est, qua quis firmiter et absque errandi 
formidine jttdicat, aliquid esse bonttm vel maltim. 

Etsi certitttdo tripliciter distinguatur apud philosophos, ea quae 
moralis dicitttr praecipue attenditur a moralistis. Haec certitttdo, 
quae nititttr legibus, quibus homines in sttis aclibus regttntttr, sub- 
dividitur in perfeclam et imperfeclam. Prior ea est, qttae ita fun- 
datur legibus moralibus, ttt clare percipiatur proposjtionem falsam 
esse non posse. Haec ad certitudinem metaphysicam indirecle 
reducitur. Posterior ea est, qttae competit iis propositionibus, in 
quibus errorem esse absolute non repttgnat, quamvis rarissime con- 
tingere id possit. Haec varios gradtts admittit. 

Conscientia dnbia ea est, qttae haeret sttspensa circa atfionis 
honestatem ; nam dubium est suspensio assenstts inter opposita. 

Multiplex dubium distingttitur, scilicet : i°. positivum vel nega- 
tivum; primum habetur quando intelledhis suspendit assensum 
propter graves, aut saltem apparenter tales rationes dubitandi ; 



alterum vero cum assensus suspenditur propter defeclum moven- 
tium ; 2". juris vel facli, prout versatur circa legis exsistentiam, 
ejusve obligationem, aut circa fadlum aliquod particulare ; 3 . 
speculativum vel praclicum prout versatur circa veritatis cognitio- 
nem abstradtam et in communi, vel circa veritatem, quae hic et 
nunc ad opus ordinatur. 

34. Principium.— Sola conscientia certa est recla regula 
morttm, ac proinde nunqttam licet operari cum conscientia praclicc 
dubia. Ratio est, tttm quia, juxta Apost., Rom. xiv, 23 : "omne 
quod non est ex fide peccatttm est ;" tum quia agens cum consci- 
entia non certa, periculttm transgrediendi praecepti voluntarie ad- 
mittit, atque adeo, virtualiter consentiendo in ejus violationem, 
formaliter peccat. Sufneit atttem conscientia moraliter certa, etiam 
imperfecfla ; qttia ea tantttm requiritttr certitudo, quae sola ut plu- 
rimttm haberi potest ; secus agendi regula, cui homo proxime sub- 
jicitur, humanae conditioni minime esset accommodata. — Cf. Baller. 
not. (a) p. 41. 

35. Resol ves.— 1". Quoties quis dubitat, utrum aclus, quem 
hic et nunc est positttrus, sit licitus, necne, diligentiam veritati 
inqttirendae, pro rei gravitate et personae locique conditione con- 
grttam, adhibere tenetur ; probos et peritos consultet, eorum praxim 
investiget, rationesque solo veritatis stttdio perpendat ; secus enim 
periculo legis violandae ex inquisitionis negligentia se exponit, et 
eo ipso peccat. 

2 , Si inquirere hon possit, nec per se ratione utriusque partis 
perpendere valeat, nec alia ratione, v. gr., per principia reflexa a 
dttbio se expedire, tutiorem partem ampledlatur ; quia secus ageret 
in dttbio praclico, id est, cttm conscientia vere dubia, ac sine ullo de 
actionis honestate certo jttdicio. 

3°. Q ul i diligenti ac sufricienti inquisitione peradla, adhttc du- 
bitat an adsit lex praecipiens aut prohibens, huic obtemperare non 
tenetttr, si tamen efformare sibi conscientiam potest ex principio 
reflexo, scilicet non posse obligare legem, quae inveniri non potest, 
ttt infra, ubi de probabilismo, dicetur. 

4 . Dttbium mere negativum pro nihilo habendttm est ; quia 
ratione prorstts nulla, aut valde levi fundatur : proinde etsi illud 
maneat, qttia efficere non potest ut moralis certitttdo opposita sttb- 
vertatttr, ttrget tamen obligatio, vel stat libertas, prottt antea exis- 
tebat. Verum si prudens sttspicio de errore, gravi motivo innixa, 
tibi oriatur, cessat dttbium esse mere negativttm, et ad inquirendum 
teneris, Itaque cum posthac casus dubii negativi occurrent, eos. 



24 



TRACTATUS II. — DE CONSCIENTIA. 



ista regula semel statuta, facile dilues, et idcirco ad solum dubium 
positivum attendemus. — Cf. S. Alphons. n. 24. 

#(>. QuyKRES. An gravitcr pcccct opcrans cum dubio praclico dc 
pcccati gravitate t 

Resp. Affirm. Qui enim agit cum conscientia praclice dubia, 
secundum communia principia peccat ea peccati specie tum morali 
tum theologica, de qua pradlice, dum agit, dubitat. Ratio est, quia 
obligationem sane gravem violat praecavendi, ne per ignorautiam 
aut inadvertentiam voluntariam incidat in legis transgressiones, 
quae graves esse possint. 

CAPUT III. 

DE CONSCIENTIA SCRUPULOSA ET LAXA. 

37. Conscientia scrupulosa dicitur, quae ex levi, imo et vana 
causa, dubitat de alicujus adlionis honestate, ideoque formidat de 
peccato, ubi peccatum non est. Scrupulus enim est inanis appre- 
hensio, seu levis suspicio, qua quis falso judicat aliquid esse pecca- 
tum. Vox autem scrupu/us repetenda dicitur ex lapillis, seu scru- 
pis, qui calceis viatorum se ingerentes pedibus molestiam creant. 

Conscientia vero laxa ea dicitur, quae ex leviori ratione id, quod 
illicitum est, licere judicat ; vel veniale tantum peccatum ibi reperit, 
ubi est mortale : ea videlicet est, quae absque sufficienti ratione 
judicium in favorem libertatis inflectit vel ad legem vitandam, vel 
ad minuendam culpae gravitatem. — Haec conscientia tripliciter 
distingui potest, scilicet : i°. conscientia laxa simplicitcr, quae tendit 
ad libertatem plus aequo extendendam ; 2". conscientia cautcriata, 
quae ex diuturno peccandi habitu peccata gravia, quin etiam gra- 
vissima, nihili pendit ; 3 . conscientia pharisaica, quae magna parvi, 
et vicissim parva magni facit. Nomen ducit ex Pharisaeis, qui 
gravissima legis mandata spernebant, dum non lotis manibus man- 
ducando, inanesve traditiones praetereundo, se magni peccati reos 
existimabant. 

Ad scrupulosos corrigendos, vel saltem ad utilius cum iis agen- 
dum, breviter hic dicetur de scrupulorum signis, causis, damnis, 
remediis, necnon de regulis practicis tum ab ipsis poenitentibus 
scrupulosis, tum ab eorum confessariis sequendis. 



CAP. III. — DE CONSCIENTIA 8CRUPULOSA ET LAXA. 



I.— Signa scrupulorum, seu conscientise scrupulis obnoxise. 



25 



38. Plurimum interest, ut animarum moderatores discernant 
veros scrupulosos a falsis. Saepe enim scrupulosi putantur qui non 
sunt, et vice versa ; et exinde ingentes in directione errores proflu- 
unt cum 11011 modico damni spiritualis periculo : multa igitur cir- 
cumspedlione hic opus est. Signa autem praecipua scrupulorum 
sunt : 

i°. Pcrtinacia Judicii, qua quis renuit parere consiliis confessarii 
vel sapientium ; et dum varios consulit, nullius judicio acquiescit ; 
imo quanto plures audit, eo magis implicatur. 

2°. Frcquens mutatio judicii ex levibus motivis, unde frequens 
inconstantia in agendo, mentisque continua perturbatio. 

3 . Timor peccandi in omnibus, conjundlus cum mentis pertina- 
cia contra judicium confessarii, prudentium, vel etiam contra pro- 
prium judicium ; unde sequitur frequens interrogatio circa confes- 
sarii responsa, et repetita inquisitio, an in agendo juxta consilium 
datum conscientia immunis a culpa esse possit. 

4 . Rcflcxiones impcrti^ientes circa eircumstantias quae in aclio- 
ne adfuerunt, vel adesse potuerunt, et certitudo in omnibus anxie 
quaesita. 

5°. Obstinatio ad idcm peccatum semper repctendum in confessi- 
one, vel ad illud habendum ceu peccatum, quod tale 11011 esse jam 
pluries a confessario declaratum fuit. 

6°. Anxietas continua circa confessioncs prceteritas, 11011 obstante 
judicio confessarii, vel confessionum repetitione. 

Non potest autem, saltem statim, judicari scrupulosus : i°. qui 
moderate est sollicitus, aut anxius ne Deum oifendat ; 2". qui post 
vitam in peccatis traduclam adhuc angitur, nec post confessionem 
videtur sibi satisfecisse, sed magis vult confiteri et peccata expiare ; 
3°. qui deliberate adhuc consentit in gravia peccata, quamvis post 
commissum peccatum valde angatur, et anxie confiteatur, nam jus- 
ta est causa anxietatis, saltem moderatae : potest tamen etiam in 
hoc haberi verus scrupulosus ; 4 . qui in uno tantum vel altero 
casu habet scrupulum transeunter, nec qui dubitat, an in hoc vel 
illo peccaverit. 

Caeterum subinde contingit, ut confessarius 11011 possit post pce- 
nitentem prima vel altera vice auditum statim decernere, an sit 
scrupulosus, etiamsi hic anxius circa multa appareat ; quippe anxi- 
etatum justa aliqua ac rationabilis causa adesse potest. Multo au- 
tem minus confessarius scrupulosus facile "judicare potest, num 



26 



TRACTATT8 II. — DE CONSCTENTIA. 



pcenitens scrnpulosus sit, an tantum metieulosus. — Cf. L,acroix, 
lib. i, nn. 517 et seqq. 

II. — Caiisse Scrupulorum. 

39« Causae scrupulorum praecipuae sunt sequentes : 

i M . Permissio divina. Non quidem quasi Deus falsas apprehen- 
siones immittat, sed quod has permittens lumen suum subtrahat, 
ut nimirum homo in anxietates lapsus redeat ad cor, ad meliorem 
frugem se recipiat, ad Deum recurrere discat, et pro peccatis, pati- 
enter sustinendo angorem, satisfaciat, meritum augeat, etc. 

2". Dcemonis operatio. Dextere enim novit daemon scrupulos 
fabricare, commovendo sauguinem, alterando humores, variasimu- 
lacra phantasiae objiciendo, species diversas componendo, ut tetri- 
cam et falsam imaginem peccati efformet, mentem conturbet, a pro- 
fectu spirituali retrahat, et tandem in animi dejectionem, vel etiam 
in desperationem conjiciat. 

3". Complexio melancholica et phlegmatica. Melancholici enim 
sunt plerumque suspicaces, rerumque quas apprehendunt, tenaces, 
et proinde proui ad omnem mali suspicionem ; et cum frigidae sint 
complexionis, facilius timori et pusillanimitati obnoxii sunt, terren- 
turque ad primam mali speciem. 

4 . Imbecillitas capitis, vel defectus judicii naturalis in personis 
acl timorem propensis ; item pusillanimitas et dejectio animi, ob 
quam timores nescit quis contemnere. 

5 . Nimia sollicitudo id omne vitandi quod habet speciem mali ; 
dum enim scrupulosus continuo sibi inclamat : Cavc a peccato. . ., 
Attende tibi . . ., seipsum sine causa terret et perturbat. 

6". Consortium cum scrupulosis ; quo spectat et directio a confes- 
sario scrupuloso accepta, lectio casuum conscientiae et asceticorum 
severiorum facta ab aliquo incauto et minus intelligente ; item fu- 
ga excessiva cujusvis humanae conversationis. 



III. — Damna Scrupnlorum. 

40. Scrupuli generatim gravia incommoda et damna spiritualia 
et saepe etiam corporalia secum trahunt, modo 11011 sint a Deo spe- 
cialiter permissi et absque culpa hominis perseverent. Praecipua 
autem damna scrupulorum sunt sequentia : 

1". Nocent corpori ; per continuos eniin angores cor constrin- 
gunt, sanguinem corrumpuut, spiritus vitales consumunt, et caput 
debilitant. 



CAP. III. — T)E CONSCTENTIA SCRUPCLOSA ET EAXA. 



27 



2 . Scrupulosum ineptum efficiunt ad fructuose agendum cum 
proximo ; plerique enim scrupulosi tetrici sunt, et erga domesticos 
non minus ac erga extraneos morosi. 

3 . Nocent obedientiae, aut etiam eam totaliter impediunt ; quip- 
pe scrupulosus potius nugas ac phantasiae ludibria sectatur ; sic ad 
agendum impellitur contra Dei voluntatem, quae ille per patrem 
spiritualem aut moderatorem manifestatur. 

4°. Orationis studium et amorem debilitant, aut etiam de medio 
penitus tollunt ; quia vim mentis enervant, ad nugas perducendo 
distrahunt, anxietatibus animum implent, eumque ineptum ad con- 
junctionem cum Deo faciunt. Hinc sequitur non solum lucrum 
spirituale cessans, sed etiam ingens damnum cmcrgcns. 

5". Fortitudinem infringunt ; quid enim magni audeat, qui to- 
tus in nugis occupatur, et neglecta de passionibus suis victoria, tam 
facile dejicitur animo ? 

6°. Spem valde imminuunt, aut etiam perimunt ; quia res de- 
mum eo adducitur, ut, amissa in Deum fidueia, in laxitatem decli- 
net. Quomodo enim Deo fidet debite, qui illum ut severissimum 
exactorem semper intuetur ? Scrupulosus igitur, nisi fortiter contra 
scrupulos pugnet, iis vexatus in desperationem brevi agetur, et cu- 
piditatibus suis fraena laxabit, vel saltem vitam miserrimam et cum 
magno damnationis periculo ducet. 



IV.— Remedia Scrupulorum. 

41. Versantur frequenter scrupuli : i°. circa actiones quotidia- 
nas ; 2 . circa pravas cogitationes ; 3". circa confessiones. Igitur, 

I. Scrupulosis, qui in omnibus actionibus anguntur timore pec- 
candi, injungendum est, ut strenue contra scrupulos agant, ab iis- 
que confitendis abstineant, nisi certissimi siilt ibi adesse peccatum. 
Quamvis enim sic agendo interdum materialiter peccent, non pec- 
cabunt tamen formaliter ratione obedientiae, quam confessario prae- 
stare debent. — Cf. S. Alphons. n. 17. 

II. Scrupulosis, qui pavent assensum praebere vel praebuisse 
cuilibet pravae cogitationi contra castitatem, fidem aut caritatem, 
imponendum est, ut has cogitationes velut mera phantasmata de- 
spiciant, et abstineant ab hujusmodi cogitationum confessione, nisi 
jurare possint se eisdem vere consensisse. — Cf. S. Alphons. n. 15. 

III. Scrupulosis, qui semper anxii sunt cirea confessiones, prae- 
sertim praeteritas, prohibendum est, ne amplius cogitent de culpis 
vitae anteactae, nec de iis verbum faciant in confessione, nisi jurare 



28 



TRACTATUS II. — DE CONSCIENTIA. 



possint : i°. peccata mortalia se perpetrasse ; 2°. se nunquam ea 
confessos esse, praesertim si confessionem generalem jam perege- 
rint. — Cf. S. Alphons. n. 16. 

Porro scrupulosi et timorati, de praeteritis confessionibus anxii, 
sic interrogandi sunt : i°. Num celasti scienter peccatum grave ? 
2°. An proponebas peccata iterare ? Si negative utrique postulatio- 
ni respondeant, valida pronuntianda est eorum confessio. 

V. — Regulse pro Scrupulosis. 

42. i°. In rebus moralibus non est certitudo in omnibus quae- 
renda. Hoc pro omnibus valet ; sed scrupuloso praecipue applican- 
dum est. 

2°. Obedientia summa et caeca confessario praestanda est, et cum 
magna humilitate et fiducia in omnibus procedendum. 

3°. Dubium, quod in aliis rationabile videri posset, in scrupulo- 
sis omnino spernendum est. 

4°. Licitum est, imo saepe obligatorium, et interdum sub gravi, 
adversus scrupulos decertare. Cf. S. Alphons. n. 17. 

5 . Nunquam iteranda confessio, nisi certo sacrilega fuerit ; nec 
postremae confessionis examen unquam innovandum est, etiam si 
dubium de peccato gravi omisso suboriri videatur. 

6°. Scrupuli contemnendi sunt ; nec unquam secum cle his dis- 
putandum a scrupulosis est. 



VI.— Regulse pro Confeissariis. 

43. i°. Scrutetur confessarius, an pcenitens sit vere scrupulosus 
. . . , an in omnibus . . . , et quaenam sit scrupulorum origo. 

2". Sit patiens, benignus et fortis. Ad ipsum spectant haec 
Apostoli, II Tim. iv, 2 : "Insta opportune, importune ; argue, ob- 
secra, increpa in omni patientia et doctrina. ' ' 

3 . Postulanti respondeat absque haesitatioue et cum imperio ; 
responsis non facile adjiciat rationes ; nec jam confessa peccata 
pluries repeti sinat. 

4 . Commendet scrupuloso magnam in bonitate Dei fiduciam, 
frequentem orationem, otii fugam, examinis brevitatem, cordis 
humilitatem. 

5 . Cum scrupuloso, generalibus, 11011 particularibus utatur 
regulis ; his enim scrupulosus dirigi 11011 potest, quia ad eas appli- 
candas ineptus est. 



CAP. IV. — DE CONSCIENTIA PROBABILI ET IMrROBABILI. 



29 



CAPUT IV. 

DE CONSCIENTIA PROBABIU ET IMPROBABILI. 

44, Conscientia probabilis, seu ut aliis magis placet opinio pro- 
babilis, proprie et per se, est ille actus intellectus, quo alicui propo- 
sitioni adhaeremus, at 11011 sine formidine de opposito. Differt 
igitur a conscientia dubia, non quidem ex parte moventium, quae 
in utroque casu existunt, et esse possunt ejusdem ponderis, sed ex 
diverso modo quo intellectus sese habet ad illa : si enim illis adhae- 
ret, dicitur probabilis, secus remanebit dubia. — Dixi proprie et per 
se, quia saepe nomine opinionis aut etiam sententiae probabilis, apud 
multos auctores venit ipse complexus moventium seu rationum, 
quibus prudenter fulciri posset intellectus, si uni parti prae altera 
vellet adhaerere. At melius profecto complexus iste moventium 
designari solet uomine probabilitatis, et de hac sola nobis hic erit 
dicendum. — Cf. Lacroix, 11. 387. — Bouquillon, n. 305. 

AJiTICULUS 1. 



DR NATURA RT DIVISIONR PROBABIIJTATIS. 

45. Probabilitas aliud 11011 est, quam motivum illud, unum vel 
multiplex, quod, inspectis omnibus circumstantiis, capax est ex- 
torquendi viri prudentis assensum, 11011 ita tamen, ut nulla apud 
ipsum remaneat erroris formido. Quare cum dicimus hanc vel 
illam propositionem esse probabilem, duo intelligimus, positivum 
unum, alterum negativum. Primum est, ejusmodi propositionem 
tanto motivo fulciri, ut vir prudens possit ei tuto assentire ; alterum 
autem est, motivum illud tantum non esse, ut debeat viri prudentis 
assensum necessario et absque ulla formidine erroris extorquere. 
Si primum desit, propositio erit improbabilis, si alterum, dicenda 
erit certa. 

40. Multipliciter dividitur probabilitas, sed quatuor divisiones 
praecipue hic attenduntur. Est igitur, 

1". /ntrinseea vel extrinseca; prout vel rationibus ex natura rei 
deductis, vel auctoritati proxime innititur. Dicitur proxime, quia 
probabilitas extrinseca necessario supponit intrinsecam ; eatenus 
nempe Doctorum auctoritas vim habet, quatenus censeri possit aut 



30 



TRACTATUS II. — DE CONSCIENTIA. 



debeat, eos ad aliquam seutentiam tenendam permotos gravi qua- 
piam ratione fuisse. 

2°. Speculativa vel praclica, prout respicit actionem in se con- 
sideratam, non attentis scilicet illis circumstantiis concretis quae ei 
communiter adjunguntur, vel potius hae circumstantiae bene per- 
penduntur in unoquoque casu particulari. 

3°. Juris vel/acli, prout versatur circa ipsum jus vel potius ali- 
quod fadlum. 

4°. Major, cequalis vel minor, prout fuudamenta quibus inniti- 
tur propositio aliqua probabilis, comparatione instituta cum ejus 
contradidloria, apparent solidiora, aeque vel minus solida. — Cf. 

L,ehmkuhl, n. 79. 

47. Notanda.— I. Probabilitas quae passim apud auclores 
dicitur tenuis vel dubia ea intelligitur, quae tam levis est, ut im- 
prudens censeatur qui ei assentitur ; nam ait S. Alphonsus : ' 'tenuis 
probabilitas non est probabilitas, sed dumtaxat quaedam falsa ap- 
parentia, seu vana probabilitatis apprehensio. " Merito igitur 
animadvertunt aliqui audlores duos illos terminos- -tenuis proba- 
bilitas — esse veluti oppositos et ad invicem pugnantes. — Cf. S. 
Alphous. n. 82.— Lacroix, n. 126.— Bouquillon, n. 308. 

II. Propositio vel sententia, qu3e apud S. Alphonsum vocatur 
probabilissima, ea est juxta ipsum, "quae nititur fundamento gra- 
vissimo ; quapropter opposita censetur tenuiter vel dubie proba- 
bilis." — Idem apud S. Doctorem est sensus vocis probabilioris 
quando ei additur unum ex hisce quatuor adverbiis — notabiliter, 
certe, vere, abso/ute.—CL S. Alphons. nn. 40 et 54. 

III. Potest aliqua propositio esse probabilior et simul minus 
tuta, et viceversa tutior et minus probabilis. Ratio est, quia proba- 
bilitas mensuratur ex pondere moventium, et securitas ex absentia 
periculi laedendi legem. 

IV. Certo probabilis habenda est opinio, quae a plerisque theo- 
logis probabilis esse asseritur ; vel etiam quam absolute tenent ut 
veram quinque aut sex theologi probitate, judicio et scientia prae- 
stantes, nisi ratio certa contra illam opinionem aiferatur ; nam 
omnis probabilitas quantacumque fuerit, adveniente certitudine 
propositionis contradietoriae, omnino perimitur. 

V. Illa opinio est viro docto et probo certe probabilis, quam 
ipse scit se diligenter excussisse, et % experitur se absque inordinato 
affectu, ol) rationcs graves, ut veram aut certe probabilem depre- 
hendere. 

VI. De intrinseca probabilitate juris communiter possunt judi- 



CAP. IV. DE CONSCIENTIA PROBABILI ET IMPROBABILI. 



31 



care soli docti, et in re morali versati, cum soli possint scire nihil 
certi ipsis opponi. At de extrinseca opinionis alicujus probabilitate 
bene potest judicare vir mediocriter doctus, si statum quaestionis 
rite intelligens, hanc inveniat assertam ab auctoribus omni excep- 
tione majoribus, id est inter theologos omnino probatos. 

VII. Unicus auctor, si sit omni exceptione major, aiferatque 
rationem quam alii non examinaverint vel non satis solverint, ipse 
autem aliorum rationes commode solvat, potest opinionem suam cer- 
to probabilem efficere, quamvis haec sit communi opinioni adversa. 

AKTICULUS II. 

DR VARIIvS vSYSTEMATIBUS CIRCA PROBABILITATEM. 



48. Ut honesta sit quaelibet actio, certam de honestate ipsius 
requiri conscientiam admittuUt theologi omnes ; at quonam pacto 
haberi possit aut debeat talis certitudo, cum non nisi probabiles 
rationes hinc inde apparent, hoc est quod eos non parum torquet. 
Quaerunt scilicet theologi ad quamnam partem possit aut debeat se 
convertere qui, exorto dubio circa liceitatem actionis quam est 
positurus, factaque diligenti inquisitione, eam non certo sed proba- 
biliter tantum licitam depreheuderit. — Porro ad hanc quaestionem 
solvendam duplicem ineunt viam ; alii enim docent certitudinem 
in hoc casu direcle tantum posse haberi, alii vero tenent illam posse 
atque adeo debere obtineri indirefle, scilicet vi alterius principii ; 
ac proinde illi agentem ad tutiorem partem amplecteudam adigunt, 
hi vero permittunt ut libertati indulgeatur. Primi vocantur vel 
anti-probabilistce, quia probabilitates in re morali nulli usui esse 
dicunt, vel iutioristce, quia ad tutiorem partem semper inclinant, 
vel demum rigoristce, quia plus oneris imponunt quam necessarium 
sit aut etiam humanis humeris accommodatum. Alii autem gene- 
rico quodam nomine appellantur probabilistce , quia tenent posse 
practicam utilitatem derivari ex probabilitatibus. 

4-9. Verum patroni utriusque sententiae, consentientes quoad 
eorum principium substantiale, varios gradus admittunt, illi qui- 
dem relate ad certitudinem quam volunt directe habere, et hi relate 
ad probabilitatem cui remote innituntur ; ac proinde primi scin- 
duntur in tutioristas absolutos et mitigatos, et secundi in proba- 
bilioristas, aequiprobabilistas et probabilistas simpliciter. Quare 
quinque proprie fuerunt systemata, tutiorismus absolutus, tutiorismus 
mitigatus, probabiliorismus, cequiprobabilismus et probabilismus. 



32 



TRACTATUS II. — PE CONSCIENTIA. 



Accedit laxistmts quod vix systema vocari potest, vixque viri pru- 
dentis attentionem meretur. De singulis breviter dicetur. 

50. Tutiorismus absolutus requirit omnimodam seu absolutam 
certitudinem, legem vel nunquam exstitisse, vel jam plene cessasse, 
antequam libertati aliquid permittat ; ac proinde etiamsi in favorem 
libertatis adducas opinionem probabilissimam, legem sequi teneris. 
Ita enim hujus systematis patroni argumentantur. — "Sicut opinio 
sive minus probabilis, sive etiam minus quam probabilis, potest 
esse vera : ita ex adverso, opinio probabilior, vel etiam probabilis- 
sima potest esse falsa. Quamdiu ergo intra limites probabilitatis 
haeretur, errandi periculo non plene obviatur." — Porro hoc systema 
rejiciendum omnino esse patet tum ex eo quod vires humanas su- 
perat, tum ex damnatione sequentis propositionis facfla ab Alex. 
VII : "Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissi- 
mam." — Cf. Viva, in prop. 3, inter 31 damnatas ab Alex. VII. — 
Bouquillon, n. 326. 

51. Tutiorismus mitigatus in eo differt a praecedenti systemate, 
quod loco certitudinis absolutae exigat maximam probabilitatem, 
ac proinde tunc solum permittit sequi partem libertati faventem, 
quando pro ea stat opinio probabilissima. — Quamvis autem hoc 
systema non sit positive damnatum, facile tamen exploditur ; nam 
opinio illa probabilissima quae requiritur, vel facit conscientiam cer- 
tam vel non : si primum, urgetur praedicta propositio damnata, et 
ratio damnationis ; si alterum, jam licitum evaderet agere ex con- 
scientia non certa, quod nequit admitti.— Cf. Bouquillon, 11. 327. — 
Gazzaniga, de consc. probab. 1111. 140 et 141. 

52. ProbabiIiorismus y prout saltem propugnatur ab illis qui dis- 
criminare se volunt a tutioristis, et prsesidium quaerunt ex princi- 
piis reflexis, docet licitum esse sequi partem minus tutam, scilicet 
faventem libertati, dummodo pro ea adducas opinionem manifeste 
et solide probabiliorem ; ac proinde legem sequi teneris non solum 
cum pro libertate stat minor etsi solida probabilitas, sed etiam cum 
opinio quae ipsi favet est aeque* probabilis ac illa quae favet legi. 
Ratio potissima hujus systematis desumitur ex eo quod sequendo 
opinionem probabiliorem, multo minus incurrimus periculum pec- 
candi. At vero si admittantur principia reflexa, tam bene vitabit 
periculum peccandi formaliter simplex probabilista, quam proba- 
biliorista ; si autem non admittantur, deveniendum tandem erit ad 
tutiorismum absolutum. — Cf. Billuart, de acl. hum. dissert. 6.— 

Bouquillon, 11. 329. 

53. ALquiprobabilismus tenet tunc solum licitum esse sequi par- 






CAP. IV. — PE CONSCIENTIA PROBABiLI ET IMPROBABILI. 



33 



tem minus tutam, scilicet opinionem libertati faventem, cum opinio 
quae stat pro lege non est nisi aeque vel fere aeque probabilis ; sed 
si haec sit certe probabilior, huic erit adhaerendum. Addunt patro- 
ni hujus systematis, hoc valere si aequa vel quasi aequa illa pro- 
babilitas respiciat existentiam legis ; sed si dubium versatur circa 
cessationem legis certae, tunc legem sequi teneris, utut opinio quae 
favet libertati aeque probabilis sit ac illa quae favet legi. Verum haec 
additio ad applicationem systematis potius quam ad ejus substanti- 
am pertinet, et multi sunt inter simplices probabilistas qui hanc 
limitationem vel supponunt vel explicite admittunt. Praecipuum 
fundamentum aequiprobabilismi desumitur ex audloritate S. Al- 
phonsi, quae gravissima sane est, at quo jure haec sententia illi 
tribuatur, inferius dicetur. — Cf. Konings, 11. 62. — Scavini, 11. 97. 

54. Probabilismus docet quidem tutiorem partem esse semper 
sequendam, cum agitur de fine aliquo determinato attingendo ; sed 
cum agitur tantum de licito et illicito, tenet posse quempiam sequi 
opinionem minus tutam et minus quoque probabilem, modo vera 
et solida probabilitate gaudeat. Qtiare probabilista non duo, sed 
unum tantum quaerit judicium ; quaerit scilicet num opinio quae 
favet libertati sit solide probabilis, relicfla quacumque comparatione 
cum illa quae favet legi, et statim ac cognoscit adesse in favorem 
libertatis solidam probabilitatem, a lege eximit vi principii reflexi. 
Notandum est, hoc systema ab aliquibus vocari simp/iccm, et ab 
aliis moderatum probabilismum, ut illud distinguant tum ab aequi- 
probabilismo, tum a laxismo : at quoniam ex diclis possibilis non 
est hujusmodi confusio, abstinebimus in hoc libro a quocumque 
addito. 

55. Laxismus, nulla distinctioue fact.a inter solidam et tenuem 
probabilitatem, a lege eximit semper ac contra ipsam adducitur opi- 
nio quaecumque, etiamsi sit tantum tenuiter probabilis. Hoc sys- 
tema damnatum fuit, ut patet ex prop. 3, proscripta ab Innocent. 
XI, quae sic se habet : "Generatim dum probabilitate sive intrin- 
seca sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis fini- 
bus non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus. " 
—Ratio autem damnationis aperta est ; nam cum probabilitas tenu- 
is ea sit quae non mereatur assensum viri prudentis, nequit vi ipsius 
dici legem esse incertam. — Cf. Viva, in cit. prop. — Bouquillou, 
n - 332. 



34 



TRACTATTS II. — I>E CONSCIKNTIA. 



AHTICULVS III. 



VINDICATUR SYSTKMA PROBABIUSMI. 



56. Probabilismus, ut superius animadversum est, non omnibus, 
sed iis tantum casibus applicatur, in quibus sermo est de licito et 
illicito, nam si agitur de fine aliquo necessario obtinendo, v. gr., 
de materia aut forma alicujus sacramenti procuranda, semper con- 
fugiendum erit ad tutiorem partem, seposita quacumque probabili- 
tate. Praeterea, notandum est in applicatione seu usu probabilismi 
duas essentiales requiri conditiones, unam quae respicit fundamen- 
tum remotum, aliam vero quae respicit fundamentum proximum, 
quo innititur probabilista dum agit. Fundamentum remotum 
est ipsa probabilitas, quae debet esse non tenuis, non dubia, non 
apparens, sed vera et solida. Fundamentum autem proximum 
est principium aliquod reflexum, et hoc ab operante invocari 
semper debet, sive explicite sive implicite. Haec quae compen- 
dium sunt totius systematis, fusius explicantur duplici sequen- 
ti propositione. 

Propositio i. — Non licet scqui opinioncm probabi/em, nec proba- 
bi/iorem, relicla tutiorc, quotics adcst obligatio absoluta alicujus finis 
determinati efficacitcr obtincndi, qucm usus -mcdii probabilitcr incpti 
in pcriculum adduccrct ; tunc igitur pars tutior cst scqucuda. 

57. Prob. Quisquis obligatione absoluta ad finem aliquem de- 
terminatum efficaciter obtinendum adigitur, is ea tenetur eligere 
media, quibus finem illum, efficaciori quo poterit modo, sit assecu- 
turus. Atqui per solam tutiorem partem efficacius obtineri potest 
finis : ex hypothesi enim, medium, probabiliter tantum aptum, in 
discrimen adducit finem, quem absolute consequi teneor. Ergo 
non licet uti medio tantum probabiliter apto, sed aptiora media 
eademque tutiora eligenda sunt. Igitur pars tutior sequenda est. 
Hinc sequentia deducuntur 

58. Corollaria. — i". Itl his, quae saluti necessaria sunt 
necessitate medii, tutius seclari teneris ; gravissima enim quemque 
urget obligatio aeternam animae suae salutem certo assequendi ; pro- 
iilde media absolute tuta et certa sunt adhibenda. In rebus igitur 
ad fidem seu ad veram religionem pertinentibus, opposita probabi- 
litate posthabita, opinio tutior necessario sequenda est. 



CAP. IV. — DK CONSCIKNTIA PROBABILI KT 1MPROBABILI. 



35 



2°. Venator, timens ne plumbum in feram ejaculando aliquem 
hominem forte laedat, explodere non potest, etiamsi probabilius 
existimaret abesse periculum ; hoc enim, si forte adsit, probabilita- 
te contraria, etsi majori, removeri nequit. Tenetur enim lege certa 
ad periculum etiam probabile damni removendum. 

3°. Medicus et chirurgus tenentur ad medicamenta et media tu- 
tiora, quae hic et nunc haberi possunt, adhibenda ; quia tacito con- 
tradlu ad finem securius obtinendum, in quantum fieri potest, se 
obligarunt. Idem pariter dicendum de omnibus aliis, qui erga 
proximum aliquam ejusmodi obiigationem contraxerunt. 

4°. Minister sacramenti, ubi de ejus valore agitur, nisi defedlus 
suppleatur ab Kcclesia, vel urgeat casus necessitatis, tutiorem 
partem, in quantum potest, relidla minus tuta probabili vel etiam 
probabiliori, sequi tenetur ; quia secus exponeret sacramentum 
periculo nullitatis, et proximum periculo damni spiritualis. Hinc 
merito damnata est ab Innoc. XI sequens propositio ; "Non est 
illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de 
valore sacramenti, relicta tutiore." 

Dixi i". nisi defeclus suppleatur ab Ecclesia ; nam aliquando Kc- 
clesia potest et censetur id supplere, quod desideratur ad valorem 
sacramenti ; quod quidem in duobus sacramentis potest contingere, 
scilicet in sacramento Pcenitentiae, si ex gravi ratione cum juris- 
dictione dubia conferatur, aut cum jurisdidtione probabili ; et in 
sacramento Matrimonii, quando celebratur cum dubio impedimento 
juris ecclesiastici, aut etiam est dubia delegatio sacerdotis assisten- 
tis, ut suo loco dicetur. 

Dixi 2°. nisi urgeat casus necessitatis ; quia cum sacramenta sint 
propter lwmines, homini in gravi periculo vitae constituto minis- 
tranda ea sunt, meliori quo fieri potest modo, etiam cum mera 
probabilitate, imo cum probabilitate tenui et tenuissima de eorum 
valore. — Cf. S. Alphons. nn. 43,-49. 

Propositio 11. — Licet sequi opi^iionem vere et solide probabilem, 
re/icla tutiore quce sit shnul probabilior, ubi de solo licito vel illicito 
agitur. 



59. Prob. i°. ex ratione. I^ex contra quam militat vera et 
solida probabilitas, non est lex certa ; atqui lex quae non est certa 
nullam inducit obligationem. Krgo lex contra quam militat vera 
et solida probabilitas nullam iuducit obligationem, ac proinde libe- 
rum tunc unicuique est, relidla lege illa non certa, sequi opinionem 



36 TRACTATTTS II.— ■>* COtfSClKNTIA. 

Mninr aoertissime eonstat ex eo quod proba- 
libertati faventem.— Afa/ot aperus»M""= At «<ia«* • vel itritur 

hvpothesis non venncatur, seincet veran 

2«b militare contra aliqnam legem m ^^^* £ 

^"T A ph»" , 'S S.iu.do • S. Th„,,,. hfc all.t. .«,«.. 

« ««» 1 " clda ' ** com "'"iL,, „„„ potest cert.m obliga- 
*, pri.Kipi,,^ -«altS^SS p,»„p.i « i„„«„r 
,io,,ei„ ,„d„c«re. D,c,t ,v "°o™t«l „»,„„„ ligaie 

vi„e„li q„od **• «£ , ,„■„« •* »" " ° j. 

4.- " rf S Thom 1-2, q. 90, art. 4, 2 2, q. 1, «*. 
tione prscepti -Cf. S . Thom. 4 v 

5; QQ- DD - 7> ]( ' ntat '- '• y ' ■ 

Tho,„„ di S .i„ B ,,„,,.„P ,...»„." » ^ *t'T "X 5 , Ohfie. ,. 

N „ » ,«» «„gi g^Jf •- « r 'd,'c, potoat. No» 
^t» ,»n r J.: «^a. Vri«.d„ p«eoa„d,, ..» «*. „, 



CAP. IV. — DK CONSCIKNTIA PROBABILI ET IMPROBABILI. 



37 



incurrat periculum agendi contra legem, sed requiritur ut subeat 
periculum agendi contra obligationem sibi per legem impositam ; 
quamvis enim forte existat lex, si aliunde certum sit me a lege non 
obligari, non est timendum ne legem formaliter violem. Neque 
alterum dici potest, nam illa lex tutius sequendi supponeret non 
esse simpliciter tutum posthabere legem probabiliter non existen- 
tem : atqui hoc falsum est, ubi agitur de solo licito vel illicito ; 
nam tutum profecto est,vitare peccatum formale, et periculum 
peccati. — Praeterea, objectio, si quid valet, optime potest retorqueri 
contra probabilioristas qui illam urgent. Probabiliorista enim ne- 
que periculum peccaudi vitabit, neque tutius sequetur, nisi practiee 
valedicat proprio systemati, et in absolutum tutiorismum incidat. 

61. Prob. 2". ex aueloritate. Etenim a) S. Gregorius Nazian- 
zenus ita urget Novatianum quemdam : "Anne juvenibus quidem 
viduis, propter aetatis lubricum ineuudi matrimonii potestatem 
facis ? — At Paulus hoc facere minime dubitavit. . . . Verum, inquis, 
hoc minime post baptismum. Quo argumento hoc confirmas? 
Aut rem ita se habere proba, aut si id nequis, ne condemnes. 
Quod si res dubia est, vincant humanitas et facilitas." — Orat. 39, 
in Sanela Lumiua, 11. 19. 

b) S. Hieronymus reprehensus a Chrysogono, discipulo Rufini, 
quod doceret posse ad Episcopatum promoveri qui duas successive 
uxores duxerant, unam ante, alteram post baptismum, respondet : 
"Audiat nos iterum proclamantes : veterem Adam in lavacro to- 
tum mori, et novum cum Christo in baptismate suscitari. . . . Haec 
dicimus non quod ipsi, propitio Christo, hac quaestione teneamur ; 
sed interrogati a fratribus quid nobis videretur, respondimus, nulli 
praejudicantes sequi quod velit, nec alterius decretum nostra sen- 
tentia subvertentes." Apolog. advers. Rufin. lib. 1. 

c) S. Bonaventura agens de dispensatione votorum, tres senten- 
tias aut opiniones memorat, et demum concludit : "quae istarum 
trium opinionum sit verior, fateor me nescire, et satis potest quaelibet 
sustineri ; si quis tamen velit hanc ultimam acceptare, non occurrit 
ei inconveniens manifestum." — In 4, dist. 38, a. 2, q. 3. 

d) S. Antoninus postquam statuerit duo tantum requiri ad 
honestatem actionis ; primum, ut agens non dubitet practice de 
bonitate actus, atterum, ut sententiam quam sequitur non sit contra 
attctoritatem expressam S. Scripturae, nec contra determinationem 
Ecclesiae Catholicae, descendens ad casum particularem ait : "Si 
diceretur hic esse usuram, et usura est contra decalogum : respon- 
detur ttsuram esse contra praecepta decalogi, verum est reductive ; 



38 



.TRACTATUS II. — T>11 C0N8CIKNTIA. 



sed hunc contractum esse usurarium non est clarum, cum sapientes 
contraria sibi invicem in hujusmodi sentiant." — Summa, p. i, tit. 

3, cap. 10, § 10, reg. 4 ; et p. 2, tit. 1, c. 11, § 28. 

e) Melchior Canus, impugnans Scotum qui dicebat peccatores 
teneri ad eliciendam contritionem quocumque die festo, ita scribit : 
"Jus humanum nullum est aut evangelicum quo hoc praeceptum 
asseratur ; proferant, et tacebimus. ' ' Et iterum : "Quoniam ignoro 
unde ad hanc ppinionem doctores illi venerint, libere possum quod 
non satis explorate praeeeptum est negare.' Relect. 4, d€ pcen. p. 

4, q. 2, prop. 3. 

/) Dominicus Soto requirit ut homo intueatur legem, nempe ut 
cognoscat eam ut certam : "Qui regula utitur eam intueri necesse 
est." Et iterum : "Quando sunt opiniones probabiles inter graves 
doctores, utramcumque sequaris, in tuto habes conscientiam." — 
Dejust. etjur. lib. 1, q. 1, a. 4 ; et lib. 6, q. 1, art. 6. 

g) Mirabilis demum est hac in re Doctorum posterioris aetatis 
consensus, ita ut recte potuerit haec scribere clar. Bouquillon : "In 
propugnando probabilismo convenerunt cum laicis presbyteri, Epi- 
scopi, Cardinales : cum clero saeculari regulares ; discipuli S. Tho- 
mae cum Scoti discipulis ; Dominicani cum Jesuitis, eo praecise 
tempore quo celebres de gratia inter se controversias habebant ; 
demum cum Universitatibus Hispaniae, Italiae, Germaniae, facul- 
tates Parisiensis, L,ovaniensis, Duacena. . Scriptores typis impressi 
probabilismum tuentes jam afferebantur anno 1664 aD Alphonso de 
Sarasa centum quinquaginta novem, ac paulo post a Terillo du- 
centi, qui idcirco affirmare audebat pro probabilismo citari posse 
quadraginta auctores, ubi pro opposito citatur unus. Hinc recte 
Mastrius ait : 'haec est sententia communissima et receptissima in 
omni schola in hoc currenti saeculo.' " — Cf. Bouquillon, de consci- 
ent. n. 342. 

62. Neque dicas i°. probabilismum esse quid ?-ece?is, ac proinde 
non licere ad antiquorum Patrum et scholasticorum auctoritatem 
recurrere ; nam respondetur duo esse distinguenda in systemate 
probabilismi, scilicet ipsius usum innixum substantiali ejus funda- 
mento, et scientificam ipsius formam. Porro quidquid sit de altero, 
sufficit ad vim argumenti ostendere/vvwtfw antiquissimum esse in 
Ecclesia Dei ; hoc autem patet non solum ex citatis textibus et 
multis aliis qui citari possunt, sed etiam ex eo quod cum anno 
1577 Bartholomaeus Medina probabilismi doctrinam in systema 
scientifice redactam scholis proposuerit, nemo adversus illud cla- 



CAP. IV. — DE OOXSCIENTIA PROBABILI ET IMPROBABILI. 



39 



mavit tanquam aliquid uovi, sed prorsus conforme regulae morum 
omnibus visum est, et unanimi consensu receptum. 

Neque dicas 2". probabilismum jacuisse quasi mortuum saeculo 
decimo septimo mediante, et toto saeculo subsequente ; nam re- 
spondetur mortem illam, quam jactitant adversarii, nihil aliud tan- 
demfuisse, quam imminutionem splendoris, eamque Jansenianorum 
fraudibus, conviciis et clamoribus totam deberi. Quod si certum 
sit multas veritates quandoque obscuratas aliquantulum fuisse vi 
et pertinacia adversariorum, quid mirum si probabilismo idem ac- 
ciderit? Verum nostris hisce diebus, si inspiciantur scholae per 
totum orbem difFusae, in plerisque invenietur tradita et propugnata 
probabilismi doctrina, quae sedatis Jansenisticis clamoribus, de- 
victaque haeresi, opera potissimum S. Alphonsi, novo hodie gaudet 
honore, novoque patrocinio. — Cf. Bouquillon, nn. 340 et seqq. 

0$, Prob. 3". ex co?iseclariis. Etenim si, rejecto probabilismo, 
teneremur sequi probabiliorismum, 

a) Sequeretur difficultas nimis gravis pro confessariis, eaque 
tanta, ut munus audiendi confessiones multis intolerabile prorsus 
esset. Confessarius enim perpetuo sese exponeret periculo peccandi 
ob defectum sufficientis diligentiae In perpendendis variis gradibus 
probabilitatis, praesertim in materia restitutionis, quando ex duabus 
opinionibus probabilibus unam sequeretur. Si enim sententiam be- 
nigniorem assumeret, peccaret illud permittendo in quo deformita- 
tem probabiliter existentem apprehenderet : si vero juxta senten- 
tiam rigidiorem ageret, peccaret jugum incertum poenitenti impo- 
nendo. Insuper, licet sententia rigidior ipsi appareat probabilior, 
quandonam certus erit, eam revera talem esse, atque alteri confes- 
sario oppositam probabiliorem non videri ? — Hinc sequitur etiam 
illa contradictio confessariorum, qui, utut probabiliorismum profi- 
tentes, haud raro tamen dictitant, se non posse in administratione 
sacramenti Pcenitentiae principia probabiliorismi rigorose applicare ; 
et ideo aliud in theoria, aliud vero omnino oppositum iu praxi te- 
nent. Nonne praestaret principia mitiora cum tot sapientissimis Doc- 
toribus statuere et admittere, eaque exaclius in praxim deducere? 

b) Sequeretur molestissima difficultas pro fidelibus. Etenim in 
dubiis imponeretur ipsis obligatio inquirendi quaenam opinio sit 
probabilior ; nam obligatio operandi secundum probabiliorem, iu- 
cludit necessario officium eam inquirendi : porro plerumque datur 
impossibilitas moralis distinguendi inter probabiliorem et minus 
probabilem ; nam etiam doctis hoc est saepius valde difficile. Et 
sane quaero, an teuear ad probabilius in se seu absolute, vel quoad 



40 



TRACTATUS II. — PE CONSCIENTIA. 



meseu relative f Si prius, unde noscam ? Si posterius, iterum vel agi- 
tur de probabilitate intrinseca, vel extrinseca. Si de postcriori, qua- 
lis schola sequenda? et quales Doctores interrogandi ? .... Si de 
priori, crescit difficultas : unde sciam, an sim satis ad hocce judi- 
cium idoneus ? an in ignorantia invincibili verser, vel non ? Anceps 
igitur, dubiisque pressus, quid agam ? Recurram ad magistros ? At 
ex hypothesi meum est judicare. Quot itaque, quantaeque angus- 
tiae impendant fidelibus ex illa necessitate probabilius tutiusve 
sequendi, manifestum fit. 

c) Sequeretur perpetua flucluatio doclxinae. Etenim non solum 
hoc patet ex quotidiana probabilioristarum experientia, sed etiam 
ex ipsa natura probabiliorismi ; siquidem, posita obligatioue se- 
quendi opinionem quae cuique probabilior apparet, impossibile est 
plures probabilioristas in eamdem decisionem convenire. Quare 
alii necessario stabunt pro parte affirmativa, et alii pro negativa : 
ligabit unus, solvet alter, et quod tibi probabilius apparebit, facilli- 
me alteri aeque vel minus probabile videbitur. Hinc sequentur 
confusio decisionum, perplexitas fidelium, et angustiae ipsorummet 
confessariorum, qui ex opinato aliquo probabilitatis excessu gravis- 
simas obligationes imponent. Probabilismus vero bene intellectus 
hujusmodi incommodis, saltem plerumque, caret. Duo enim tan- 
tum sunt probabilistis perpendenda, scilicet obligationes eertae, et 
obligationes mere probabiles. Quamvis vero non semper constet 
de vera probabilitate, nemo tamen non videt, ordinarie loquendo, 
multo facilius esse discernere an solida ratio vel auctoritas contra 
legem habeatur, quam de excessu aliquo probabilitatis judicium 
proferre. Ergo. 

04. Neque dicas i". probabilistas majoribus opprimi incommo- 
dis, non solum quia amant periculum, quod est contra illud Eccli. iii, 
27 : "Qui amat periculum in illo peribit," sed etiam quia carent 
verbo veraci seu principio directivo, quod est contra illud Eccli. 
xxxvii, 20 : "Ante omnia opera tua verbum verax praecedat te ;" 
nam respondetur verbum verax apud nos esse ipsum principium 
reflexum, quod cum pariat certitudinem practicam, nullum incurri- 
mus periculum formaliter peccandi. Praeterea, optime potest uter- 
que textus contra probabilioristas, qui eos objiciunt, retorqueri, 
nisi velint ad damnatum tutiorismum confugere. 

Neque dicas 2 . urgeri posse contra probabilistas notam illam 
regulam juris canonici : "In dubiis pars tutior eligenda est ;" nam 
praeter quam quod posset iterum retorqueri argumentum, respon- 
detur in praefata regula agi vel de dubio practico, vel de casibus in 
quibus finis aliquis est necessario obtinendus. 



CAP. IV. — DE CONSCIENTIA PROBABILI ET IMPROBABILI. 



41 



Neque dicas 3 . probabilistas argui posse imprudentiae, quia non 
eligentes opinionem verisimiliorem, non imitantur prudentes illos 
medicos, qui morbos corporis serio satagunt expellere ; nam nullo 
modo imprudens vocari potestqui, perpensa obligatione, agit post- 
quam certo viderit nullam deformitatem deprehendi in sua actione. 
Ad exemplum autem respondetur illud ad rem non esse, nam medi- 
cus sicut et judex non agunt de licito vel illicito, sed primus quaerit 
efficacitatem medii, et alter vcritatem rei ; quae duo non pendent a 
principio aliquo reflexo. 

65. Corolla.rium. — Si licet sequi opinionem solide probabi- 
lem faventem libertati, a fortiori tibi licebit sequi probabiliorem aut 
probabilissimam, dummodo principio aliquo reflexo proxime inni- 
xus certam tibi efformes conscientiam. Cavendum tamen ne onus 
favendi libertati eo tantum casu, quo id probabilius aut probabilis- 
simum apparet, aliis etiam imponatur, juxta illud Chrysostomi 
dictum a S. Alphonso relatum : ' 'circa vitam tuam esto austerus, 
circa alienam benignus. ' ' — Porro iste est sensus, quo plures probabi- 
listae affirmant licitum esse sequi probabiliorismum . L,icitum pariter 
est aequiprobabilismo uti ; at si quis vellet et confessariis et pceni- 
tentibus illud systema qua tale imponere, solvenda ipsi essent 
omnia argumenta superius allata, quae non minus contra aequipro- 
babilistas valent, quam contra probabilioristas. 

ARTICULUS IV. 

DE vSPECIALIBUS REGULIS ET APPLICATIONIBUS PROBABILLSMI. 



6(>. Praeter principia generalia quibus theoria probabilismi su- 
perius stabilita est, scilicet : non est imponenda obligatio, nisi dc ea 
certo co?istet, vel, lex dubia non ob/igat, recensentur etiam nonnullae 
regulae speciales, quibus ea principia confirmantur, aut in particu- 
laribus casibus applicantur. Sunt autem sequentes : 

I. In dubio standum est pro eo, pro quo stat prcesumptio. Ratio 
est, quia praesumptio efficit certitudinem moralem saltem latam ; et 
in eo tantum sensu intelligi debet principium seu regula citata. 
Hinc si soleas tali tempore diligenter recitare totum Breviarium, et 
dubites an aliquam partem recitaveris, praesumptio tibi favet, et te 
ab obligatione eam recitandi seu repetendi eximit. Item, si dubites 
utrum superior juste praecipiat vel dispenset, pro illo stat praesump- 
tio ; quia is rationibus tibi incognitis duci potest, vel de cognitis 
prudenter judicare censetur. Insuper redlus ordo et bonum com- 
mune exigunt, ut in tali casu ipsi deferatur. 



42 



TRALTATUS II. — DE CONSCIENTIA. 



II. In dnbio judicandum cst cx ordinarie contiugentibus. Reci- 
dit haee regula ferme in praeeedentem, cum in utraque praevSiimptio 
sit ratio ita judicandi. Sed prior latius patet ; siquidem praesump- 
tio erui potest non tantum ex ordinarie conti?igentibus, sed etiam ex 
particularibus circumstantiis. 

III. In dubio standum cst pro valorc aclus. Regula est juris 
civilis ; sed etiam rebus theologicis communiter applicata. Appli- 
catur autem, si facttim principale sit certum, et dubitetur de aliqua 
circumstantia vel conditione necessaria, aut de modo debito : v. gr. 
si dubites an cum sufficienti dolore peccatum confessus fueris ; vel 
si dubites, quiu possis dubium expellere, utrum rite contraxeris 
matrimonium, quod certe et bona fide initum fuit, ad iterandam 
confessionem non teneris, et matrimonium habendum est uti vali- 
dum. 

IV. In dubio favorcs sunt ampliandi, ct odia rcstringcnda. Est 
regula 15, juris canonici in 6, et signifieat quod in dubio benigniora 
sunt praeferenda. Unde secundum hoc principium, et communio- 
rem interpretationem, haec statuenda videntur : i°. quoties odia et 
favores separari possunt, odia sunt restringenda, et favores ampli- 
andi, quantum fieri potest quin vis sensui verborum inferatur. 2". 
Si odia et favores sint indivisibilia, tum de intentione legislatoris 
ex ipsius verbis, ex subjeeta materia, attt ex adnexis circumstantiis 
judicandum est. 3. Si intentio legislatoris determinari clare ne- 
queat, magis attendendum est ad favorem, quam ad odium. Odi- 
osum atttem hic intelligitur, quidquid tendit ad poenam, vel laedit 
jus tertii, aut juri communi opponitur. Favor vero seu favorabilc, 
quidquid libertati iudulget, vel gratiam concedit sine privatorum 
aut communitatis aut juris ipsius detrimento. 

V. In obscuris quod minimum est tcncndum. Est regula 30, 
juris canonici in 6, et ita est intelligenda : ttbi non constat de 
vero senstt legis vel statuti, et, inquisitione praemissa, determinari 
neqtte ex natura rei, neque ex contextu verborum, aut loci consue- 
ttidine, aliave circumstantia potest, interpretatio minus onerosa, seu 
libertati benignior, admittenda est. Ratio est, quia legislator. non 
censetur velle ultra id obligare, quod clare in lege exprimitur. 
Hinc in dubio de qttantitate poenae infligendae, minima eligenda est. 
Item, si non certo constet de delicto, reus absolvendus est. 

VI. In dubio facli valent sequentia axiomata, seu regulae juris 
civilis apud omnes receptae, scilicet : i°. In dubio faclum non prce- 
sumitur, sed dcmonstrari dcbet. Hoc autem intelligendum est de 
dubio circa actum principalem, v. gr., si dubium sit an quispiam 



CAP. IV. — DE CONSCIENTIA PROBABILI ET IMPROBABILI. 



43 



alium percusserit, hoc factum praesumi non debet, sed qui affirmat, 
debet illud positive probare. 2". /;z dubio pr&sumitur reclefaclum^ 
quod de jure faciendum erat. Hoc intelligendum de dubio circa 
a(5tum accessorittm, supposita certitudine acttis principalis ; si quid 
enim de jure faciendum erat, attt si ordinarie fieri soleat, aut sit 
favorabile facienti, praesumitur factttm esse. 3 . In dubio nemo ma- 
lus prcesumihir, nisi probetur. Hoc valet, quoties agitur de dubio 
alicujus delicti, quod imputari non debet, nisi de eo certe constet. 
Cum igitur delicta non praesttmantur, malus qttisquam non praesu- 
mitur, sed probandus est. 

VII. In dubio pars tutior est sequcnda. Est regula juris cano- 
nici quae habetur in cap. Illud Dominus, dc scnt. excomm., et in 
cap. Ad audientiam, dc homic. Haec autem regula restringenda 
est ad casus dubii practici, vel ad eos, in quibus finis est necessario 
obtinendus, nempe ubi probabilitas non removeret periculttm, qttod 
lex praecipit omnino cavendum, ut, v. gr., in sacramentis conficien- 
dis, juxta superius di<5ta, et ex omnibtts hucusque expositis com- 
pertum est. Si autem extendatur ad dubia speculativa, cessat esse 
regula seu praeceptum, sed est merum consilittm. — Cf. S. Alphons. 
passim, sed praesertim lib. 1, nn. 26 et 99 ; Systema Mor. Obj. 4 ; et 
lib. 6, n. 505. — Voit, nn. 38 et seqq. — Bouquillon, n. 350. 

67. Quaesita. — Qu^ER. i°. An licitum sit uti probabilitatc, 
non tantum in ?nateria juris positivi Immani, sed ctiant juris divini 
et naturalis f 

RESP. Affirm., quia in qttalibet materia contingere potest, ut 
non constet de legis existentia, quoties nempe contra eam militat 
vera et solida probabilitas ; ac proinde de tali lege datur ignorantia 
vere invincibilis. Porro Detts, auctor legis et principium ordinis 
naturalis, non censetur velle nos obligare, quando invincibiliter 
legis existentiam ignoramus. — Cf. Scavini, 11. 103. 

Qu^R. 2°. An liceat co?ifcssario ad probabilitatem tantum ex- 
trinsecam attendere, eiquc solum i?initi in qua?stio?iibus praclicc sol- 
vendis f 

Rksp. Affirm., saltem generatim loquendo, et praesertim in 
quaestionibus quarum solutio magnopere pendet a prudentium aesti- 
matione. Ratio est, quia difficile est aliquid esse extrinsece proba- 
bile, quin pro eo militet ratio gravis ; auctores enim multi et graves 
ordinarie non docent aliquam opinionem esse vere probabilem, nisi 
intrinsecas rationes perspexerint. Via igitur haec profecto parum 
scientifica est, et theologo vix digna, at brevis est, et tuta dici 
debet. — Accedit auctoritas S. Poenitentiariae, quae interrogata utrum 



44 



TRACTATl S II. — DK CONSCIKNTIA. 



CAP. IV. — DK CONSCIKNTIA PROBABILI KT IMPROBABILI. 



45 



sit inquietandus confessarius, qui sequitur doctrinam S. Alphonsi, 
quin rationes ejus perpendat, sed tantum propter ejus auctoritatem, 
respondit, negative ; et hoc responsum fuit a Summo Pontifice Gre- 
gorio XVI approbatum. — Dixi saltem ge?ierati??i loquendo, quia, si 
aliquando quis forte detegat errasse auctores etiam multos et graves 
in asserenda opinionis alicujus probabilitate, totaeorum auctoritas, 
quantacumque demum sit, totaque illa probabilitas extrinseca jam 
non efficiet, ut haec opinio sit illi vere probabilis. 

Qu^ER. 3 . Quid sentic?idum sit de illo pri?icipio probabilistis ?ion 
paucis fa?niliarissi??io : ^Qui p?vbabi/iter agit, prudenter agif ' f 

Resp. Plurimi gravissimique Doetores, qui hoc effato usi sunt, 
illud usurparunt instar regulae agendi proximae, non autem prin- 
cipii, quo veritatem suae doctrinae circa probabiles opinioues com- 
probarent. Certe principium istud falsum est, si habeatur ut 
principium primarium et quod per se sufnciat. Ratio est, quia actio 
nequit esse prudens vi solius probabilitatis, sed id obtinet ex sola 
certitudine. Est autem verum, si habeatur tantum, prout ab his 
doct.is viris habebatur, ut corollarium alterius principii primarii, 
quod sit per se regula ultima agendi, quale istud esse potest : Lex 
dubia no?i obligat ; vel JVon cst ob/igatio, nisi de ea certo constet. 

Qu^ER. 4°. Si dubites utrum alicui obligationi ja?n satisfeceris, 
tcneris?ie adhuc satisfacerc t 

Resp. Valde controvertitur et duplex sententia datur. 

I a Se?ite?itia affir?nat. Ratio deducitur ex hoc principio commu- 
niter admisso : Non satisfit obligationi certa per adi?npletionem 
dubia??i. Etenim lex semel existens et imperans jus habet exigendi 
rigorosam obedientiam, seu indubiam obligationis impletionem. 
Porro, quando dubitas, vel tantum probabiliter aut etiam proba- 
bilius existimas te legem adimplevisse, ipsi rigorose minime satis- 
fecisti. Ergo adhuc te urget et premit, usquedum certo satisfeceris. 
— Praeterea, aequitas postulat, ut id quod libertati concedimus, legi 
quoque in pari conditione non denegemus : atqui concedimus liber- 
tati certae ut non possit ligari per legem dubiam. Ergo conceden- 
dum est legi certae ut non possit solvi per adimpletionem dubiam. 
— Tandem, in dubio melior est conditio possidentis ; sed lex certo 
existens possidet contra libertatem, quam sibi obligatam habet ; 
ergo in dubio praevalet contra libertatem.— IfcT S. Alphonsus, nn. 
28 et 29, qui hoc loco, pluribusque aliis locis ut,V gr., lib. 6, n. 477., 
QQ. ref. ser. 2, nn. 1, 18, etc, videtur plene retractasse quidquid in 
contrarium scripserat lib. 1, n. 99, vcrs. fin. Magistrum sequun- 
tur fere unanimiter recentiores ejus discipuli : Scavini, n. 87. — 



Neyraguet, cap. 3, inf. 2. — Gousset, n. 87. — Panzuti, n. 20. — Mul- 
ler, § 84, reg. 1 , etc. 

II* Sente?itia ?iegat cum theologis 11011 paucis valde conspicuis. 
Etenim, aiunt, non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet, 
ut supra de probabilismo dictum est. Porro non constat de obli- 
gatione cui jam probabilius aut probabiliter satisfactum est. Ergo. 
— Praeterea, sicut ex illo principio : Non est impo?ie?ida ob/igatio, 
etc, eruitur non obligari voluntatem humanam a lege cujus nondum 
probata est existentia ; ita necessario consequitur 11011 obligari 
eamdem voluntatem, simul ac legis existentia fit incerta ; quemad- 
modum enim obligatio pendet a notitia certa legis, ita etiam con- 
tinuatio obligationis pendet a continuatione notitiae ejusdem certae : 
atqui lex cui probabiliter satisfaetum est probabiliter jam 11011 
existit. Ergo. 

Quoad axioma, quod objicitur : No?i satisft ob/igationi certa' per 
impletio?ie?n dubia?n y respondetur verum esse quoties sermo est de 
dubio praetico vel negativo, non vero si libertati faveat vera et 
solida probabilitas. Hanc sententiam tenent Suarez, in 3, S. Thom. 
ad q. 90, disp. 22, sect. 9, 11. 6. — Roncaglia, de Voto, cap. 2, q. 4 ; 
ettract. 2, cap. 5, q. 3, dc Lcg. — Tamburini, Mcth. co?if., lib. 2, cap. 
1, n. 10. — Lugo, dc Pienit., disp. 16, 1111. 59 et 60. — Bonacina, de 
Integrit. co?if, disp. 5, q. 5, sect. 2, punct. 2, § 3. — Lacroix, lib. 1, 
1111. 599 et 600. — Salmanticenses, de Voio, cap. 1, n. 145. — etc, etc 
— Adde ex castris probabilioristarum Billuart, de hitegrit. co?if., § 4, 
et a/ios qui dicunt satis esse si legi probabilius fuerit satisfactum. 

Negari non potest hanc sententiam quam Card. de Lugo loc cit. 
com??iu?ie?n vocat, gaudere magna probabilitate extrinseca. Aliunde 
rationes, quibus innititur efficaces sunt, atque illam vere probabilem 
efficiunt. — Cf. Baller. not. (a) (b) (c) p. 74. 

Qu^ER. 5 . A?i inter p/ures opiniones probabi/es liceat ??wdo ha?ic, 
?nodo opposita??? sequi f 

Resp. Affir???., et ratio est, quia inter probabiles opiniones nulla 
datur for???a/iter tutior et securior altera. Omnes enim sunt aeque 
securae. Non potes tamen, quoad unam et eamdem rem uti simul 
sententia affirmante et sententia negante probabili, ut ex una, v. 
gr. , commoduni reportes, ex alia incommoda quaedam tibi praeca- 
veas. Qui enitn se?itit co??i?nodu?n y et onus se?itire debet, ut fert 
regulajuris 55 in 6. — Cf. Castropal. disp. 2, punct. 2, nn. 2 et 3. — 
Baller. not. (b) p. 76. 



40 



TRACTATUfl II. — 1>E CONSCIENTIA. 



APPENDIX. 



I)e Systemate yEquiprobaMlismi. 

68. Paulo fusius agendum hic est de systemate aequiprobabi- 
lismi, propterea quod reeentes ipsius fautores improbant confessa- 
rios, qui renuunt illi adhaerere. Ratio autem ipsorum duplex est, 
intrinseca alia, alia extrinseca. Etenim, aiunt, aequiprobabilismus 
est sola rationabilis et recta agendi norma, quia cum principiis recte 
consonat, et omnia incommoda evitat ; praeterea nefas est a doc- 
trina S. Alphonsi vel latum unguem recedere. Haec ultima ratio, 
ut patet, manifeste supponit S. Doctorem Alphonsum certo fuisse 
aequiprobabilistam. Tria igitur hic sunt breviter examinanda. 

a ) Utrum veruni sit aequiprobabilismum esse solam rationabilem 
et rectam agendi normam. 

b) Utrum historice certum sit S. Alphonsum fuisse aequiproba- 
bilistam. 

O Utrum nefas sit, positis necessariis conditionibus, vel latum 
unguem a S. Alphonso recedere. 

Antequam tribus hisce quaestionibus respondeatur, recolendum 
est quod supra n. 50 diximus, scilicet duas esse partes aequiproba- 
bilismi, prout hodie ab ipsius fautoribus propugnatur. Dicunt 
enim 1". requiri aequalem vel fere aequalem probabilitatem in favo- 
rem opinionis, quae stat pro libertate prae illa quae stat pro lege, ut 
a vi legis eximaris. Dicunt 2". aequiprobabilismum applicari tan- 
tum cum dubium versatur circa existentiam legis, nam si versatur 
eirca cessationem legis, pro lege semper standum erit Porro ad- 
notaviinus loco citato, et hic iterum repetendum est, secundam 
hanc partem respicere applicationem systematis, sed non princi- 
pium ejus fundamentale ; siquidem duin plures probabilistae eam 
requirunt, aliqui probabilioristae, quos inter Billuart, eam respuunt. 
(juare id quod aequiprobabilistae primo loco statuunt circa aequali- 
tatem probabilitatis, id solum substantiale est ipsorum systemati, 
et de eo solum hic agetur. Hisce praenotatis, videamus num certa 
siut tria illa assumpta. 

69. I. — Rationabilis et recta ageudi uorma illa profecto ceuseri 
debet, juxta quam nulluni iucurritur periculum peccandi fonnaliter, 
et difhcultatibus omnibus satisfit : atqui quisquis agit juxta proba- 
bilismum non solum periculum evitat cujuscumque peccati for- 



APPENDIX. — DE SYSTEMATE .EQUIPROBABILI8MI. 



47 



malis, sed etiam difficultates omnes quae objiciuntur optime solvere 
potest, prout ex iis quae supra dicta sunt manifeste patet. Ergo 
probabilismus est rationabilis et recta agendi norma, ac proinde 
falsum est hanc dotem competere soli aequiprobabilismo. — Hoc 
argumentum abunde sufficeret ad scopum quem hic intendimus ; 
sed praestat ulterius procedere : siquidem omnia argumenta quae 
superius contra probabilioristas allata sunt, non minus urgeri pos- 
sunt contra aequiprobabilistas. Et re quidem vera urgeri potest 

a) Argumentum ex ratione. Nam vel aequiprobabilistae admit- 
tunt solemne illud principium legem incertam non obligarc, vel non 
admittunt. Si primum, quomodo probabunt tum tantum legem 
esse incertam, cum contra illani militat aequalis vel fere aequalis 
probabilitas ? Nonne vera et solida probabilitas, ubicumque adest, 
certitudinem perimit oppositae sententiae ? Si alterum, responden- 
dum ipsis esset rationibus quibus principium illud innititur. 

b) Urgeri potest argumentum ex audloritate. Nam dicta illa 
Patrum et Scholasticorum, nullo facto discrimine, applicari debent 
opinioni probabili cujuscumque gradus, tenui tantum excluso : si- 
quidem nuspiam apud eos sermo est de opinione aequaliter vel qua- 
si aequaliter probabili. Neque dicas eos loqui de hac aequalitate 
quasi implicite et aequivalenter ; nam respondetur nullam existere 
gentem, nullumque esse dictionarium in quo adjectivum crquale 
idem valet ac verum et solidum. 

c) Urgeri potest praesertim argumentum ex conseclariis. Etenim, 
nonne eadem habexetur gravissima difficultas et pro confessariis et 
pro poenitentibus ? Profecto eadem ; nam aequiprobabilistae non se- 
cus ac probabilioristae exigunt et exigere debent judicium illud 
comparativum, quod pauci admodum efficere valent, quodque cau- 
sa est illius difficultatis. — Nonne pariter perpetua esset flu<5tuatio 
doctrinae ? Num omnes confessarii ita aequo modo dispositos atque 
libratos habent mentis oculos, ut circa eamdem quaestionem eamdem 
sibi faciant opinionem ? QuareS. Alphonsus, Dissert. edit. an. 1755, 
n. 17, ita contra probabilioristas arguit : "Talis apparentia (majoris 
scilicet probabilitatis ) nequit regulam certam operandi constituere, 
dum multipliciter fallere potest. Non enim raro aliqua opinio quae 
alicui probabilior apparet, alicui minus probabilis apparebit : imo 
sibimetipsi opinio quae heri minus probabilis erat, hodie probabilior 
apparebit." — Et rursus, ibid. n. 42 : "Aliqua opinio quae mihi est 
probabilior, minus probabilis saepe aliis erit, et ideo lex esset par- 
ticularis pro iis tautum quibus illa opiuio probabilior appareret. 
Sed hoc utique esset contra uaturam legis, quae ad comniune bo- 



48 



TRACTATUS II. — 1>E CONSCIKNTIA. 



APPENDIX. — DE SYSTEJVlATE vEQUIPROBABILISMI. 



49 



num debet esse neeessario universalis et universim proposita, ne 
populus qui ad illam observandam tenetur, saepius divisus sit et 
perplexus circa veritatem amplectendam ; dum quisque conciona- 
tor aut confessarius ex opinionum diversitate juxta suum sensum 
ssepe fideles instrueret.' Porro si vocem probabilior a S. Doctore 
hic adhibitam, mutes in vocem cequiprobabilis, egregiam habes 
condemnationem aequiprobabilismi ex fluctuatione doctrinae ex eo 
promanantis. 

Neque dicas hoc incommodo probabilistas etiam premi. Nam 
respondet S. Doctor, ibid. n. 43 ; "Nec valet dicerequod sequeudo 
benignam sententiam, etiam difformitas intercedere potest, cum 
eadem opinio alicui probabilis videri possit, alteri improbabilis. 
Non negatur hoc accidere posse, sed semper verum erit, quod cum 
aliqua opinio pollet solida probabilitate, et certo gravi nititur fun- 
damento, ipsa apud maximam partem sapientium probabilis exis- 
timabitur ; idque jam satis erit ad conservandam universalem uni- 
formitatem observantiae legis, non obstante quod apud aliquem 
particularem illa non sit probabilis ; id enim quod raro accidit, 
universalem conformitatem non aufert. Hoc tamen certe non evenit 
circa aestimationem opinionum probabiliorum {in ?wstro casu cequi- 
probabilium ) ; quia cum major vel minor probabilitas pendeat a 
moralibus motivis, nempe a judicio et ponderatione rationum, quas 
alii deducunt ex uno principio, alii ex alio, non raro sed commu- 
niter accidit, quod quae uni est validior, alteri debilior appareat." 
— Cf. Baller. not. (a) p. 60. 

70. II. — Examinandum nunc est utrum historice verum sit S. 
Alphonsum fuisse aequiprobabilistam. Id quidem affirmant aequi- 
probabilistae, at hujusmodi affirmatio mole ipsa sua ruit ; nam si 
ita res se haberet jam sequeretur illam agendi normam, quam di- 
cunt esse unice rectam, ignotam fuisse in Ecclesia Dei per plura 
saecula, nec ante S. Alphonsi aetatem inventam, quod quantis in- 
commodis et absurdis consectariis scateat nemo est qui non videat. 
Vel igitur dicendum aequiprobabilismum non esse illud rectissimum 
agendi systema, prouti jactitant, vel S. Alphonsum non esse ipsius 
parentem. Magis tamen veritatem assequetur, et S. Doctoris ho- 
norem vindicabit, qui aequiprobabilismum rejiciens propter rationes 
nuper allatas, negabit insuper S. Alphonsum fuisse aequiprobabil- 
istam. Etenim, 

Certum est 1". S. Alphonsum in quaestionibus particularibus 
solvendis esse simplicem probabilistam ; nam quoties videt veram 



et solidam probabilitatem militare contra legem, casum solvit in 
favorem libertatis. 

Certum est 2 . ipsum expresse docere, et mira eruditione confir- 
mare speculativa omnia principia, quibus, fatentibus ipsis adver- 
sariis, tota veluti substantia probabilismi continetur, nempe : ' 'ne- 
minem ad aliquam legem servandam teneri nisi illa ut certa ei 
manifestetur ; — non posse legem incertam, certam obligationem 
inducere ; — legem dubiam non obligare," etc. — Cf. Moral. Systema, 
nn. 63 et 69. 

Certum est 3 . S. Doctorem non docuisse systema aliquod novum, 
sed illum probabilismum explicasse et vindicasse quem tradiderant 
universim Scholastici aetatis antiquioris. Hoc constat tum quia 
hos Scholasticos vocat saepe auctores nostros, magistros nostros, 
Doctores nostrae sententiae, tum ex iis quae habet in Apologia contra 
Patuzzi "ego nunquam volui nec volo nova systemata cudere," 
tum praesertim ex Dissert. ubi ait : "Sinamus contrarios clamare, 
quod nostra sententia sit nova, et nunquam prioribus saeculis au- 
dita. Veritas est, quod olim nunquam haec quaestio in terminis 
expressis agitata fuit ; sed anno 1577 primum discussa fuit a Bar- 
thol. Medina, qui benignam sententiam expresse docuit, et haec ab 
eo tempore communissime, ut ipsi adversarii fatentur, fuit am- 
plexata. ' ' 

Certum est 4". S. Alphonsum diserte docuisse probabilismum 
simplicem. Nam Dissert. juxta Neap. edit. an. 1755, postquam 
ad "ambiguitates, " ut inquit (11. 1,) "et aequivocationes" vitandas 
praemisit hanc ' 'probabilioris' ! opinionis definitionem : "Probabilior 
est ea quae uititur fundamento graviori, sed etiam cum prudenti 
formidine oppositi, ita ut contraria sit etiam vere probabilis, seu 
graviter verisimilis, licet minus :' dein, ibid. n. 3, scribit : "Ulti- 
mam benigniorem et communissimam sententiam probandam ag- 
gredimur : nempe licitum esse uti opinione probabili etiam in cou- 
cursu probabilioris pro lege, semper ac illa certum et grave habeat 
fundameutum." — De qua thesi deinde, ibid. n. 52, hoc profert 
judicium : "Nostra sententia, nempe quod liceat sequi opinionem 
probabilem pro libertate, relicta probabiliori, est longe probabilior 
sive probabilissima, imo moraliter seu lato modo certa. Id patet 
ex argumentis supra expositis. . . . Haec argumenta singula quidem 
valent moralem certitudinem nostrae sententiae ostendere, tanto 
magis simul conjuncta." — Concedunt porro vel ipsi adversarii, 



50 



TRAOTATUS IT. — DE CONSCIENTtA. 



quinimo contendunt S. Doctorem nunquam mutasse sententiam. — 
Cf. Baller. not. (c) p. 64. 

Diffitendum tamen non est ipsum in fine suse vitae de opinione 
aeque probabili saepe loquutum fuisse, eamque solam affirmasse 
posse tuto teneri contra legem ; at tali modo loquendi laxismum 
utique excludebat, non probabilismum. Addebat insuper licitum 
non eSvSe recedere ab opinione legi favente quoties illa esset certo ct 
notabiliter probabilior ; at tali formula opinionem moraliter certam 
designabat, cujus opposita esset tenuiter tantum probabilis, et quam 
probabilistae omnes negant posse tuto teneri. — Hanc autem novam 
rationem loquendi ideo adoptavit S. Doctor, quia existimavit se ita 
posse clamores et indignationem adversariorum aliquantulum com- 
pescere. — Cf. Rcvue des scienecs cccles. vol. 9, ser. 13, p. 32; vol. 
10, p. 340 et seqq., et p. 411 et seqq. — Bouquillon, dc Consc. 
n. 344, in nota. 

71. III. — Quonfam ex iis, quae nuper di(5la sunt, certum non 
est, ut minus dicam, S. Alphonsum fuisse aequiprobabilistam, su- 
perfluum hic videri posset examinare utrum nefas sit vel latum 
unguem ab ipsius doctrina recedere ; nam etiamsi huic quaestioni 
affirmative responderetur, nequit exinde argumentum desumi ad 
systema aequiprobabilismi confessariis omnibus imponendum. Ete- 
nim nefas magnum et intolerabile esset normam aliquam agendi 
aliis imponere propterea quod huic normae magna favet auctoritas, 
quando de ipsa existentia hujus aucloritatis magnopere dubitatur. 
Utile tamen erit quid hac de re tenendum sit breviter innuere 
propter partieulares quasdam quaestiones inferius solvendas. 

Maximam esse auctoritatem S. Doctoris Alphonsi in rebus mo- 
ralibtts, eamque regulariter sufficere ad solvendum a lege, nemo est 
inter hodiernos probabilistas, qui vel negat vel ignorat. Dixi 
regulariter, quia excipi semper debet casus quo habeatur argumen- 
tum aliquod absolute certum in contrarium, prouti scimus accidisse 
circa obligationem denuntiandi confcssarium consentientem mu/ieri 
sollicitanti in confessionc. Nam de hac obligatione ex una parte S. 
Doctor ait probabiliorcm videri sententiam quae illam negat, et ex 
alia decretum aliquod S. Inquisitionis a Benedicto XIV solemniter 
approbatum in Const. Sacramentum Pttnitentite, sed S. Alphonso 
prorsus incompertum, exigit denuntiationem fieri. — Verum si quis 
ex diversis approbationibus et encomiis S. Doctoris operibus datis 
inferre vellet, in nullo unquam casu licitum esse viro theologo ab 
aliqua ejus opinione quae ligat recedere, cum vel solida ratio vel 
"ravis aliorum Doctorum auctoritas suadeat illam severiorem esse, 



APPENDIX. — DE SYSTEMATE .EQUTPROBABILISMI. 



51 



et dummodo debita cum moderatione fiat, is profecto neque mentem 
S. Sedis in approbandis scriptis Sanctorum assequeretur, neque 
principia ipsa et praxim S. Doctoris recte intelligeret aut applicaret. 
Ktenim mens S. Sedis non est ut per illam formulam "nihil repre- 
hensione dignum" et alias hujusmodi, scripta Sanctorum et Eccle- 
siae Doctorum tantam habeant approbationem, ut unaquaeque sen- 
tentia illorum scriptorum hoc ipso vera esse dicenda sit ; nam hoc 
esset veluti illorum libros canonizare, quod neque de S. Alphonso 
aut S. Thoma factum est, neque unquam fiet. Ita prorsus rem se 
habere Benedictus XIV fuse ostendit, et ipse S. Alphonsus practice 
confirmavit ; nam in quaestionibus particularibus solvendis non 
semel, relicta sententia S. Thomae, alteri adhaesit innixus aliorum 
Doctorum auctoritate, solidisque, prouti ipsi videbantur, rationibus, 
quamvis approbationes scriptorum S. Thomae praeclarissimae om- 
nino fuerint et prorsus singulares. — Cf. Bened. XIV, de Servor. 
Dei beatif. et Beator. canoniz. lib. 2, cap. 34. — Baller. vol. 2, not. 
(a) p. 549. — Revue des sciences eccles. vol. 16, p. 302 ; et vol. 30, pp. 
340 et 411. — Etudes rclig. etc. vol. 4, p. 78. 



RARS I. CAP. IT.--DE AUCTORE LFXHS SEU DE LEGISLATORE. 53 



TRACTATUS III. 



DE LEGIBUS 



PARS PRIMA 
De Legilms in Genere. 

CAPUT I. 

DK NATURA ET PROPRIETATIBUS LEGIS. 

72. Lex definitur a S. Thoma, 1-2, q. 90, art. 4. "Quaedam 
rationis ordinatio ad bonum commune, et ab eo qui curam commu- 
nitatis habet promulgata. ' ' — Dicitur i". ordinatio, quia lex impo- 
nitur per modum regulae et mensurae qua actus humani ordini 
subjiciuntur ; 2". rationis, quia ista ordinatio non debet esse vio- 
lenta sed procedere a recta ratione ; 3". ad bonum communc, quia 
finis legis saltem immediatus et direclus est prospieere communi- 
tati ; 4". ab eo qui curam habct communitatis, quia ferre leges est 
adlus jurisdictionis ; 5 . promulgata, quia regula nequit ordinare 
nisi per applicationem, et applicatio hujus regulae fit per promul- 
gationem. Hinc sequitur : 

i°. Multiplex adesse discrimen legem inter et praeceptum. Dif- 
ferunt enim i°. ratione jubentis, quia legislator est semper persona 
publica, praecipiens vero potest esse persona privata ; 2". rationc 
sub/ecli, quia lex fertur in communitatem, praeceptum etiam in per- 
sonam privatam ; 3". ratione Jinis, quia quamvis ultimatim bonum 
singulorum redundat in communitatem, et vice versa, direcle tamen 
et immediate lex respicit bonum commune, praeceptum bonum 
privatum ; 4 . ratione loci, quia lex afncit territorium, praeceptum 
vero personas, atque, ut aiunt, ossibus hccret ; 5". ratione durationis, 
quia praeceptum cessat morte praecipientis, lex vero viget etiam 
defuncflo legislatore. 



2 . Sequitur proprietates seu conditiones legis humanae in eo 
consistere ut sit i°. possibilis, id est accommodata moribus et cir- 
cumstantiis personarum, etc. ; 2" honesta, id est nihil statuens retfae 
rationi aut divinse legi positivae repugnans ; 3 . utilis, scilicet apta 
ad bonum commune procurandum ; 4 . justa, id est secundum 
normam justitiae distributivae ; 5 . promu/gata, id est applicata 
communitati ad actiones dirigendas. 

73. Lex multiplici modo distinguitur ; est enim : 

i°. Divina vel humana, prout Deum aut hominem audlorem 

immediatum habet. 

2°. Naturalis vel positiva, prout natura ipsa rationali, vel adlu 

positivo legislatoris intimatur. 

3 . Ecclesiastica vel civilis, prout a potestate ecclesiastica, vel 

civili fertur. 

4°. Moralis vel pctnalis vel mixta, prout sub sola culpa, vel sub 

sola poena, vel sub utraque simul obligat. 

5 . Affirmativa vel ncgativa, prout praecipit aclus positionem, 
vel illam prohibet. Hinc dicitur etiam prcrceptiva vel prohibitiva. 

6°. Prohibens simpliciter vel irritans vel permittens, prout actum 

illicitum tantum, aut invalidum reddit, vel agentem prohibet in- 

quietari. 

7°. Favorabilis vel odiosa, prout beneficium seu favorem concedit, 

vel onus aut gravamen infert. 

8°. Scripta vel usu servata, prout maudato scripto fertur, vel 
sola consuetudine introducitur et servatur. 



CAPUT II. 

DE AUCTORE L,EGIS SEU DE LEGISLATORE. 

74. Legislator dicitur superior, cui sive independens ac suprema, 
sive subordinata potestas inest leges ferendi pro communitate, in 
quam habet jurisdidlionem. 

Dico i°. Ecclesia potestatem habet condendi leges, quae ad 
finem ipsi proprium conducunt. Ratio est, quia Ecclesia est per- 
fecla societas in suo genere, ac proinde debet posse providere suo 
regimini, quod obtinet per potestatem legislativam. Argumenta 
positiva fusius traduntur a Canonistis. 

Dico 2°. Qui supremam tenent potestatem in societate civili, 
possunt condere leges quae ad finem temporalis felicitatis condu- 



54 



TRACTATUS III. — DE LEGIBU8. 



cunt. Nam potestas ferendi leges est medium necessarium ad 
societatem conservandam. Ergo debet illi inesse cui competit su- 
prema aucloritas in eam. 

75. Quaesita. — Qu^KR. i". Quinam in Ecclcsia leges condcndi 
facultate polleant f 

Resp. Papa, Concilium generale, Episcopi, et Concilia particu- 
laria. 

i°. Papa seu Pontifex Romanus pro tota Ecclesia. Ipsi enim 
didtum est in persona Petri : ' Tasce agnos meos, pasce oves meas. ' ' 
Joan. xxi, 15 et 16. — Vox autem pascere idem significat ac gu- 
bernare et regere. 

2°. Conci/ium generale itidem pro tota Ecclcsia. Concilium enim 
generale juridice constat ex omnibus totius mundi Episcopis a Papa 
convocatis, et ex Romano Pontifice, supremo totius Eeclesiae capite, 
cujus audtoritate decreta ejus uecessario confirmanda sunt. Ergo 
plenissimam habet in universam Ecclesiam jurisdiclionem. 

3 . Episcopi pro dioccesi. Constat ex illo Act. xx, 28: "Vos 
Spiritus Sancflus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei." — Hoc 
autem jure, quod Episcopi accipiunt cum canonice instituuntur, 
ordinarie non utuntur nisi in Synodo. Ordinationes enim quas 
extra Synodum ferunt, ex consuetudine, tunc tantum uti leges ha- 
bentur, cum vel expresse hoc dicunt, vel omnes subditos afficiunt. 
— Bened. XIV, de Synod. dkeces. lib. 13, cap. 5, n. 1. — Scavini, 
tradt. 2, cap. 3, q. 2, in not— Baller. not. (a) p. 81.— Archiepiscopi 
vero et Patriarchse leges ferre nequeunt pro dioecesanis suffraga- 
neorum, quia non sunt eorum superiores proprie dicti, quamvis 
lites ad se delatas dirimere possint. 

4 . Concilia particularia pro provincia. Etenim si Episcopi se- 
orsim sumpti leges pro dicecesibus statuere valent, similiter et in 
Concilio, sive plenario totius nationis sive provinciali, leges pro 
natione vel provincia constituere possunt. Attamen horum Con- 
ciliorum decreta ad S. Congr. Conc. Trid. mitti debent ut recog- 
noscantur. Sic ex antiquo jure a Sixto V confirmato in Bulla 
Immensa ceterni, ubi de S. Congr. Concilii dicitur : "Provincialium 
vero (Conciliorum), ubivis terrarum illa celebrentur, decreta ad se 
mitti praecipiet, eaque singula expendet et recognoscet. ' ' Constat 
etiam ex Bened. XIV, de Syn. diosc. lib. 13, cap. 3, ubi hsec habet : 
"Ea (decreta), antequam promulgentur, transmitti jussit Sixtus V 
ad sacram Congregationem Concilii, non quidem ut postea con- 
firmationem reportent a Sede Apostolica, sed ut corrigantur, si 
quid fortasse in iisdem aut nimis rigidum, aut minus rationi con- 



PAR8 I. CAP. II. — DE AUCTORE LEGIS SKU DE LEGISLATORE. 55 

grttum deprehendatur. Non semel tamen accidit, provincialia 
Concilia non solum a sacra Congregatione Concilii recognosci, et, 
si opus fuerit, emendari, verum etiam a Summo Pontifice, ita pe- 
tentibus Metropolitanis a quibus sunt celebrata, per Apostolicas 
litteras confirmari . ' ' Confinnatio vero Sy nodorum per Apostolicam 
Sedem duobus modis sedulo distinguendis fieri potest : in forma 
communi, vel in forma specifiea. In forma communi, qua eorum 
statuta, neque absolute approbantur, neque a fortiori sanciuntur 
aucloritate Apostolica, sed promulgari dumtaxat permittuntur ; in 
forma specifica, qua, praemisso diligenti examine, eorum decreta 
motu proprio atque ex certa scientia confirmantur ab Apostolica 
Sede, ideoque naturam induunt legis pontificiae qttoad eos ad quos 
diriguntur.— Cf. Bened. XIV, de Synod. diiec. lib. 13, cap. 5, n. 11 ; 
et lib. 12, cap. 5, n. 13. — Nectamen transmissio ad S. Congreg. 
Conc. et multo minus confirmatio per Sedem Apostolicam necessa- 
ria est pro statutis Synodi dicecesanae. — Cf. Bened. XIV, ib., lib. 
13, cap. 3, n. 6. — Baller. not. (b) p. 81. 

Qu^ER^ 2". An statuta Conc. Plen. Balt. II dicenda sint appro- 
bata in formct communi, vel potius informa specifica t 

Resp. Dicendum videtur ea approbata fuisse tantum in forma 
communi. Nam approbatio quam receperunt, neque ipsis data fuit 
ex certa scientia eaqtie personali Sttmmi Pontificis, neque adhibitis 
formalitatibus reqttisitis pro fomta specifica. Hoc constat ex Litt. 
S. Pontificis Pii Papse IX, ad Patres Concilii, ubi dieitur : "Quod 
attinet ad acta memorati Concilii .... congruttm de iisdem a&is a 
Nostra Congregatione Fidei Propagandae praeposita aecipietis re- 
sponsiim."— Cf. Acla Conc. Plen. Balt. II, p. cxxxv. — Constat 
etiam ex decreto S. Congr. de Propag. Fide pro recognitione Con- 
eilii, p. cxxxvi.— Cf. Smith, E/em. vol. 1, n. 74. 

Qu^ER. 3". An idem dicendum sit de statutis Conc. Plen. Balt. III? 
RESP. Ajfirm. , ut colligitttr ex Decreto recognitionis, quod ipsius 
Concilii acUs prsemittitur. Etenim dicitur ibi quod "Emi. Patres 
Sacro Consilio Christiano Nomini Propagando praepositi in gene- 
ralibus comitiis habitis diebus 17, 24, 27 et 31 mensis Augusti, nec 
non die 5 Septembris anni 1885, diligenti inquisitione adhibita, 
atque omnibus aecurato studio debitaqtte judicii maturitate pensa- 
tis, Decreta ejusdem Coiicilii expenderunt et, nonnullis emendatio- 
nibus ac modificationibus adjedlis, eadem ut ab omnibus ad quos 
spedtat inviolabiliter observentur recognoveruut. " — Deinde addi- 
tur : tl Hanc autem S. Congregationis sententiam Summo Pontifici 



56 



TRACTATUS 111. — DE LEGIBUS. 



Leoni XIII, a R. P. D. Dominico Jacobini ejusdem S. Congrega- 
tionis Secretario in Audientia diei 10 Septembris 1885 relatam, 
Sandtitas Sua benigne approbare dignata est, et super his prsesens 
Decretum expediri mandavit." 

Qu^R. 4 . An leges co?idere posshit Administrator Dicecesis, 
sede vaca?ite, Pr&lati Regularium , et Abbatissa seu Monia/iutn Su- 
periorissa f 

RKSP. i°. Ad??ii?iistrator, sede vacante, prout apud nos habe- 
tur, idem posse videtur quod alibi potest Capitulum, quod nihil 
innovare aut abrogare potest, sed tautum Dicecesim gubernare 
juxta leges jam existentes. Attamen statuta quse pro eircumstantiis 
necessaria essent, ut leges jam latae vigorem habeant, ferre potest. 
— Cf. S. Alphons. n. 104— Acla Conc. Plen. Balt. II, nn. 96 et 99. 

Resp. 2°. Capitu/a seu Co?igregatio?ies gc?ierales et Pr&lati 
Regularium veras leges condere valent, intra limites suse jurisdic- 
tionis, juxta proprias Ordinis constitutiones. Habent enim statuta 
a summo Pontifice approbata, quae illis hanc facultatem tribuunt. 

RESP. 3 . Abbatissa? vel Superiorissa? Mo?iia/iu?n non possunt 
leges proprie didtas ferre, cum jurisdicftionis ecclesiastiese non sint 
capaces. Possunt tamen exigere in conscientia obedientiam circa 
res praeceptas, vel circa ea quse ad profedtum Monialium juxta 
regulas conducunt. Habent enim jus praecipiendi tum ex voto 
obedientiae a subditis emisso, tum ex necessitate disciplinse, quse in 
communitate servari debet. 



CAPUT III. 



DK OBJECTO LEGIS. 

76. Objetfum legis, generatim, est quidquid lex pnecipere vel 
prohibere potest. Hinc objedtum legis esse possunt omnes et soli 
adtus quorum positio vel omissio favet bono communi. 

77. Quaesita.— Qu^R. i°. An aclus jam ypositi possint esse 
objeflum legis f 

Resp. Negat., juxta vulgare axioma : lex ?ion respicit retro. 
Ratio est, quia lex non se extendit ad atftis prseteritos ratione cul- 
pae, quae, absente lege, nulla fuit, neque ratione pcenae quse conse- 
quitur culpam, neque ratione rescissionis, nisi in aliquo casu a lege 
expresso. Praeterea, ista retroaclio induceret magnam perturbatio- 
nem in societate.— Cf. Scav. n. 218.— Consonat Constitutio Statuum 



PARS I. CAP. III.~ DE OBJECTO LEGIS. 



57 



Fcederatorum ; nam art. 1, sect. ix, n. 3, habetur : 'No ex-post- 
faclo law shall be passed ;" et art. 1, sect. x, n. 1 : "No State shall 
pass any ex-post-faclo law, or law impairing the obligation of con- 

tradts." 

Qu^ER. 2°. An aclus heroici cadant sub lege Ziumana f 
Resp. Generatim, et exclusa prwvia acceptatio?ie , non videntur 
cadere sub lege, quia vires humanas excedere moraliter censentur, 
atque adeo hujusmodi lex non posset dici possibilis. Nec dicas 
hanc rationem aeque valere pro lege divina ; nam cum Deus aliquem 
adtum heroicum praecipit, vires simul confert et roborat per gratiam. 
— Dixi i° generati???, quia aliquando, exigente bono commttni, ac- 
tus heroici praecipi possunt a lege humana ; sic v. gr. milites vigiles 
nequeunt stationem deserere, etiam imminente periculo vitae. — 
Dixi 2 exclusa pr&via acceptafione, quia praeceptum non reputatur 
moraliter impossibile pro paucis, qui illud sponte recipiunt ; sic v. 
gr. Ecclesia praecipit Monialibus perpetuam clausuram. 

Qu^ER. 3°. An lex hu??iana possit pracipc?'e aclus mere inte?'?ws t 
Resp. Lex civilis certe non potest, tum quia de internis judi- 
care nequit, tum quia sine his actibus finis proprius illius legis 
obtineri potest. Verum controvertitur an lex ecclesiastica possit, 
et sententia quse negat probabilior est, saltem extrinsece. — Cf. S. 
Thom. 1-2, q. 100, art. 9. — S. Alphons. 11. 100. — Suarez, de leg. 

lib. 4, cap. 12. 

Idem dicendum de adtibus internis qui per accide?is conjundti sunt 
cum externis, uti esset, v. gr., vera devotio in danda eleemosyna. 
Illi autem aclus interni qui cum externis conjundti sunt necessario, 
sive tanquam forma ut, v. gr., consensus voluntatis in contradtibus, 
sive tanquam causa, v. gr., desiderium nocendi in homicidio, pos- 
sunt quidem cadere sub lege humana, sed i?idi?rcle tantum. — Cf. S. 
Alphons. ibid. 

Qu^ER. 4 . An cada?it sub lcge kumana aclus extemi quidem sed 
occulti f 

Resp. Affir?n., quia adtus occulti natura sua non differunt ab 
aliis ; et praeterea possunt judicari per sente?itiam, uti haeresis oc- 
culta quae non effugit censuram.— Cf. S. Alphons. ibid. Quaer. 3 . 

QujER. 5 . An co?ifessarius aflus ?nere i?iter?ios i?iju?igere possit f 

Resp. Affirm. , et ratio est, tum quia hoc exigit munus dirigendi 
pcenitentem in via salutis, tum qttia confessarius Christum ipsum 
repraesentat et divinam ejus potestatem participat. — Cf. Voit, 11. 
163. — Scav. n. 217, et notam ad n. 209, edit. Paris, 



58 



TRACTATUrt III. — DE LEGIBUS. 



CAPUT IV. 



DE SUBJECTO LEGIS. 



78. Principium. — Omnis homo nascitur et remanet subjec- 
tus legi naturali ; at lege humana ligantur soli subditi, modo sint 
rationis habitualiter compotes. Ratio primi est, quia, ut ait S. 
Thomas, 1-2, q. 91, art. 2 — "lex naturalis nihil aliud est quam 
participatio legis aeternae in rationali creatura ;" ergo ubicumque 
invenitur rationalis creatura ibi adest subditus legis naturalis. 
Ratio secundi autem est, quia lex humana nequit ferri nisi per 
aclum jurisdiclionis, qui tantum in subditos potest exerceri. Ra- 
tio tertii tandem est, quia homines usu rationis habitualiter caren- 
tes, legibus dirigi nequeunt. 

79. Resolves. — 1". Non licet provocare infantes et amentes 
ad rem intrinsece malam, quia cum naturam rationalem habeant, 
lege naturali in aclu primo seu radicaliter obligantur ; ideoque for- 
maliter peccant qui eos ad blasphemias aut turpitudines inducunt. 
— Cf. Sanchez, lib. 1, Decal. cap. 10. — Reuter, 11. 167. 

2". Licet, diebus prohibitis, dare carnes edendas perpetuo amen- 
tibus, aut infantibus nondum usum rationis adeptis ; non autem 
amentibus ad breve tempus, nec ebriis aut dormientibus. Ratio 
discriminis est, quia primi nullo modo subjiciuntur legi humanae, 
secundi autem subjiciuntur.— Cf. S. Alphons. 11. 155. 

3°. Infideles, nimirum quicumque Baptismo non sunt expiati, 
legibus ecclesiasticis non obligantur, quia quamvis teneantur Ec- 
clesiam ingredi, ejus tamen jurisdictioni nondum subjacent, 

4°. Haeretici, schismatici et quicumque alii baptizati, etsi non 
catholici, legibus ecclesiasticis per se tenentur, quia perdurat in eis 
fundamentum subjectionis, quod est character baptismatis ; atta- 
men, per accidens, in praxi non videntur peccare, quia fere nesciunt 
se ex conditione sua ad servandas has leges teneri, etiamsi forte 
necessitatem et obligationem ingrediendi catholicam Ecclesiam jam 
cognoscant. Imo probabile etiam videtur haereticos materiales, 
uti censentur plurimi ex nostratibus, nullo modo adstringi quibus- 
dam saltem legibus ecclesiasticis, non quia Ecclesia non possit, sed 
quia rationabiliter putatur nolle eos ligare.— Cf. Mazzella, de Eccles. , 
disp. 3, art. 10, n. 567.— Tarquini, Jus. Eccl. Pub. Inst., nn. 63 et 
65. — Kenrick, tra(5l. 3, part. 1, n. 28. 



PARS I. CAP. IV. — DE SUBJECTO LEGIS. 



59 



5°. Excommunicati, quamvis de Ecclesia ejecli fuerint, Eccle- 
siae legibus adstringuntur quoad adlus qui eis non interdicuntur ; 
secus enim ex malitia sua commodum reportarent. 

80. Quaesita. — Qu^ER. i°. An Clerici teneantur legibus ci- 

vilibus f 

RESP. Affirm., exceptis illis quae repugnant eorum statui, vel 
alicui immunitati ecclesiasticae adhuc vigenti. Ratio est, quia 
Clerici sunt pars communitatis politicae, et ab illa multa commoda 
suscipiunt. Quare Apostolus, Rom. xiii, 1, ait : "Omnis anima 
potestatibus sublimioribus subdita sit. " — Ad haecverba addit S. 
Joan. Chrysostom. : "Ergo etsi Apostolus esses, etsi Evangelista, 
etsi Propheta, etsi quivis alius ; neque enim haec subjecflio subvertit 
pietatem." — Cf. Scav. n. 221. 

Dixi i°. exceptis illis quac repugnant eorum statui ; nam status 
est de jure divino,*et leges quae juri potiori opponuntur nequeunt 
obligare. 

Dixi 2°. vel alicui immunitati ecclesiasticce adhuc vige?iti. Immu- 
nitas est quaedam exemptio ab Ecclesia concessa vel personae vel 
loco vel rei sacrae. Ergo leges civiles quae huic exemptioni oppo- 
nuntur per se non obligant, quia laedunt jus ordinis superioris. 
Verum saepe Ecclesia vel expresse vel tacite non urget has immuni- 
tates, et tunc leges civiles nativam efficaciam sortiuntur. — In hac 
regioue paucae admodum urgeri possunt immunitates ; praecipuae 
sunt localis qua profani quidam acftus non permittuntur exerceri in 
locis sacris, et realis qua, alicubi tantum, bona ecclesiastica a tribu- 
tis eximuntur. — Relate ad immunitatem fori, attendenda sunt quae 
habet Conc. Plen. Balt. II, n. 155, ubi graviter damnatur quicum- 
que personae ecclesiasticae vel religiosae, de rebus quae ad forum 
ecclesiasticum pertinent, coram profano judice litem intenderet. 
Haec confirmantur a Conc. Plen. Balt. III, n. 84. 

QuvER. 2 . An pueri teneaniur ad legcs ecclesiasticas statim ac 
usum rationis adepti su?it, licet septennium ?wndum expleverint ? 

Resp. Neg., probabiliter, quia Ecclesia censetur attendere ad ea 
quae communiter contingunt. — Cf. S. Alphons. de tertio prccc. 
Decal. n. 270. — Lacroix, 676. — Reuter, n. 167. 

Qu^ER. 3 . An peregri?ii te?iea?itur legibtis sui tcrritoriif 
Antequam quaestioni respondeatur, dicendum est quid venit 
nomine peregrini, et quomodo differt a vago et advena. — Peregri- 
nus dicitur qui extra proprium territorium per aliquot dies, vel ad 
summum per minorem anni partem versatur cum animo ad sua 
redeundi, ut sunt viatores et mercatores excurrentes. Hinc differt 
a vago, qui nullibi habet determinatum domicilium, sed de uno in 



60 



TRACTATI'8 III,— DE LEOIBU8. 



PARS T. CAP. V. — DE PROMULGATI.OXE LEGI8. 



Gl 






I 

■ \ 



alium locum perpetuo se transfert. Differt etiam ab advena, quia 
hic, quamvis sit extra proprium territorium, jam acquisivit alibi 
novum domicilium vel quasi-domicilium, et incolce comparatur. — 
De conditiouibus ad domicilium vel quasi-domicilium acquirendum 
opportuniori loco dicetur. Nunc ad quaesitum. 

Resp. Neg., generatim loquendo, quia lex, utpote quae respicit 
communitatem, est necessario territorialis nec afficit personas nisi 
per territorium. Dixi generatim loquendo, quia controvertitur si 
abeant animo se obligationi legis subducendi. Affirmant aliqui, 
quia, inquiunt, nemini fratts sua patrocinari debet ; sed communius 
et probabilius Dodfores negant, quia exiens e territorio non in frau- 
dem legis agit. sed utitur jure suo ; lex enim non praecipit ut 
remaneas subditus, sed tantum ut obedias quamdiu eris subditus. 
— Cf. S. Alphons. n. 156 ; et Hom. Ap., n. 39.— L,acroix, n. 683.— 
Klbel, n. 370. — Scav. n. 222. 

Qu^R. 4 . An peregrini teneantur legibus loci in quo versantur f 
Resp. Peregrini et vagi certo tenentur ad leges loci in quo ver- 
santur ; i°. quoad contraclus ; 2". quoad delicla ; 3 . quoad ea quse 
sunt neceesaria ad bonum commune ; 4". quoad leges juris com- 
munis, quantumvis vigeat privilegium in territorio a quo sunt 
egressi. Verum quoad alias leges duplex potissimum adest sen- 
tentia, sed probabilior est illa quae eos excusat, secluso scandalo, 
quia lex non obligat nisi subditos.— Cf. S. Alphons. n. 156. 

81. Resolves.— 1°. Si in tuo territorio sit jejunium, et eo- 
dem die pergas ad locum ubi non est jejunium, potes vespere 
ccenare. Imo probabiliter potes etiam jentare, et ratio est, quia 
jejunium est quid individuum. 

2". Mane existens in loco ubi non est jejunium, vesci potes car- 
nibus, etsi circa meridiem reversurus sis domum, ubi est jejunium. 
Domi tamen certo teneris abstinere a carnibus. 

3 . Si in ttto territorio sit speciale festum de praecepto et in alium 
locum, ubi non sit festum, profecturus sis, non teneris audire Mis- 
sam ante discessum, modo perventurus sis extra locum ubi viget 
praeceptum, antequam tempus obligationis cesset. Ratio est, quia 
praeceptum non obligat ut expecles. 

4°. Tenentur peregrini omnibus legibus communibus eo loco 
vigentibus ; etsi in suo territorio essent abrogatae, vel per dispensa- 
tionem hic et nunc non obligarent. Ratio est, quia subsunt legis- 
latori communi, et absentes non gaudent proprii territorii privilegio. 
Sic Cubauus commorans in hac regione tenetur ad abstinentiam 
die Veneris. 



5 °. Probabiliter-non tenentur peregrini ad legem particularem 
alicujus loci servandam, etiamsi eadem lex particularis in suo ter- 
ritorio vigeat. Ratio est, quia nec tenentur legibus patriae, quia 
absunt ; nec legibus loci in quo versantur, quia, utpote peregrini, 
illis non subjiciuntur. — Cf. S. Alphons. nn. 156 et 157 ; et Hom. 
Ap. nn. 39 et seqq.— Lacroix, n. 686. 

CAPUT V. 

DE PROMULGATIONE LEGIS. 

82. Promulgatio est publica legis denunciatio fa&a a legitima 
aucloritate ad obligationem in subditos inducendam. 

DicO i° Pronmlgatio est omnino necessaria ut lex inducat 
obligationem. fcaio est, quia lex, ut obliget, debet intimari vo- 
luntati, quod fit per promulgationem. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 90, 
art. 4.— S. Alphons. n. 96. 

DiCO 2". Promulgatio sine notitia legis sufficit ad obligandum 
in foro externo, quia legis rite promulgatae notitia generatim prae- 
sumitur. In foro autem intemo, uotitia legis insttper requintur, 
quia nemo peccare potest sine obligationis cognitione. 

Dico 3°. Ex natura rei sufficit, ut lex promulgetur in ahqua 
prsecipua civitate, seu in tali loco, unde ad notitiam communitatis 
pervenire possit, et statim obligat ae promulgata fuerit ; sed 111 
praxi attendendum est ad consuetudinem receptam, vel ad statuta 
particularia variorum locorum. Quare ait Kenrick : "apud nos, 
promulgata censetur lex statim ac lata ftterit, exceptis nonnulhs 
Statibus, in quibus viginti, triginta vel sexaginta dies elabantur 
necesse est antequam vim habeat."— Cf. Kenrick, tratf. 6, 11. 8, 

cum notis adjectis.- 

83. Qu^RES— An sufficiat ut leges episcopa/es promulgentur in 

civitate episcopati, et papales Romce f 

RESP. Affirm., quia hoc sufficit ut populo chnstiano niaui- 
festari possint Praeterea modus promulgationis est in potestatc 
legislatoris : atqui in praxi, Episcopi obligare volunt per promulga- 
tionem in urbe episcopali fatfam, et Pontifices per eam quae fit 
Romae Ergo — Quoad Cone. Trid. , certum est decreta ejusdem, ad 
fidem et mores spetfantia, obligare etiam in iis locis, ttbi speciahter 
nonsunt promulgata ; itemque decretum circa matnmoma clan- 
destina non obligare, nisi in parceciis ubi promulgatio praecessit. 



62 



TRACTATUS III. — DE LEGIBUS. 



Quoad alia decreta quae reformationem respiciurit, tenenda est sen- 
tentia asserens ipsa ubique obligare, cum Romae debito modo pro- 
mulgata sint. — Cf. Bouix, de Princip.Jur. Can. part. 2, seel:. 2, cap. 
6. — Anal. Juris Pontif. ser. 2, col. 2308. 



CAPUT VI. 



DE ACCEPTATIONE LEGIS. 

84. Acceptatio legis est submissio, qua subditi, saltem quoad 
majorem et saniorem partem, formaliter vel virtualiter legem ac- 
ceptant. 

Dico i°. Per se, lex, quoad vim obligandi, nullo modo pendet 
ab acceptatione populi ; secus enim simul cum superioris potestate 
corrueret omnis legum aucloritas, atque adeo totius ordinis socialis 
subversio sequeretur. Constat etiam ex propositione 28, ab Alex- 
andro VII damnata, quae sic se habet : "Populus non peccat, 
etiamsi absque ulla causa non recipiat legem a Principe promul- 
gatam." 

Dico 2°. Pcr accidens quandoque lex non acceptata non obli- 
gat, ratione taciti vel expressi consensus superioris, aut ratione 
privilegii vel consuetudinis toleratae. Constat ex praxi in variis 
casibus, atque ex consensu communi theologorum. — Cf. S. Al- 
phons. n. 138. 

<ST>. Quaesita. — Qu,*:r. i°. An obligetlex, si major et sanior 
pars populi eam non acceptaverit f 

Rksp. Si major et sanior pars populi, propter rationabilem cau- 
sam, legem ad tempus non acceptet, eo fine ut a Principe obtineat 
ejus dispensationem vel abrogationerii, tunc ex benigna interpreta- 
tione haberi poterit obligatio legis tanquam suspensa, usquedum 
res componatur. Si e contra, lex absolttte et pro semper, sine ullo ad 
Principem recursu, a majore et saniore populi parte rejiciatur, pec- 
cant non acceptantes,quoadttsque lex fuerit per legitimam desuetudi- 
nem abrogata : non enim ab eorum voluntate pendet ut lex obliget 
vel non obliget, secluso tamen casu, quo lex ideo non acceptatur quia 
intrinseco aliquo vitio laborat. Interim minor pars, quae parata 
est ad legem observandam statim ac a majori parte acceptabitur, 
probabilius non peccat, per se loquendo, dum ejus observationem 
omittit ; quia non censetur Princeps velle a paucioribus observari 
cum magno eorum incommodo, quod a pluribus non est acceptatum. 



PARS I. CAP. VII. — I)E OBLIGATIONE LEGIS. 



03 



Cf. S. Alphons. nn. 137 et 139. — Suarez, lib. 3, cap. 19, n. 13. — 

Salmant. cap. 1, n. 107. 

Qu^R. 2 . An obliget lex in dubio an sit acceptata f 

Resp. Affirm., quia praesumi debet acceptata, nisi de contrario 

constet : Prcesumitur enim faSlum, quod de jure faciendum erat, 

juxta regulam jtiris supra relatam, n. 66. — Cf. S. Alphons. n. 97. 



CAPUT VII. 

DE OBIJGATIONE LEGIS. 

Obligatio legis duplici modo potest considerari, scilicet in se ipsa, 
et quoad satisfadlionem ; de tttroque hic breviter dicetur. 

ARTICULUS I. 



I)R IPSA VI OBIJGATIONIS. 

8t>. Dico 1 ". Lex quaelibet veram inducit obligationem, sal- 
tem ad pcenam ; in hoc enim a consilio lex differt, quod hanc 
impune pro lubito suo posthabere subditus non possit. 

DiCO 2 . L,ex humana quaelibet in conscientia coram Deo per 
se obligare potest ; ratio est, quia superiores a Deo constituti sunt 
cum potestate praecipiendi. Hinc ait Apostolus, Rom. xiii, 2 ; 
"Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui atttem re- 
sistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt." 

Dico 3°. Lex obligat sub gravi aut sub levi pro gravitate ma- 
teriae aut circumstantiarttm, vel finis a superiore specialiter intenti. 
Iyex autem affinnativa obligat semper, sed non pro semper ; lex 
negativa vero obligat tum semper, tum pro semper, id est pro sin- 
gulis momentis. 

Dico 4 . I^ex divina positiva et httmana non obligant gene- 
ratim cum incommodo valde gravi, seu cum gravi nocumento, quod 
per accidens observationi legis conjundlum sit. Constat ex jure 
naturali et canonico, ex praxi Eeclesiae, et consensu omnium. 

&7# Qtiaesita. — Qu^ER. i°. An lcgislator possit prtfciperc sub 
levi in materia gravi f 

Resp. Affirm., saltem probabilius, quia quantitas obligationis 
pendet ab ejus voluntate, sicut lex ipsa. Nequit tamen obligare 
sttb gravi in materia levi, quia tttnc deesset proportio ; nisi materia 



04 



TJIACTATUS m,— 1)E LEGtBUS. 



PARS I. CAP. VII. — DE OBLIGATIONE LEGIS. 



65 



levis quidem in se, gravis evadat ratione finis vel circumstantiarum. 
— Cf. S. Alphons. n. 143. 

Quj$r. 2". Quanam matcria Ugis censenda sit gravis vel levisf 
Rksp. Colligendum id est 1". ex verbis ipsis legis ; 2 . ex gra- 
vitate poenae inflictae ; 3 . ex interpretatione ipsius ; 4 . ex ejus 
objecto, fine et circumstantiis. Sic, v. gr., grave est pro celebrante 
Missam, si omittat infundere in calicem aliquot guttulas aquse ; 
leve erit, si die jejunti unciam panis manduces extra refectionem. 
— Cf. S. Alphons. n. 144. — I^acroix, u. 663. 

QlLKR. 3". An gravis sit violatio legis in re levi ex contemptu f 
Rksp. Affir?n., si contemptus afficiat direcle legislatorem for- 
maliter talem, quia comtemnitur ipsa auctoritas ex qua leges vim 
obtinent. At peccatum grave non erit, si contemptus respiciat tan- 
tum materiam ut levem in se, aut si quis legem transgrediatur ex 
incuria, ira, aut alia ejusmodi causa.— Cf. S. Alphons. n. 142. 

ARTICULUS II. 

DK MODO SATISFACIRNDI OBLIGATIONI LKGIS. 

88. Principium. — Quamvis ad satisfaciendum legi non re- 
quiratur intentio implendi praeceptum, et multo minus intentio ob- 
tinendi fncm praecepti ; requiritur tamen intentio facieudi id^uod 
praecipitur si lex est affinnativa, non autem si est negativa, vel 
affirmativa quidein, sed hujusmodi ut per eam simplex effectus ali- 
cujus a(5lionis, non autem actio ipsa iutendatur. Ratio pri ?n i est, 
quia ad satisfaciendum sufficit obedientia materialis, ut loquuntur 
theologi, scilicet ponere actionem quae praecipitur. Ratio sccnndi, 
tum quia, ut fert axioma desumptum ex Angelico Doctore : Fi?iis 
pnecepti non cadit sub pneapto ; tum quia per simplicem adimple- 
tionem praecepti sufficienter obtinetur finis a legislatore intentus. 
Ratio autem tcrtii est, quia cum lex imponatur hominibus, ipsius 
impletio debet esse actio humana. Demum, ratio quarti et quinti, 
quia tunc legislator non intendit nisi vel omissiouem operis, vel 
materialem tantum positionem effectus, v. gr., restitutionem, quam 
ille etiam qui dormit valet facere. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 100, art. 
9. — S. Alphons. 1111. 162, 163, 164 et 165. 

89. Resolves. — 1'. wSatisfacit, qui audit Missam, ignorans ' 
illam hac die esse praeceptam, vel qui cognoscit quidein obligatio- 
nem, sed intendit tautum hic et nunc devotioni satisfacere, cum 
proposito aliam Missam audiendi. 



2°. 



Non vero satisfacit, qui opus voti vel juramenti ponit, inten- 
dendo expresse non satisfacere ; nam a promittentis voluntate pen- 
det, ut talis obligatio maneat. 

3 . Non satisfacit, qui omnino coactus Missae interest ; talis 
enim actus, ob defectum voluntatis, non est humanus. Secus, si 
metu tantum quis inducatur, ut, v. gr. , famulus metu domini, puer 
metu matris, etc. 

4 . Satisfacit qui peccat in ipsa adimpletione legis, modo actus 
sit honestus in se et tantum malus ex circumstantia extrinseca, ita 
ut substantia rei praeceptae ponatur ; quia praeceptum imperat so- 
lam actus substantiam, non autem modum. Hinc satisfacit, qui 
dum Missam audit cogitationibus vanae gloriae vel luxuriae occu- 
patur. Non satisfit tamen praecepto confessionis vel communionis, 
per confessionem vel communionem sacrilegam, quia tunc ipsa sub- 
stantia actus praecepti, id est, confessio peccatorum deletiva, vel 
communio quae spiritualiter pascat animam, non ponitur. Constat 
etiam ex prop. 14 damnata ab Alex. VII : "Qui facit confessionem 
voluntarie nullam, satisfacit praecepto Ecclesiae," — et ex prop. 55 
damnata ab Innocent. XI : "Praecepto communionis annuae satis- 
fit per sacrilegam Domini manducationem." — Cf. S. Alphons. ibid. 

90. Quaesita.. — QiLKR. i°. An diversa prcecepta unico aclu 
adimpleri possi?it f 

Rksp. Affir???., si praecepta haec diversa cadant in eamdem 
materiam ob idemque motivum, ut jejunium vigiliae incidens in 
quatuor tempora ; secus autem, si cadant in diversam materiam, vel 
in eamdem quidem, sed ob motivum diversum, ut jejunium ex 
pcenitentia, et ex lege ecclesiastica debitum. — Cf. S. Alphons. 
n. 166. 

QilKr. 2". An dive?'sa p?'cecepta diversis aclibus simul adimpleri 
possi?it f 

Rksp. Affir???., si aclus isti sint sociabiles, id est, si tales poni 
possint, quales exiguntur, quia tunc totum ponitur, quod exigitur. 
Sic potes inter audiendam Missam recitare Horas canonicas, vel 
exsolvere iujunctam pcenitentiam, etc. — Cf. S. Alphons. 11. 166. 

QUiKR. 3". A?i ccssct obligatio, cui te?npore dctermi?iato ?ion fuerit 
satisfaclinn f 

Rksp. Affir???., si determinatio temporis facta fuerit ad finien- 
dam obligationem. Sic, v. gr., si non jejunasti die vigiliae, peccasti 
quidem, sed a lege liberaris : quia jejunium est onus diei ipsi 
affixum. Secus vero dicendum si tempus non fuerit determinatum, 

5 



- 



66 



TRACTATUS III. — £>E LEGIBUS. 



nisi ad sollicitandam seu urgendam obligationem. Sic non libe- 
ratur ab obligatione suscipiendi Eucharistiam qui tempore paschali 
illam non suscepit.— Cf. S. Alphons. de secundo prcec. Decal n. 220 ; 
et de Euchar. 11. 297. 

CAPUT VIII. 
DE CAUSIS A LEGE DEOBUGANTIBUS. 

91. Causse deobligautes sunt vel eximentes vel impedientes. Pri- 
ores ese sunt, quse subditum totaliter subtrahunt a dominio legis, 
v. gr., si quis extra locum, quem lex afficit, se recipiat. Posterio- 
res vero ea? sunt, qu^e subditum sub lege remanentem ab ejus im- 
pletione impediunt seu excusant. — Praeterea tum priores tum pos- 
teriores apponi possunt direcle vel indirecle, prout scilicet agentem 
movet aut finis sese legi subtrahendi, aut alia causa ; proxime vel 
remote, prout lex urget aut brevi, aut solum post notabile tempons 

intervallum. 

92. Dico 1". Causae eximcntes totaliter liberant a legis obli- 
gatione ; nemo enim prseceptum imponere potest homini non sibi 
subjeao. Porro ubi adest causa aliqua eximens, ille, qui legi sub- 
jiciebatur, cessat esse eidem legi subditus vel ratione territorii, a 

quo abest, vel ratioue privilegii.— Cf. S. Alphons. n. 156. 

DiCO 2". Impotentia physica, quamvis non eximat, semper ab 
observanda lege excusat, ut habet pervulgatum axioma ; Ad im- 
possibile nemo tenctur. Excusat itidem impotentia moralis, quia 
non censetur legislator obligationem urgere cum tanto incommodo, 
juxta communem Dottorum interpretationem : hsec est ratio cur 
metus gravis, secluso damno societatis aut religionis, a lege huma- 
na excusat.— Cf. S. Alphons. n. 175 ; et Hom. Ap. n. 44. 

93. Quaesita.— Qu^:r. i% An semfier /iceat ctiam direclc ct 
proxime apponerc causas eximcntcs t 

Resp. Affirm., et ratio est, quia lex per sc non facit aliquem 
sibi subditum esse, sed fertur potius in eum qui jam est subditus ; 
ideoque, saltem per se loquendo, neminem obligat ut sibi sit aut 
maneat subditus, sed potius obligat eum qui est et manet subditus 
ad sui observationem. Igitur, si acftione aliunde hcita te subtrahas 
ejus dominio, non agis in fraudcm ejus, sed uteris jure tuo.— Dixi 
per se loquendo, quia si legislator id expresse prohibeat, prout fac- 
tum esse videbimus quoad absolutionem a reservatis, et matnmo- 
nia clandestine contrahenda, legem fraudas adeundo locum hberum 
ut vim ejus efFugias.— Cf. S. Alphons. ibid.— Baller. not. (a) p. 97. 



PARS I. CAP. IX. DE INTERPRETATIONE LEGIS ET EPIKEIA. 67 

QilER. 2°. An idem dicendum sit de appositione causarum impe- 
dientium f 

RESP. Certum est nunquam licere eas direcle apponere, et ratio 
est, quia quousque legi quis subjacet, non potest velle eam infrin- 
gere, quin talis voluntas sit ipsiusmet legis violatio. Imo ne indi- 
recte quidem causas proximc impedientes apponere licebit, nisi 
proportionata adsit aliunde necessitas. Ratio est, quia lex proxime 
urgens ligat proxime voluntatem, et eam adstringit ad adhibenda 
media necessaria, ne ipsa violetur, atque adeo ad impedimenta non 
injicienda. — Verum probabilius licet, etiam sine ratione, causas ap- 
ponere remote impedientes ; quia non censetur legislator velle liber- 
tatem adeo coarclare. Esset enim onus nimis grave, si quisque, 
multo ante obligationem legis, ad omnia opera cum illa obligatione 
insociabilia derelinquenda, tempusque obligationis expectandum 
adstringeretur. — Cf. Suarez, de Peccatis, disp. 3, secl. 4, n. 10. 

Quando autem causa censenda sit impediens proxime, quando 
tantum remote, norma quapiam generali statui vix, aut ne vix qui- 
dem potest. Et remotc quidem impediens fere haberi solet quae 
tempus prsecepti implendi aliquot dierum spatio praecedit ; at prae 
oculis semper habenda erunt tum mens legislatoris ac rei praeceptae 
gravitas, tum etiam prudentium judicium ac proborum praxis. — Cf. 
Sanchez, In Decal. lib. 1, cap. 15, n. 4. 

Qu^ER. 3 . An teneatur ad partem qui ad totum est impotens f 

Rksp. Affirm., quando materia legis est divisibilis, et in singu- 
lis partibus remanet ratio praecepti. Quare sicut qui non potest 
jejunare in Quadragesima, debet abstinere a carnibus si possit ; ita 
qui vovit piam peregrinationem, nec valet totum iter complere, 
illud inchoare non tenetur. — Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 45. 



CAPUT IX. 



DE interpretatione legis et epikeia. 



94-. Interpretatio legis est explicatio sensus a legislatore intenti, 
quando hic obscurior vel ambiguus esse videtur, et multipliciter 
distinguitur, nam ; 

i°. Ratione subjecli vel causce, alia est authentica, alia usualis 
et alia doclrinalis, prout fit vel ab ipso superiore aut ab aliis, qui 
ejusdem potestatem participant, vel a consuetudine, vel a viris 
dodlis. 



68 



TRACTATUS III.— 3)K LEGIBUS. 



PARS I. CAP. X. — I>E DISPENSATIONE LEGIS. 



m 



2" Ratione modi est vel stritla vel lata. Prima rigorose servat 
verborum proprietatem, ut, v. gr., si per vocem filius intelhgatur 
tantum persona generata ; altera benigniorem admittit sensum, ut 
si eadem vox/ilius extendatur ad personam adoptatam. 

3" Ratione modi iterum, est vel cotnprehensiva vel extensiva. 
Prima sumit verba prout sonant, et ea explicat, vel late vel stndle, 
prout nuper di(5tum est ; altera autem verbis appingit ahum sensum 
praeter naturalem, v. gr., si sub nomine patris intelligatur etiam 
avus, et sub nomine mortis, carcer perpetuus. 

% Epikeia autem est exceptio casus ob circumstantias, ex 
quibiis certo vel saltem probabiliter judicatur legislatorem noluisse 
illum casum sub lege comprehendi. Hinc diifert ab interpretatione, 
quia non agit de explicanda lege obscura, sed de non apphcanda 
lege aliunde clara alicui casui in particulari. — Cf. S. Thom. i 2, 
q. 96, art. 6 ; et 2-2, q. 120, art. i.-S. Alphons. n. 201 ; et Hom. 

Ap. n. 77. _. 

96 DicO i°. Interpretatio authentica tantam habet vim, quan- 

tam ipsa lex ; verum si est simul exteusiva, indiget nova promul- 

gatione. Ratio primi est, quia procedit ab eadem audlontate : 

ratio secundi, quia tunc conditur revera nova qusedam lex. 

Dico a°. Interpretatio usualis pariter vim legis habet, et au- 
thenticse accedit, dummodo consuetudo sit legitima, publica et 
universalis. Ratio est, quia tuuc habetur consensus legislatons ; 
unde dicitur consuetudinem esse optimam legum interpretem. 

Dico 3°. Interpretatio doclrinalis non habet vim legis, cum non 
procedat a potestate legislativa ; habet tamen plus vel minus pon- 
deris juxta numerum et audtoritatem Dottorum, et praesertim eo- 
rum rationes. Ut interpretatio dotfrinalis retfe fiat, attendendae 

sunt sequentes regulae. 

1* Verba legis accipienda sunt juxta propriam et usu receptam 
significationem, nisi quid absurdum aut injustum inde sequatur. 

2» In dubio de vero sensu, attendendum est ad mentem legis- 
latoris, ad finem legis, et ad circumstantias vel antecedentes vel 

consequentes. 

3*. Lex pcenalis et odiosa in dubio est stndte interpretanda ; lex 
vero favorabilis amplam poscit interpretationem— Cf. S. Alphons. 
11 200.— Scav. n. 260.— Kenrick, n. 32. 

97. Quaesita.— Qu^.R. i°. An kx extendi debeat a casu ad 
casum ob similitudinem rationis f 

Resp. i%., nisi casus exprimatur in lege tantum causa ex- 
empli, puta, si lex imponat pcenam contra furantes centum aureos, 



comprehendit eos etiam qui furantur rem ejusdem valoris. Imo 
11011 solum non licet argumentari a simili vel a pari, sed neque a 
fortiori, in interpretatione legis.— Cf. S. Alphons. ibid.— Kenrick, 

n. 36. 

Qu^R. 2 . An Jieri debeat extensio quando occurrit non solum si- 

milis, sed eadetn adcequata ratio f 

Resp. Affirm., et ratio desumitur ex illo trito principio : Ubi 

cadem est ratio ibi eadem currit legis dispositio. Tunc autem currit 

eadem adsequata ratio, quando, nisi lex extenderetur, legislator ar- 

gui posset de injustitia vel imprudentia ; ac proinde casus non ex- 

pressus potius dici debet comprehensus in lege, quam lex extendi 

ad illum. Hoc autem habetur in sequentibus ; i°. in correlativis, 

ut sponsus et sponsa ; 2". in ccquiparatis, ut ova et laclicinia relate 

ad legem abstinentise ; 3 . in connexis, ut sunt Diaconus et Sub- 

diaconus ; 4 . in contentis, ut sunt potestas testandi, et potestas 

faciendi legata.— Cf. S. Alphons. ibid.— Scav. 11. 261. 

CAPUT X. 

DE DISPENSATIONE LEGIS. 

98. Dispensatio est legitima relaxatio obligationis a lege pro- 
venientis, pro aliquo casu particulaji ; ac proinde differt tum ab 
epikeia, tum a cessatione legis.— Dispensatio esse potest: i°. licita 
vel illicita, prout fit justa de causa vel non ; 2°. valida vel invalida, 
prout vel eximit a legis observatione vel non eximit ; 3 . absoluta 
vel conditionata, prout simpliciter vel adjecla aliqua conditione 
conceditur ; 4 . subreptitia vel obreptitia, prout tacetur in petitione 
aliquid manifestandum vel e contrario aliquid falsum asseritur. 

AKTICULUS I. 

DE POTEvSTATE DISPENSANDI. 

M. Dico i°. Legislator dispensare potest ; 1". in legibussuis, 
quia tantam habet potestatem ad solvendum, quantam habet ad 
ligandum ; 2°. in legibus praedecessorum suorum, quia pari cum 
iis gaudet potestate ; 3 . in legibus suorum inferiorum, quia hi ab 
ipso potestatem aut certe ipsi subordinatam illam habent. 

DiCQ 2°. Inferior non potest dispensare in legibus superioris 



70 



TRACTATUS III. — DE LEGIBUS. 



sui, nisi ex potestate delegata, et in quantum ipsi delegatum est 
vel' ab ipso superiore, vel a jure, vel a consuetudine. Ratio est, 
quia repugnat inferiorem gaudere aucloritate in legem sui supe- 

rioris. 

100. Quaesita.— Qu^R. r. An Papa dispensare possit in 

lege divina ? 

Resp. Hac de re valde controvertitur apud theologos ; sed con- 
troversia ista mere speculativa est, et potius ad modum loquendi 
pertinet, an scilicet adhibenda sit necne vox dispensationis. Nam 
quod, interveniente ex justa causa pontificia audloritate, tolli pos- 
sit vinculum quod juris divini dicitur, utraque dissidentium pars 
seque consentit. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 88, art. 12. — S. Alphons. 
n. 189 ; et Hom. Ap. n. 56.— Baller. not. (a) p. 101. 

Qu^R. 2 . In quibusnam legibus dispensare possit Episcopusf 
RESP. Dispensare potest de jure ordinario, in omnibus statutis 
episcopalibus et synodalibus, et in legibus communibus cum 
singulis, quoad casus qui saepe accidunt, ut in plerisque votis, 
jejuniis, abstinentia, observantia festorum, Officio divino in casibus 
particularibus. Verum de jure extraordinario dispensare potest in 
cseteris legibus pontificiis, ratione necessitatis, privilegii, aut con- 
suetudinis legitimse, si qua alicubi vigeat.— Cf. S. Alphons. n. 190. 
— Quoniam vero Episcopi hujus regionis amplissimis gaudent fa- 
cultatibus ex delegatione acceptis a Congr. de Prop. Fide, in praxi 
attendendum est utrum proprjo nomine, an ex delegatione dis- 

pensent. 

Qu^R. 3°. An Episcopus dispensare possit cum pcregri?iis in votis, 
juramentis, et communibus Ecclesice praceptis ? 

Resp. Valde controvertitur ; sed affirmandum videtur cum iis 
qui cum Suaresio censent peregrinum per accessum, vel unius diei, 
ad locum in quo sistit, fieri subditum Episcopi hujus loci ; nam, 
inquiunt, si peregrinus tenetur legibus, aequum est ut gaudeat 
etiam privilegiis : neque ab hac sententia discedit S. Alphonsus, 
qui imo dicit eam merito haberi probabilem.— Cf. S. Alphons. n. 
158. — Baller. not. (c) p. 101. 

QUJER. 4°. An Parochi in aliquibus dispcnsarc valeant f 

RESP. Dejure ordinario, ratione consuetudinis, possunt dispen- 
sare cum subditis pro casibus particularibus in jejuniis, in absti- 
nentia, in operibus die festo prohibitis, et aliis hujusmodi, quae 
frequenter occurrunt, et indigent prompta dispensatione. — Cf. S. 
Alphons. Hom. Ap. n. 59. — Haec autem putamus omnino valere 
pro nostris quasi-Parochis : ratio est, quia Parochi proprie dicti 



PAR8 I. CAP. X. DE OISPENSATIONE LEGIS. 



71 



non gaudent hujusmodi facultate vi jurisdiclionis ordi?iari&, qua 
privantur nostri quasi-Parochi, sed tantum ex consuetudine, quae 
sane viget apud nos non secus ac alibi. Ceterum nostri Missiona- 
rii in pluribus aliis valent dispensare ex delegatione. 

QU.ER. 5°. A?i superior dispensare possit cum semetipso f 
RESP. Affirm., si sit primarius ; imo et secundarius, si habeat 
facultatem generalem dispensandi cum aliis. — Cf. S. Alphons. Hom. 
Ap. n. 64. 

ARTICULUS II. 



DE CAUSIS AD DISPENSANDUM REQUISITIS. 

10i. DiCO i°. Ad liceitate?n dispensationis semper aliqua cau- 
sa requiritur. Ratio est, quia secus superior non erit fidelis 
dispensator. Idcirco peccat etiam qui in tali casu dispensationem 
petit ; inducit enim dispensatorem ad rem illicitam, atque adeo 
peccat eodem peccati genere in petendo, ac legislator in concedendo. 
— Cf. S. Thom. 1-2, q. 97, art. 4. 

Dico 2 . Ad validitatem vero uulla causa requiritur ex partc 
co?icede?itis, si dispenset in sua aut in inferioris lege. Ratio est, 
quia ille qui potest ligare, etiam solvere potest ; secus autem, si in 
lege sui superioris dispenset, quia non praesumitur accepisse potes- 
tatem temere dispensandi. 

DicO 3°. Ad validitatein cx parte pete?itis, requiritur ut nulla 
sit in petitione obreptio aut subreptio essentialis, seu quae cadat in 
causam motivam, quia superior non dispensat nisi sub tacita con- 
ditione, scilicet, si preces veritate nita?itur. — Cf. S. Alphons. n. 185. 

102. Quaesita.— Qu^R. i°. An peccet graviter superior dis- 
pe?isans sine causa i?i re gravi f 

Resp. Neg., probabiliter per sc, quoad legislatorem ; quia, prae- 
ciso scandalo vel aliorum damno, gra\as non orietur deordinatio in 
re publica, propterea quod unus aut alter ex dispensatione, legem 
non observet ; secus vero dicendum quoad inferiore???, quia non 
censetur delegatus ad dispensandum nisi justa de causa : atque 
adeo si aliter faciat, graviter concessa sibi potestate abutitur, et ad- 
mittit culpam ex ge?iere suo gravem. — Cf. S. Alphons. nn. 178-180. 

Qu^R. 2 . An liceat petere vel co?icedere dispensatio?iem in dubio, 
a?i causa sufficiat f 

Resp. Affir?n., ad utrumque ; ad i m . quidem, quianon pertinet 
ad subditos de sufficientia causae judicare, sed tantum rem sincere 
superiori exponere ; ad 2 m . autem, quia secus onus superioribus 



72 



TRACTATUS Ilf. — DK LEGIBUS. 



impositum intolerabile evaderet, et innumeris scrupulis tum quoad 
dispensantem tum quoad petentes, esset obnoxium. — Cf. S. Al- 
phons. n. 187. 

103. Resolves. — i°. Valet dispensatio ex justa causa con- 
cessa alicui improbo, quem probum reputavit superior, etsi, cognita 
improbitate, 11011 fuisset dispensaturus ; ratio, quia probitas non 
reputatur causa motiva, sed mere impulsiva. Excipe, nisi quis 
motus fuerit ob probitatem. 

2 . Valet dispensatio, licet plures causae falsae, etiam motivae 
per se, cum causis veris et sumcientibus expositae sint ; quia ubi 
causa aliqua motiva vera adest, sufficiens suppetit dispensationis 
fundamentum. 

3 . Valet dispensatio concessa a superiore, licet ab inferiore jam 
fuerit negata, nec hujus negationis mentio fiat. — Imo probabiliter 
valet, etiamsi, a superiore negata, ab inferiore concedatur ; quia 
potestas inferioris non est restricta per negationem superioris, nisi 
hic expresse eam restringat. — Cf. Suarez, lib. 6, cap. 22. — Lacroix, 
n. 811. 

4 . Valet dispensatio pro aliquo inscio aut etiam invito obtenta, 
quando necessitas hoc exigat. — Cf. S. Alphons. 11. 186, 



AMTICULUS III. 



DK CKSSATIONE DISPENSATIONIS. 



104. Dispensatio multiplici ratione cessare potest, nimirum i°. 
cessatioue causae ; 2 . revocatione ; 3 . renuntiatione. Hinc : 

DicO i°. Cessat dispensatio cessante certo et totaliter ejus causa 
motiva seu finali, quia haec est tota ratio illius. — Cf. S. Alphons. 
n. 196. — Scav. n. 276. — Verum in praxi atteudendum est ad tem- 
pus quo causa motiva cessat, et sequentes hypotheses fieri possunt. 

i°. Si causa haec motiva cessaverit, cum superior committit 
secretario vel officiali cuicumque ut dispenset, tunc nulla est dis- 
pensatio, quia superior non intendit committere facultatem dispen- 
sandi, nisi ob rationem hic et nunc subsistentem. 

2 . Si causa motiva cessaverit, cum secretarius vel quicumque 
officialis delegatus, dispensationem sibi commissam exequitur seu 
expedit, adhuc cessat valor dispensationis ; ille enim cui litterarum 
executio demandatur, muneri suo non potest satisfacere, nisi sub 
tacita conditione, si preces veritate nitantur, quae conditio exigit, ut 



TARS I. CAP. XI. — DK CKSSATIONE LEGI8. 



73 



causa finalis persistat eo tempore quo dispensatio sortitur execu- 

tionem. 

3 . Si causa finalis cessaverit postquam dispensatio expedita 
fuerit, imo et fulminata ipsi oratori, sed antequam ultimum sortia- 
tur effecftum, seu ante usum gratiae inchoatum, tunc distinguendum 
est : cessat adhuc valor dispensationis, si ea concessa sit sub con- 
ditione expressa vel tacita, si cansa perdurat, uti patet ; at non 
cessat, saltem probabiliter, si concessa fuerit absolute, quia semel 
per dispensationis fulminationem ablata subjedliva legis obligatione, 
haec non redit nisi iterum a superiore imponatur. — At si quaeras 
quandonam dispensatio censenda sit absolute concessa, et quaudo 
sub tacita conditione, si causa duret ; respondetur, dispensationem 
censeri absolute datam, quando causa finalis judicatur perpetua, 
etsi postea per accidens cesset, et conditionate datam quando judi- 
cetur temporaria. Causa autem judicatur/>^^^, si dispensatio 
uno veluti actu tota consummetur, et temporaria, si dispensatio de 
se habeat tractum successivum ; tunc enim virtute multiptex cen- 
setur, et singulis, ut ita dicam, diebus renovata. — Cf. S. Alphons. 
n. 196 ; et Hom. Ap. n. 66. — Scav. nn. 276 et 277. — Baller. not. (a) 
p. 105. 

Dico 2 . Dispensatio omnino cessat, accedente revocatione 
expressa superioris, quia obligatio vel deobligatio a superioris 
voluntate pendet. Illicita tamen foret revocatio sine justa causa. 
— Non cessat autem ob revocationem inferioris sine justa causa, 
quia revocandi facultas 11011 est in ejus arbitraria potestate. — Cf. 
S. Alphons. 11. 197. 

Dico 3°. Cessat etiam dispensatio per reuuntiationem ; sed 
ad hujus validitatem requiritur acceptatio superioris ; quia solus 
superior voluntatem ligare potest, sicut et a legis vinculo solvere. 
— Cf. S. Alphons. n. 198. 

CAPUT XI. 

DE CESSATIONE LEGIS. 



105. Dico. Lex variis modis cessare potest, scilicet ; i°. per 
abrogationem vel derogationem, prout omnino, aut tantum ex parte 
aboletur : quemadmodum enim superior legem ferre, sic eamdem 
vel tollere vel coarctare potest ; 2 . per cessationem causa? motiva? 
adaquata, seu finis totalis, ob quem lata est respectu totius com- 



74 



TRACTATITS III. PE LEGIBFS. 



munitatis ; cessante enim causa legis, eam urgere legislator ratio- 
nabiliter nequit ; 3 . per desuetudi?iem, seu per eonsuetudinetn con- 
trariam debitis vestitam conditionibus ; tunc enim superioris 
consensus saltem legalis accedit— Ita communissime . 

106. Qu^ERES. An cesset lex, cessante causa finali, in casu par- 
ticulari tantum, id est respeclu aliquot personarum f 

RESP. Neg. ; nam finis legis adaequatus respicit ea quae com- 
muniter contingunt, non vero casus particulares ; non ergo hi 
obstant quominus finis legis, atque adeo lex ipsa perseveret. Hinc 
a bannorum proclamatione non eximuntur sponsi, etsi certo sciant 
nullum subesse matrimonio impedimentum.— Haec sententia quam 
eommuniorem vocat S. Alphonsus, videtur omnino tenenda in praxi, 
propter periculum hallucinationis ; verum, hoc secluso, S. Docftor 
non auderet damnare oppositam.— Cf. S. Alphons. n. 199. 



PARS SECUNDA 
De Praecipuis Legum Speciebus. 

CAPUT I. 

DE LEGE NATURALJ. 

107. Lex naturalis, juxta S. Thomam, est ' 'participatio legis 
seternse in rationali creatura." Quam definitionem si paulo evol- 
vas, dicere poteris legem naturalem esse — mandatum divinum 
necessarium, lumine naturali manifestatum, recflum ordinem con- 
servari jubens, perturbari vetans. — Etenim existunt relationes 
essentiales hominis ad Deum, ad seipsum, ad proximum, quarum 
complexus constituit ordinem essentialem, ad quem servandum 
Deus non potest non obligare creaturam rationalem, quia secus sibi 
contradiceret. Quare auclor legis naturalis est Deus ; subjeclum 
est creatura rationalis ; prceco est lumen rationis ; objeflum quate- 
nus lex est prohibens, sunt acliones intrinsece malae, seu acliones 
quse direcle pessumdant illas relationes, quatenus vero est praecipi- 
ens, sunt acliones intrinsece bonae. Illae tamen singulis momentis 
cadunt sub praecepto, hae tunc tantum cum, iis non positis, ordo 
ille essentialis violaretur.— Cf. S. Thom. 1-2, q. 91, art. 2.— Bou- 
quillon, nn. 91 et seqq. 

108. Qu^ERES. A?i objeclum legis naturce interdum ig?iorari 

possit. 

Resp. Primaria hujus legis principia, v. gr., bonum est facien- 
dum, — ??ialum est vitandum, — alteri ne feceris quod tibifieri ?w?i vis, 
— a nemine ignorari possunt. Item conclusiones proximae, ut sunt 
pleraque praecepta Decalogi, ignorari pariter nequeunt nisi vel raro 
vel ad breve tempus in rudibus et pueris. Verum ignorari possunt, 
et saepe ignorantur conclusiones remotae, ut patet ex tot controver- 
siis quae semper fuerunt inter Doclores agitatae. — Cf. S. Thom. 
1-2, q. 94, art. 4. — S. Alphons. nn. 170 et seqq. ; et de Consc. n. 8. 



76 



TRACTATUS III. — DE LEGIBUS. 



PARS II. CAP. III. — DE LECtE ECCLESIASTICA. 



77 



CAPUT II. 



CAPUT III. 



i 



DE LEGE DIVINA POSITIVA. 

HH>. Lex divina positiva duplex est, scilicet vetus et nova, et de 
utraque sufficiat haec pauca animadvertere. 

I. Lex vetus, seu veteris Testamenti, coutinebat praecepta tri- 
plicis generis, scilicet : i°. moralia, quae spectabant rectitudinem 
moralem, et id statuebant quod lege naturali jam praescriptum erat, 
ut, v. gr., Decalogi praecepta ; 2°. aeremonialia, quae referebantur 
ad Dei cultum, et statuebant caeremonias et sacrificia ; 3 '. judicialia , 
quae ad politicam et oeconomicam administrationem seu ad rectam 
gubernationem populi pertinebant. 

Lexvetus a Christo abrogata fuit, utpote ^posita donec vcnirct 
semen cui promiserat," ut ait Apostolus, Galat. iii, 19. Praecepta 
vero moralia quae in ea continebantur vigent vi legis naturalis et 

evangelicae. 

II. Lex nova seu evangelica, quae dicitur lex gratiae vel liber- 
tatis, vel novum Testamentum, continet documenta triplicis gene- 
ris, scilicet : i°. prceccpta moralia, circa virtutes, praesertim theo- 
logicas ; 2 . prcecepta c&remonialia, circa sacramenta et Missae 
sacrificium ; 3 . mera consilia, sed magno praemio digna. 

Lex nova differt a lege veteri, praesertim in sequentibus : i°. 
Vetus fuit umbra et figura ; nova est lux et veritas.— 2 . Vetus, lex 
timoris erat ; nova vero lex gratiae et amoris est. 

Lex vetus dicitur imperfecta, non quidem in se, sed relative ad 
perfectiorem. Erat enim perfecta in se, cum Deum auctorem ha- 
beret, et Deus per illam attingeret scopum quem sibi praestituerat. 

Lex nova pro omnibus lata est, ideoque obligat omnes, quamvis 
ab ea observanda excusenter ii, ad quorum notitiam nondum per- 
venit. Sic enim Christus, Matth. xxviii, 19, 20: "Euntes ergo 
docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, etc, doceu- 
tes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis. 



DE LEGE ECCLESIASTICA. 

110. Lex ecclesiastica dicitur, quae pro recta Ecclesiae guberna- 
tione et aeterna animarum salute a potestate ecclesiastica fertur. — 
Colleetio autem variarum legum ecclesiasticarum jus canonicum 
constituit. 

Corpus juris canonici sex constat partibus, tria volumina con- 
stituentibus. Sunt autem : Decretum Gratiani, Decretales, Sextus, 
Clementince, Extravagantes Joannis XXII, et Extravagantes com- 

munes. Igitur, 

I. Prima pars continet Decretum Gratiani sic dictum a Gratiano, 
monacho Benedictino, eollectum, et anno 1151 publicatum sub 
titulo : Concordantia discordantium canonum. Opus distribuitur in 
tres alias partes, quarum prima de personis ecclesiasticis tractat, 
secunda de actionibus seu de materia et forma judiciorum, et tertia 
de rebus sacris. — Prima harum trium partium dividitur in centum 
et unam distinctiones, quae subdividuntur in capita seu canones : 
sic indicari solent : cap. Jejunium 7, dist. 76 ; vel etiam : dist. 76, 
cap. 7. — Secunda autem pars dividitur in triginta et sex causas ; 
causae autem dividuntur in quaestiones, et quaestiones in capita. 
Citatur modo sequenti : cap. Qui viderit 13, quaest. 5, causa 32 ; 
vel, causa 32, q. 5, cap. 13. — Tractatus de Pmiiten. qui invenitur 
versus medium causae 33, et septem habet distinctiones sic citatur : 
cap. Mensuram 86, dist. 1, de Pcenitentia ; vel, de Pocnitentia, dist. 
1, cap. 86. — Tertia demum pars constat quinque distinctionibus, 
quae in varia capita dividuntur. Citantur ita : cap. Est unitas 49, 
dist. 4, de Consecrat., vel, de Consecrat. dist. 4, cap. 49. Haec enim 
pars de consecratione Ecclesiarum, altarium, etc, tractat. 

II. Secunda pars corporis juris continet Decretales a Gratiano 
omissas, vel post ipsum editas a S. Raymundo de Pennafort, Ordi- 
nis Praedicatorum, jussu Gregorii IX collectas et anno 1230 pub- 
licatas. In quinque dividitur libros, qui habent titulos et capita ; 
hoc autem modo citantur : cap. Perveyiit 28, de Appellationibus ; 
vel, Decretal. lib. 2, tit. 28, cap. 28. — Caput posteriori hoc modo 
indicatum multo facilius invenitur. 

111. Tertia pars continet Sextum, Clementinas, et Extrava- 
gantes tum Joannis XXII tum communes. — Sextus, vel liber sextus 



78 



TRACTATUS III. — DE LEGIBUS. 



1PARS II. CAP. V. — DE LEGE PCENALI. 



79 



Decretaliutn, sic appellatur, quia quinque libris Decretalium Gre- 
gorii IX adjicitur, et Decretales a Gregorio IX usque ad Bonifa- 
cium VIII editas habet. Prodiit anno 1298 audtoritate Bonifacii 
VIII : dividitur in quinque libros, qui etiam habent titulos et 
capita. Eodem modo citatur, sed additur, in Sexto, vel apud 

Bonifacium. 

IV. Quarta pars continet Clementinas sic diclas a Clemente V, 
qui eas colligi jussit post Concilium Viennense, cui anno 131 1 prse- 
fuit, et quse nihil aliud sunt nisi Constitutiones ab ipso Clemente 
vel a concilio Viennensi editae. Eas Joannes XXII promulgavit 
anno 13 17 in quinque libros, qui non secus ac Decretales et Sextus, 
titulis et capitibus constant. Eodem modo pariter citantur, sed 
additur in Clementinis. 

V. Quinta pars continet Extravagantes Joannis XXII, seu 
Constitutiones, quas ipse prioribus annis pontificatus sui edidit. 
Sic vocantur, quia extra corpus juris hucusque colledlum vagantur. 
Sic indicari solent : Extrav. foannis XXII, tit. 4, cap. 1. 

VI. Sexta demum pars continet Extravagantes communes, quae 
ita vocantur, quia a Joanne XXII et a pluribus aliis Pontificibus 
editse sunt. Ipsae etiam in quinque dividuntur libros, qui habent 
capita cum titulis, sed non numeratis. Sic ordinarie citantur : cap. 

Vas eleclionis, de Hcereticis, Extravag. communib., vel Extrav. 
comm. lib. 5, de Hczreticis, cap. 2. 

Aliae Conciliorum Constantiensis et Tridentini, ac Pontificum 
Romanorum Constitutiones postea editse sunt, sed in corpus juris 
nondum fuerunt collectae. 

CAPUT IV. 

DE EEGE CIVIU. 

111. I^ex, seujus civile, est colledlio legum, quibus unaquaeque 
natio dirigitur ad bonum commune, quaecumque demum sit ejus 
forma regiminis.— Verum stri<5tiori sensu quandoque nomine legis 
civilis intelligitur specialis quaedam colleclio legum per oppositio- 
nem, v. gr., ad leges militarcs, criminales, etc— Imo apud nos lex 
civilis (the civil law) sumitur ad denotandum jus Romanum. — Cf. 
Bouvier, Laiv Diclionary, sub verbo Law.— Kenrick, Append. ad 

tract. 6, de leg. civ. variet. 

112. Qu^RES. Quotuplicis generis jus potissimum viget in hac 

?iostra regione t 



RESP. Jus Romanum (the civil law), jus commune (the commou 
law), et jus statutorum (the statute law). — Dixi potissimum, quia 
in L,ouisiana v. gr., viget multum de jure Gallico, praesertim quoad 
haereditatem et successionem bonorum, et aliquid de Hispanico. — 

Igitur, 

I. fus Romanum, quod alibi dicitur commune, et apud nos civile, 
magno semper in honore habitum est tanquam sapientia plenum, 
et quasi ratio scripta. Continetur in celeberrimo Codice, seu cor- 
pore juris civilis, edito jussu Justiniani. Hoc volumen in quatuor 
partes distribuitur. In prima parte sunt Institutiones fustiniani, 
quae, quasi rudimenta et elementa pro tironibus juris civilis, qua- 
tuor libris continentur. In secunda autem parte sunt Digesta seu 
Pandeclce, quae in 50 libros distribuuntur. — In tertia est codex, 
vocatus Repetitcc prccleclionis, iu 12 libros divisus. — In quarta de- 
mum parte continentur 68 Authcnticcc seu Novellcz, quae numerico 
ordine designantur. 

II. fus commune est complexus principiorum, consuetudinum et 
normarum agendi, quse apud nos applicantur ad tutamen persona- 
rum et proprietatis, et quae non fundantur in expressa et positiva 
declaratione facta a ccetibus legislatoriis. 

III. fus statutorum est complexus legum quae emanant a cceti- 
bus legislatoriis, actu positivo et expresso. — Cf. Kent, vol. 1, nn. 
447, 442 et 473. — Bouvier, Law Diflionary, sub verbo Law. — 
Kenrick, Append. ad tract. 6, de leg. civ. variet. 11. 1. 

CAPUT V. 

DE LEGE PCENAIJ. 

113. Lex pcenalis ea est quse non obligat in conscientia ad ali- 
quid faciendum aut omittendum, nisi sub pcena temporali, id est 
ad acceptandam poenam ut justam, postquam hsec inflidla fuerit. 

Dico. — Lex simpliciter pienalis non repugnat ; repugnaret au- 
tem si esset pure pceualis, id est si nullo modo in conscientia 
obligaret. Ratio primi est, quia ad legis essentiam sufficit ut 
imponatur aliqua obligatio in conscientia, qusecumque illa sit. 
Ratio autem secundi, quia secus lex illa careret aliquo elemento 
essentiali, scilicet vi ligandi, et potius dicenda esset cousilium.. — 
Cf. S. Alphons. u. 143. 



«0 



TRACTATU8 Iil. — DE LEGIBUS. 



PARS II. CAP. VII. — DE CONSUETUDINE. 



81 



I 



114. Quaesita.— Qu^R. i°. An dici posset hodiedum leges 
omnes civiles esse pcenales f 

RKSP. Si agatur de jure, certum est legumlatores quoscumque 
posse ita velle ; nam lex ex ipsorum voluntate vim sortitur. Ve- 
rum ad faclum quod spedlat, generatim admittitur esse pcenales 
leges omnes respicientes tributa imposita mercibus quae transve- 
huntur, quaeque vecligalia nuncupantur ; sed de aliis legibus non 
parum dubitatur. Pauci tantum, forte non improbabiliter, conten- 
dunt hodiedum satis constare de hac voluntate, propterea quod 
legumlatores non quidem conscientiae, sed tantum vi et pcenis 
videntur fidere.— Quidquid sit, praestat omnino hac de re nunquam 
verba facere apud populum praesertim rudiorem, illumque suaviter 
adducere ad leges omnes adimplendas. — Cf. S. Alphons. n. 147. 
Kenrick, tracft. 6, cap. 3, n. 20.— Acla S. Sedis, vol. 7, pp. 219 

et seqq. 

Qu^ER. 2°. An sint leges aliqu& Ecclesia' simpliciter poenales? 

Resp. Certum est simpliciter pcenales esse regulas multorum 
Ordinum religiosorum ; esse autem in potestate Ecclesiae ejusmodi 
leges condere, si velit, etiam quoad universitatem fidelium, dubitari 
non potest. Verumtamen raro utitur, imo nunquam forte usa est 
hac potestate, propterea quod leges plerumque non ferat, nisi de 
rebus necessariis aut saltem magni momenti, ad salutem animarum 
specftantibus, in quibus magis expedit ut conscientia obligetur, 
quam ut pcena infligatur. Praeterea, cum careat de faclo mediis 
ad coercendum, ipsius potestas legislativa imminueretur. — Cf. 
Reuter, 11. 126. 

CAPUT V!. 

DE LEGE IRRITANTE: 

115. Lex irritans ea est, quae statuit aliquem aclum a principio 
invalidum esse, vel ex judicis sententia invalidandum ; ac proinde 
aliae sunt leges ipso facflo irritantes, aliae vero post sententiam tan- 
tum. Praeterea alise sunt irritantes absolute, et aliae conditionate, 
si nimirum deficiant requisitae conditiones. iiemum aliae immedi- 
ate irritant adtum ipsum, et aliae mediate, personas ipsas inhabiles 

reddendo. 

11(>. Dico i n . Omnis legislator leges irritantes condere potest. 
Ratio est, quia hoc ad bonum commune requiritur ; secus enim 
fraudes et pericula societatis humanae propulsari satis nequirent. 



DiCO 2°. Leges quae statuunt adlus rescindi posse, eos ante 
judicis sententiam non irritant, ut ex terminis patet, et proinde ante 
ejusdem sententiam vim non sortiuntur. Lata autem sententia, 
huic omnino standum est, in iis omnibus quae intrinsece ex irrita- 
tione nascuntur, quia audloritati praecipienti obtemperandum est. 

117. Quaesita.— Qu^R. i°. An lex irritans obligetin consci- 
entia ad aclum vitandum f 

RESP. Affirm., si sit simul irritans et prohibens, ut sunt leges 
matrimonii impedimenta statuentes ; secus, si sit irritans tantum, 
quia tunc finis legis sola adlus irritatione sufficienter obtinetur, ut 
in pluribus contradlibus civilibus.— Cf. Reuter, n. 232. 

Qu^R. 2 . An ignorantia i?ivincibilis effeclum irritationis im- 

pediat f 

RKSP. Neg., quia ignorantia non supplet defedlum rei essentia- 
liter requisitae, nec tollit gravia incommoda quae sequerentur, si 
lex in omni casu non irritaret. Sic mulier violata a viro incognito, 
invalide nubit cum ejusdem fratre, non obstante ignorantia invin- 
cibili impedimenti afnnitatis. Excipe tamen, si lex irritet unice in 
pcenam et odium delicli ; quia tunc solam malitiam punire intendit, 
et proinde, cessante causa, effeclus etiam cessare debet. 

Qu^R. 3 . An lex irritans, non obstante incommodo valde gravi 

irritet f 

Resp. Affirm., nisi agatur de damno communi ; ratio est, tum 
quia lex irritans aclum potius quam personam afficit, tum quia si 
secus diceretur, homines facilius sibi fingerent incommoda, et lex 
totum robur suum amitteret. Hinc non valet matrimonium cum 
consanguinea, etiam metu mortis, sine dispensatione initum. — Cf. 
Scavini, nu. 235 et 236. 

CAPUT VII. 

DE LEGE NON SCRIPTA, SEU DE CONSUETUDINE. 

118. Consuetudo causaliter considerata, seu ut alii dicunt, con- 
suetudo /«/?/, est similium alicujus communitatis acluum frequen- 
tia \ formaliter vero spedtata, seu consuetudoywm, est jus quoddam 
ortum ex frequentia actuum similium alicujus communitatis. Con- 
suetudo fadti saepe non est nisi abusus, neque de illa hic sermo est, 
sed tantum de consuetudine juris. 

Consuetudo praecipue dividitur in consuetudinem prater legem, 

6 



82 



TRACTATUS III. DE LEGIBUH. 



PARS H. CAP. VII. — DE CONSUETUDINE. 



83 



secundum legem, contra legem. Prima est quaedam nova lex, quae 
proinde jus constituit ubi lex scripta nihil praecipit aut prohibet. 
Altera ea est quae legem jam existentem interpretatur aut confir- 
mat, et haec constituit jus, non ubi plene deficit lex, sed ubi deficit 
quoad interpretationem, aut firmitatem et observantiam. Tertia 
demum ea est quae statuitur contra receptionem legis, aut ad abo- 
lendam legem jam receptam, et haec instituit jus derogatorium, ubi 
lex abrogans scripta deficit.— Cf. Bouix, de Princip. pp. 350 et seqq. 

119. Dico. Consuetudo, debitis vestita conditionibus, jus in- 
ducit, et valet ad instar legis scriptae. Constat ex plurimis locis 
juris canonici, praesertim ex cap. In his, Dist. 11, ex unanimi con- 
sensu Doclorum, et specialiter ex S. Thoma, 1-2, q. 97, art. 3. 

120. Quaesita. — Qu^R. 1". Qucrnam mnt conditiones ad 
habendam /egitimam consuetudinem f 

Resp. Plures numerantur a Canonistis ; praecipuae sunt se- 

quentes : 

a) Ex parte ipsius consuetudinis requiritur ut sit rationalis, non 
quidem eo sensu, ut non sit peccamiuosa, nam ordinarie peccant 
qui eam primo introducunt contra legem, sed quod non sit contra 
jus divinum aut naturale, neque disrumpat nervum disciplinae 
ecclesiasticse— Cf. S. Thom. ibid — Bouix, dc Princip. p. 362. 

b) Ex parte inducentium consuetudinem requiritur ut constitu- 
ant communkatem vel totaliter, vel majori ex parte, et ratio est, 
quia consuetudo est lex, quae ligat totam communitatem, ac pro- 
inde debet oriri a tota communitate,— Cf. Scavini, n. 285.— Bouix, 

de Princip. p. 357. 

c) Ex parte acluum requiritur ut hi sint 1". /iberi, quia secus 
deficeret causa efficiens, nempe cousensus populi ; 2 . frequentes 
et uniformes, secus non posset cognosci adesse hunc consensum ; 
3 . continui, quia per interruptionem cessat praescriptio ; 4 . fadli 
cum intcntione sese obligandi, vel consuetudinem introducendi, quia 
consuetudo est lex quae non obligat, nisi adsit voluntas ligandi ; 
5 . diuturtii, secus non haberetur praescriptio.— Cf. Bouix, ibid. 

d) Ex parte Principis requiritur ut adsit ejus consensus, vel per- 
sonalis vel legalis : Principe enim nullo modo consentiente, et a 
fortiori resistente, nihil statui potest a subditis pro bono communi- 
tatis. Consensus personalis est vel exprcssus vel tacitus ; primus 
facile intelligitur ; alter tunc adest quando Princeps consuetudinem 
noscit, et tamen ei non contradicit, cum commode contradicere 
posset. Consensus autem /egalis, qui et generalis vel juridicus 
appellatur, ille est, qui datur per legem, sive per jus ipsum, quod 



in antecessum et universaliter approbat omnes consuetudines ratio- 
nabiles et legitime praescriptas. Ad ejusmodi consensum non 
requiritur ut Princeps consuetudinem cognoscat. — Communissima 
est Dodlorum sententia consensum legalem admitti a jure canonico 
tanquam suificientem ad consuetudinem firmandam, dummodo ea 
sit rationabilis, et tempore duraverit ad praescribendum requisito. 
Patet ex cap. Cum tanto, 11, tit. 4, de Consuetudine, lib. 1, Decret. 
— Cf. Reiffenstuel, in 1, Decret., tit. 4, §5, n. 138. — Bouix, de 

Princ, p. 370. 

Qu^R. 2 . Utrum semper requiratur diuturnitas, et qua/is esse 

debeat f 

Resp. Si Princeps in eonsuetudinem expresse vel tacite con- 
sentiat, non requiritur diuturnitas ; nam statim ac subditorum 
voluntati accedit Principis voluntas, omnes obligantur. Requiritur 
autem si consuetudo firmanda est per consensum legalem : nam ita 
jura exigunt, et quidem sapienter, ne citius quam par est, inscio 
Principe, novae leges introducantur, aut veteres abrogentur. Ad 
qualitatem autem hujus diuturnitatis quod attinet, dicendum est, 
decennium communiter requiri pro consuetudine secundum aut 
prceter jus, sed pro consuetudine quae est contra jus valde contro- 
verti inter theologos et jurisperitos. — Cf. S. Alphons. n. 107 ; et 

Hom. Ap. n. 11. 

121. Notandum. — De consuetudinibus ecclesiasticis huic regio- 
ni propriis haec habet clar. Keurick, tract. 4, part. 1, n. 42 : "Legi- 
bus ecclesiasticis in hac regione plura solent fieri haud consentanea, 
quae utrum vim consuetudinis assecuta sint vix audemus dicere. 
Plura autem ex indulto Pontificio, seu facultatibus Episcopis con- 
cessis orta verisimile est, necessitate etiam cogente ; quae idcirco 
retineri posse videntur, donec aliter Praesulibus vel Sedi Aposto- 
licae visum fuerit. I v arido in diebus esurialibus, butyro et lacte, 
ovis et lacticiniis in Quadragesima, utuntur fideles. Sacerdotes 
unctionem renum in moribundis prorsus omittunt. Caeterum in 
aliis plurimis ea est morum discrepantia quae consuetudinem 
tollit vel infirmat ; ideoque quamvis non damnemus eos qui usus 
receptos sequuntur, quousque eos aboleverit Praesulum auctoritas, 
vehementer tamen commendandos censemus, qui universalis 
Ecclesiae, et Romanae praecipue, disciplinam, a primo Conc. Bal- 
timorensi valde commendatam, contrariis quarumdam provinciarum 
usibus post-positis, quatenus rerum adjuncta patiuntur, in omnibus 
imitantur." 



, 



84 



TRACTATUS III. — DE LEGIBUS. 



F 



CAPUT VIII. 

DE IvBGE FAVORABIU, SEU DE PRIVILEGIO. 

122. Privilegium est gratia constans et permanens certis perso- 
nis vel certis dignitatibus contra vel prceter legem communem a 
superiore concessa. — Distinguitur autem multipliciter, nam est : 
i°. personale, locale vel reale, prout conceditur certse personae, aut 
incolis certi loci, aut alicui rei, v. gr., certse Ecclesiae^ 2". contra 
legem vel prceter legem, prout per illud alicui legi derogatur vel 
secus ; 3 . favorabile vel odiosum, prout privilegiato prodest secluso 
aliorum gravamine ; aut alios aggravat, dum uni favet. 

123. DiCO i°. Privilegium contra legem tantum concedi po- 
test ab illis qui a lege valide dispensare queunt, et quidem solis 
subditis, non secus ac si de dispensatione ageretur, quia genus 
quoddam dispensationis est. Privilegium autem praster legem, seu 
privilegium improprie didtum, potest concedi etiam non subditis, 
quia non est adtus jurisditfionis, sed atfus merae facultatis et quasi 
donatio. Sic princeps potest concedere extraneo privilegium venan- 

di in suo territorio. 

DiCO 2 . Yrivilegium favorabi/c\arge interpretandum est ; sed 
privilegium odiosum stritfae interpretationis esse debet. Utrumque 
evincitur ex jure, et consonat communis Dodtorum consensus. 

Dico 3°- Nemo tenetur^r se uti privilegio, quia unusquisque 
juri suo renuntiare potest ; aliquando tamen per accidens privile- 
giatus obligatur ad usum privilegii : i°. ratione caritatis ; sic qui 
habet facultatem absolvendi a reservatis, peccatorem reservata ha- 
bentem et in gravi necessitate positum, audire tenetur ; 2 . ratione 
boni communis, quando nempe privilegium non est personale sed 
reale, addidtum loco vel dignitati vel statui : sic privilegio immu- 
nitatis uti debent omnes clerici, et regulares renuntiare non possunt 
privilegio exemptionis.— Cf. S. Alphons., Append. de privileg. nn. 
3 et seqq. 



TRACTATUS IV. 



DE PECCATIS 



PARS PRIMA 

De Peccatis in Genere. 

CAPUT I. 

DK NATURA PECCATI. 

124. Peccatuin communiter dicitur esse libera transgressio 
cujuslibet legis in conscientia obligantis, vel ex S. Thoma post 
S. Augustinum, dicflum, fadtum vel concupitum contra legem Dei 
seternam.— Cf. S. Thom. 1-2, q. 71, art. 6.— S. Alphons. n. 1. 

Multipliciter distinguitur peccatum : est enim i°. aclua/e vel 
habitua/e, prout est adtus aut omissio legi difFormis, vel status pec- 
cati nondum deleti ; 2°. mortale vel veniale, prout solvit amicitiam 
divinam, vel eam nou solvit et est levis tantum Dei offensa, quae 
veniam facile mereri potest ; 3°. commissionis vel omissionis, prout fit 
positione adtus prohibiti, aut omissione adtus praecepti ; 4 . contra 
Deum, proximum vel seipsum, prout peccator officia violat Deo, 
proximo, vel sibi debita ; 5 . maliti(Z y ignoranticz vel infirmitatis, 
prout ex mera malitia, ex ignorantia vincibili, vel ex mera fragili- 
tate committitur ; 6°. formale vel materiale, prout lex aliqua in 
conscientia obligans scienter et libere, vel prorsus involuntarie 
violatur.— Cf. S. Thom. 1-2, qq. 72 et 88. 

125. Principium.— Ad quodlibet peccatum formale essen- 
tialiter requiritur advertentia mentis et consensus voluntatis. Kte- 
nim peccatum formale, ut ex ejusdem definitione colligitur, debet 
necessario esse aclus humanus : atqui repugnat dari adtutn aliquem 
humanum absque advertentia mentis et consensu voluntatis. Ergo . 
— Prseterea, juxta illud Matth. xv, 19: "De corde exeunt 

(85) 






86 



TRACTATUS IV. — J)E PEOCATI8. 



cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa 
testimonia, blasphemiae, " peccatum corde, scilicet, voluntate 
perficitur, voluntas autem cum sit facultas caeca, nequit appetere 
malitiam peccati nisi ope intellectus illuminetur. Hrgo ad peccatum 
formale essentialiter requiritur advertentia mentis et consensus 
voluntatis. — Cf. S. Thom. i p. q. 19, art. 1 ; et 1-2, q. 74, art. 1 et 
5. — S. Alphons. 11. 5. 

126. Resolves. — 1°. Actus mali eam malitiam habent, quae 
apprehenditur ; quare si incidat cognitio de malitia tali, seu taliter 
specifica, haec per actum voluntatis vere contrahitur, quaecumque 
tandem sit malitia objectiva in se spectata. 

2°. Si ignorantia vincibilis et consequenter culpabilis in princi- 
pio, postea invincibilis evadat, actus malus qui vi hujus ignorantiae 
ponitur non est peccatum in se, sed tota ratio peccati a sola 
causa repetenda est, scilicet a gradu culpabilitatis illius ignorantiae 
cum praevisione futurorum actuum. Porro invincibilis dicenda erit 
ignorantia, si nulla amplius de negligentia praeterita, aut de actuali 
ignorantia cogitatio subeat. 

3°. Si quod peccatum praevisum in causa fuerit, et dein cum 
adverteutia, actu a priori formaliter distincto, ponatur, duplex 
habebitur peccatum, nempe i°. in causa voluntaria, 2". in se ipso. 

4 . Obcaecati et consuetudinarii, quamvis, ob defectum clarioris 
cognitionis, forte quandoque peccent minus graviter in aclu quam 
alii, non tameu excusantur. Si quando tamen actus malos omnino 
inadvertenter ex consuetudine perpetrent, licet hi actus peccata in 
se dici nequeant, nam hic et nunc voluntarii non sunt, cum tamen 
voluntarii sint in causa, ipsis imputantur : stricta siquidem semper 
urget obligatio pravam consuetttdinem corrigendi. 

5 . Id ipsum dicendum est de aliis peccatis, quae sunt voluntaria 
mere in causa ; nimirum tunc reatus formaliter contrahitur, cum 
causa ponitttr, et cttm totus reatus formaliter in cattsa resideat, 
eodem modo hic aderit, sive actus ejusmodi consequantur, sive non, 
et sive pauciori sive majori numero iidem frequententur : quando 
vero reipsa conseqttuntur, singttli eorttm unum actum malum cum 
cattsa constituunt. — Cf. S. Alphons. 11. 4. — Baller. not. (a) p. 125 ; 
et not. (a) et (b) p. 126. 

6°. Utcttmqtte pravi fomitis seu pravae concupiscentiae stimulis 
animus pulsetur, claraqtte sit cognitio horum stimulorum, nulla 
unquam aderit peccati labes, nisi aliqtto modo voluntas eis consen- 
tiat. Ratio est, qttia peccatum totum quantum est voluntate, non 
autem phantasia aut carnis stimulis perficitur, Quare Conc, Trid, 



PARS I. CAP. II. — DE GRAVITATE PECCATI. 



87 



sess. 5, can. 5, ait : "Manere . . . . in baptizatis concupiscentiam 
vel fomitem, haec sancta Synodus fatetur et sentit : quae, cum ad 
agonem relicta sit, nocere non consentientibus, et viriliter per 
Christi Jesu gratiam repugnantibus, non valet.' 

7 . Verum stimulis sett motibus istis concupiscentiae, post ra- 
tionis advertentiam, resisti debet aliqua saltem ratione, nec sufncit 
se negative seu neutraliter tunc habere. Ratio est, tum quia motus 
isti semper secum afferunt periculum aliquod consensus, tum quia 
deordinationem aliquam natttrae continent. Si autem quaeras quale 
peccatum sit ita negative sett neutraliter se habere, respondetur, 
juxta veriorem sententiam, esse tantum veniale, secluso semper 
casu quo pericttlum consensus grave sit, aut saltem tanquam grave 
apprehendatur. 

8°. Quod si omnibus motibtts resistendum sit, potissime id dici 
debet de motibus concupiscentiae in re venerea, qui ne praetextu 
quidem luctae et exercitii virtutis retineri debent. Nulla tamen 
adest obligatio iis direcle resistendi, cum talis resistentia subinde 
magis illos excitet ; multo minus necessaria est resistentia mate- 

rialis. 

9". Non modo quoad carnales motus, sed etiam quoad motus 
contra fidem et caritatem resistentia mere indirecta per distractio- 
nem mentis consulenda est, potius quam directa aliqua resistentia 
sett oppugnatio. 

io°. Nec item tenemur ad directam resistentiam adversus quam- 
libet tentationem, qttae diu protrahatur ; hoc enim uimis molestum, 
et innumeris scrttpulis obnoxium foret. — Cf. S. Alphons. nn. 6 
et seqq. 

CAPUT II. 



DE GRAVITATE PECCATI. 

127. Gravitas peccati est quantitas sett mensura malitiae, qua 
peccatum est magis vel minus Dei ofFensivum : dicitur mortale, si 
ob violationem legis graviter obligantis solvit divinam amicitiam, 
et reddit hominem aeternae damnationis reum, secus autem erit 
veniale.—Qi. S. Thom. 1-2, q. 88, art. 1. 

Notandum hic est quaedam peccata dici mortalia ex toto genere 
suo, et alia simpliciter mortalia ex genere suo (non toto). Prima 
illa sunt quorum materia, ex seipsa, praescindendo a conscientia 
erronea, semiplena advertentia, vel imperfecto consensu, intra totum 



88 



TRACTATU8 IV. — DE PECCATIS. 



PARS I. CAP. II. — DE GRAVITATE PECCATI. 



89 



suum genus, gravem semper continent deordinationem, ut in luxu- 
ria, blasphemia, haeresi, etc, contingit. Alia autem ea sunt quo- 
rum materia, intra suum genus, nunc gravis est nunc levis, cujus- 
modi sunt peccata contra justitiam. — Venialia vero ex genere suo 
dicuntur peccata quse, speclata objecli materia seu natura, intra 
suum genus non admittunt gravem reatum, et ideo quousque in 
aliud, accedente aliunde nova deformitate mortali, non transferun- 
tur, nequeunt mortalia esse. — Cf. S. Alphons. n. 51. — L,acroix, 

n. 199. 

128. Quaesita.— Qu^R. r. Quanam ad peccatum mortale 

requira?itur f 

RESP. Tria necessario requiruntur, scilicet materia gravis vel 
in se, vel ob circumstantias ; advertentia plena ad malitiam gravem 
adlus ; consensus plenus voluntatis in praevaricationem. Itaque, 

Requiritur i°. materia gravis, secus non posset haberi lex ob- 

ligans sub gravi. 

Requiritur 2 . plena advertentia mentis, secus non habebitur 

plena deliberatio. 

Requiritur 3 . plenus consensus voluntatis, quia nisi peccator 
cum pleno consensu plenaque deliberatione objeclum peccati Deo 
prseferat, et sic finem suum ultimum in creatura constituat, nequit 
dici a Deo totaliter recedere. Insuper a bonitate divina prorsus 
alienum est, hominem aeternae damnationi addicere sive propter 
transgressionem levem sive propter actum non perfecle liberum et 
voluntarium.— Cf. S. Alphons. nn. 5, 6 et 53. 

Qu^ER. 2 . Qu&nam requirantur ad peccatum veniale t 

RESP. Ad peccatum veniale requiruntur et sufficiunt advertentia 
aliqua, quantumvis exigua, ad aclus malitiam, et aliquis voluntatis 
consensus quantumvis imperfedlus : requiruntur quidem, quia, 
hisce sublatis, nulla mali cognitio et volitio, et proinde nullum 
peccatum esse potest ; sufficiunt vero, quia, illis positis, mali cog- 
nitio et volitio, quae ad peccatum constituendum necessariae sunt, 
aliqua ratione habentur. 

Qu^ER 3°. Quomodo peccata possint dignosci mortalia rationc 

materice f 

RESP. Triplex regula assignatur. 

Regula I. Recurrendum est ad Scriphiram sacram, et ea 
peccata mortalia existimanda sunt, quae in S. Scriptura declarantur 
digna morte, aut excludunt a regno ccelorum, vel quae enuntiantur 
cum particula va>, quae sane deformitatem vere gravem denotat. 
Sic Apostolus de operibus carnis, Galat. v, 19, ait : "Quae sunt 



fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria . . . praedico vobis, 
sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non posside- 
bunt."— Recole etiam longam seriem peccatorum mortalium, quae 
recenset Apostolus, I Cor. vi, 9 et 10. 

Regula 1 1 . Recurrendum est ad Ecclesiam, seu ad dejinitiones 
SS. Pontificum, ad Decreta Conciliorum generalium, etc, in quibus 
plura declarantur mortalia, vel tantum venialia. Ecclesia enim 
est columna veritatis, et proinde ab ejus do&rina regula et mensura 
morum repetenda est. 

Regula III. Recurrendum est ad SS. Patres, ad Ecclesia 
Doclores, nec non ad commu?iem theologortim doclri?iam. Etenim 
SS. Patres et Dodlores fuerunt a Deo in medio Ecclesiae positi tan- 
quam lucernae ardentes ad depellendas erroris tenebras, et ad 
fideles in via veritatis illuminandos. Theologi vero melius no- 
runt, quam caeteri, Scripturae ac Patrum testimonia, et Ecclesiae 
Decreta interpretari, atque casus non definitos cum definitis, non 
declaratos cum declaratis conferre, atque ex paritate vel similitudi- 
ne opportunas deducere conclusiones. Quae igitur ab ipsis unani- 
miter vel quasi unanimiter tanquam mortalia habentur, ut talia 
aestimanda sunt ; Doclorum enim consensus veritatis indicium est. 

Deficientibus vero praemissis regulis, valde difficile est determi- 
nare quandonam peccatum sit grave vel leve. Generatim gravia 
censentur i°. omnia peccata quae sunt diredle contra Deum vel 
aliquam ejus perfe<5tionem : item omnia peccata quae vergunt in 
grave praejudicium generis humani, ut sunt luxuriae species ; 2 . 
omnia peccata quae graviter repugnant fini magni momenti per 
legem intento, ut omissio jejunii, Missae, confessionis anriuae, com- 
munionis paschalis, etc. ; 3 . omnia peccata quibus graviter laeditur 
proximus in bonis vitae, fortunae, famae, etc, ut homicidium, de- 
tradlio proximo valde noxia, furtum notabile, etc. 

Ceterum limites inter peccatum mortale et veniale saepe saepius 
nullo modo determinari possunt, ut constat ex innumeris Dodlorum 
ea de re controversiis. Non est autem adstruendum mortale, nisi 
de eo certo constet, ut redle notat S. Alphonsus.— Cf. Systema Mor. ; 
et de Sacram. Pcenit. nn. 604 et 605. 

Qu^R. 4 . Quo??iodo peccatu?n ex ge?iere suo ??wrtale fiat veniale, 

et vice versa f 

Resp. Peccatum ex ge?iere suo mortale fieri potest veniale qua- 
druplici modo, ratione scilicet : i°. parvitatis materiae ; 2 . imper- 
feclae advertentiae ; 3 . imperfedli consensus ; 4 . conscientiae erro- 
neae. Peccatum autem ex genere suo veniale fieri potest mortale : 



90 



TRACTATUS IV. — I>E PECCATIS. 



i°. ratione conscientiae erroneae ; 2°. ratione scandali ; 3". ratione 
finis graviter mali ; 4 . ratione contem-ptus formatis legis, seu auc- 
toritatis praecipientis ; 5 . ratione pravi affedtus in rem alioqui levi- 
ter malam, adeo ut praeceptum etiam graviter obligans transgredi 
quis sit paratus ; 6°. ratione periculi seu occasionis proximae in 
peccatum mortale labendi ; 7 . ratione demum cujuscumque 4 cir- 
cumstantiae quae mortalem in se malitiam contineat, et actui, prout 
bene observat S. Thomas, ita accedat, ut ejus speciem immutet. — 
Cf. S. Thom. 1-2, q. 88, art. 1, 2 et 5. — S. Alphons. n. 54. 

Qu^ER. 5 . An graviter peccaret qui sola mortalia vitare vellet, et 
de omittendis venialibus minime curaret ? 

Resp. Ntg*, probabilius, juxta satis communem theologorum 
sententiam, etiamsi id ex proposito, et non ex mera incuria fieret 
secluso tamen contemptu aut peculiari fragilitate. Ratio est, quia 
animus ita comparatus non inducit per se et necessario proximum 
periculum peccandi graviter. — Ast in praxi res lubrica est, cum fa- 
cilitas peccandi venialiter causa sit, cur anima paulatim debilitetur, 
et facilius gravibus tentationibus demum vincatur, juxta illud 
Eccli. xix, 1 : "Qui spernit modica, paulatim decidet." — Cf. S. 
Alphons. de Prceceptis partic. n. 12. 

Qu^R. 6°. An peccet graviter, qui deliberat de consensu rei gravi- 
ter illicitcB prcestando, si tandem non co?iscntiat t 

RESP. Solutio quaestionis pendet a qualitate deliberationis ; nam 
si haec imperfedta sit, nempe si non sit nisi quaedam haesitatio, seu 
omissio resistentiae proveniens ex torpore, pigritia aut negligentia, 
peccatum veniale non excedet. — Si vero deliberatio sit plena, pec- 
catum erit certo mortale, quia voluntas tunc implicite anteponit 
bonum aliquod creatum Deo ; nam hoc ipso quod serio deliberat 
perpendendo hinc inde commoda et mala temporalia ex peccato 
provenientia paratam se ostendit ad legem violandam si utilitatem 
aliquam in hac violatione deprehenderit. — Cf. Lacroix, nn. 226 et 
seqq. — Sanchez, in Decalog. lib. 1, cap. 1, n. 16. 



PAR8 I. CAP. III. — DE DI8TINCTIONE PECCATORUM. 



91 



CAPUT III. 



DE DISTINCTIONE PECCATORUM. 



ARTICULUS I. 



DE DISTINCTIONE SPECIFICA. 

129. Distinclio specifica peccati oritur ex speciali malitia, seu ex 
diversa deformitate, qua unum peccatum ab alio essentialiter differt. 

Variae regulae assignantur a theologis ad hanc deformitatem spe- 
cifice diversam cognoscendam. Primam omnium, et magis funda- 
mentalem desumunt a diversitate objectorum ; nam sicut omnes 
aclus humani, ita etiam peccata primario et per se distinguuntur 
specie secundum objecla.— Cf. S. Thom. 1-2, q. 72, art. 1.— Verum 
praecise quia haec regula est fundamcntalis et remota, duas alias 
statuunt Dodlores, quae sunt proximae, faciliores, et ad praxim ma- 

gis accommodatae. 

Regula I. Desumitur distindtio specifica peccatorum ex op- 
positione ad diversas virtutes, vel ex oppositione ad eamdem qui- 
dem virtutem sed secundum diversa officia quae praescribit servari, 
vel demum ex oppositione ad eamdem virtutem secundum ejus ex- 
trema. Ratio primi patet, quia singulae virtutes habent suam boni- 
tatem specialem, et omnino distindlam, ergo etiam peccata ipsis 
opposita specialem turpitudinem necessario contrahunt. Sic negatio 
veritatis revelatae, desperatio, odium Dei, inter se specie differunt, 
quia tribus diversis virtutibus opponuntur, scilicet fidei, spei, et 
charitati. — Ratio secundi est, quia virtus quae exigit servari diversa 
officia, est virtualiter multiplex, et illam violare secundum ea, im- 
portat diversam repugnantiam ad ordinem moralem. Sic homici- 
dium, furtum, detradtio, specie inter se differunt, licet eidem virtuti, 
justitiae scilicet, adversentur, quia opponuntur diversis officiis ejus- 
dem virtutis, quae jubet ut nemo laedatur sive in bonis vitae, sive in 
bonis fortunae, sive in bonis famae. — Ratio tertii est, quia extrema 
sunt contraria, et contraria juxta S. Thom. 1-2, q. 72, art. 8, diffe- 
runt secundum speciem ; sic praesumptio et desperatio inter se 
specie differunt quia una per excessum, altera per defeclum eidem 
virtuti spei adversantur.— Cf. S. Alphons. n. 31. 

Regula II. Specifica peccatorum distindtio desumitur etiam 
ex violatione praeceptorum moraliter diversorum, Peccatum enim 



92 



TRACTATUS IV. — DE PECCATIS. 



est legis seu praecepti transgressio ; ergo ubi praecepta specie morali 
inter se difFerunt, etiam peccata ipsis opposita specie differre debent. 
Sic omissio Missae die festo, omissio jejunii praecepti, omissio con- 
fessionis annuae vel communionis paschalis, specie inter se differunt. 
Dicuntur autem praecepta moraliter diversa, quoties diversum ha- 
bent objectum, ut jejunium, auditio Missae, abstinentia a carnibus ; 
vel quoties motivum intrinsecum praecepti est diversum, licet objec- 
tum idem sit. Sic duplex peccatum specie diversum patrat, qui in 
Quadragesirria omittit jejunium, ad quod aliunde ratione pcenitentiae 
sacramentalis tenetur. Contra vero, furtum est unicum peccatum, 
licet divina et humana lege prohibeatur, quia eadem est ratio 
prohibitionis. — Cf. S. Alphons. n. 33. 

Si quis autem recte attendat, perspiciet hanc secundam regulam 
vel ad primam revocari vel saltem non posse ullo modo sine pri- 
ma in usum deduci. Objecta enim variorum praeceptorum ideo 
tantum in genere moris diversa sunt, quia pertinent ad diversas 
virtutes, aut ad diversa ejusdem virtutis officia ; motivum vero in- 
trinsecum uniuscujusque praecepti est ipsamet virtus aut officium 
virtutis ad quod praeceptum refertur. 

130, Resolves. — i°. Quatuor diversa peccata comittit, qui, 
ligatus voto castitatis, peccat cum consanguinea conjugata, quia 
violat quatuor virtutes diversas, nempe, castitatem, religionem, pie- 
tatem et justitiam. 

2 . Tripliciter peccat, qui occidit sacerdotem vel religiosum in 
ecclesia ; quia violat justitiam occidendo, et religionem duplici 
modo specifice diverso, violando scilicet personam sacram et locum 
sacrum. 

3 . Non committit peccata specie diversa, qui omittit Missam 
die Dominica, in quam aliud festum de praecepto incidit, v. gr., 
B. M. V. Assumptio, nec qui violat jejunium vigiliae aut quatuor 
temporum in Quadragesima incidentium, quia praecepta illa non 
sunt formaliter diversa, cum motivum intrinsecum et primarium 
sit idem. 

4°. E contrario, tria peccata specie diversa patrat unico adtu, 
qui omittit jejunium, ad quod eadem die obligatur ex praecepto 
Kcclesiae, ex voto, et ex pcenitentia sacramentali ; idcirco in con- 
fessione triplicis hujus obligationis violatio aperiri debet. 



PARS I. CAP. itF. — DE DISTINCTIONE PECCATORtJM. 



93 



AHTICULUS II. 



DR DISTINCTIONE NUMERICA. 



131. Certum est peccata quae specifice distinguuntur, multo ma- 
gis adhuc distingui numero ; quare hic quaeritur tantum quomodo 
cognoscatur numerica distindtio peccatorum intra eamdem speciem. 

RegLlla I. Numerica peccatorum distindtio desumitur ex di- 
versitate objeclorum totalium, seu moraliter diversorum. Ratio est, 
quia objedtum, prout docet S. Thomas, est quodammodo forma 
adtus ; adeoque necessario efficit, ut adtus talis sit, quale ipsum 
est. Ergo ubi sunt plura numero objedta in genere moris, plures 
sunt numero adtus in eodem genere ; ubi unum est objedtum, unus 
reputatur esse adtus. Ergo totidem sunt peccata quot sunt objecta 
totalia. — Cf. S. Thom. 1-2, q. 18, art. 2. — S. Alphons. n. 36. — Ob- 
jedtum vero totale illud in praesenti dicimus quod vel ex natura sua 
unum quid morale ita efficit, ut neque sit pars alterius, neque refe- 
ratur ad aliud quod compleat, vel si potest referri ad aliud ut pars 
aut complementum, non ita intenditur ab operante. Sic unum 
habetur objedtum totale in copula completa, unum pariter in vul- 
nere inflidto cum intentione vulnerandi tantum, ac proinde unum 
et idem objedtum quando natura sua non est totale, potest esse vel 
non esse totale pro vario modo quo intenditur. 

Regula 1 1 . Numerica peccatorum distindtio desumitur etiam 
ex multiplicitate acluuni moraliter interruptorum. Etenim quando 
adtus voluntatis moraliter interrumpuntur, singuli evadunt in se 
completi, neque adtus sequens potest dici continuatio praecedentis. 
Sic qui pluribus vicibus moraliter interruptis alium percutit vel 
furatur, tot peccata committit, quot sunt percussiones vel furta ; 
quia tot adtus diversos haec constituunt. — Cf. S. Alphons. n. 36. 

Adtus autem voluntatis triplici modo interrumpuntur, scilicet : 
i°. Per retraflationem seu revocationem expressam voluntatis, 
quia haec impedit quominus adtus posterior cum priore conjunga- 
tur, v. gr., si quis retradlet pravam voluntatem male agendi, et 
postea eam resumat. 2". Per cessationem voluntariam ab aclu, seu 
per mentis applicationem ad diversum objedtum, v. gr., si quis 
libere cesset a proposito malo, et dein ad illud redeat. 3 . Per 
cessationem involuntariam sat notabilem, ratione habita ad adtus 
naturam, secundum judicium prudentum, v. gr. per somnum, 
distradtionem, occupationem, etc. 



94 



TRACTATUS IV. — DE PECCATlS. 



132. Ut autem haec principia facilius applicentur, prae oculis 
habenda sunt sequentia. • 

i°. Adtus mere interni, qui nullum ordinem habent ad effedtum 
exteriorem, plerumque moraliter complentur statim ac physice in- 
terrumpuntur, et proinde perse toties multiplicantur, quoties physice 
interrumpuntur. Ratio est, quia tales adtus, propter suam sim- 
plicitatem tum ex parte objedti tum ex parte ipsiusmet voluntatis, 
et propter defedtum cujuscumque effedtus exterioris in quo conve- 
niant, per se loquendo moraliter non continuantur, neque in unum 
coalescunt, cum nihil habeant, neque in se neque in alio, per quod 
sibi invicem uniantur. Hinc pcenitens debet in confessione expri- 
mere, si possit, quot vicibus internae tentationi adhaeserit ; quod si 
nequeat, dicat circiter ; vel saltem an valde frequenter, decurrente 
die, consensum dederit. — Dixi per se seu plerumque rem ita se 
habere, quia, si aliquando plures hujusmodi adtus, v. gr., odii, 
deledtationis morosae, etc, ex eodem passionis impetu procedant, 
unum peccatum mortale constituent, etsi aliquod breve intervallum 
inter adtus intercesserit. — Cf. S. Alphons. n. 37. 

2 . Adtus interni cum proposito externam aclionem ponendi, mul- 
tiplicantur toties quoties pravum propositum formaliter innovatur, 
id est, quoties per retradtionem aut cessationem voluntariam desinit 
esse, et postea de novo assumitur : tunc enim posterius moraliter 
censeri nequit continuatio prioris, et novus voluntatis adtus for- 
maliter distindtus intercedit. Si vero per cessationem involuntariam 
desinat, censetur aliquamdiu, non autem semper et indefinite, vir- 
tualiter perseverare, ideoque, ubi iterum assumitur, non habetur 
tanquam moraliter interruptum, dummodo non intercesserit tem- 
poris intervallum nimis diuturnum. Quodnam autem debeat esse 
ejusmodi intervallum, solo sapientum judicio definiri potest. Idem 
enim propositum majori vel minori tempore perdurat pro varia 
intensitate, necnon pro variis circumstantiis personarum, aetatis, 
sexus, indolis, etc. S. Alphonsus putat difficulter posse impetum 
unius adlus protrahi, ordinarie loquendo, plus quam ad duos vel 
tres dies. Hinc; ait, qui perseverat ita virtualiter in mala volun- 
tate ultra duos vel tres dies, debet in confessione explicare tempus, 
ut sic intelligatur moraliter numerus adtuum internorum circa 
peccata externa. — Cf. Baller. not. (a) p. 138. 

3". Adtus extcrni, seu externe consummati, multiplicantur toties 
quoties objedtum est disparatum, vel in se terminatum ; non autem 
multiplicantur, etiam interposito notabili temporis intervallo, quan- 
do sunt veluti partes adtus principalioris, seu quando ad finem 



PARS I. CAP. III. — DE DISTINCTIONE PECCATORUM. 



95 



unicum tendunt. Ratio est, quia tunc unum quid morale efficiunt, 
quod non completur, nisi consummato adtu principaliter intento. 
Sic qui furtum patrare statuerit, unicum committit peccatum, licet 
per plures dies de eo cogitaverit, propositum pravum saepius reno- 
vaverit, ad hoc viam susceperit, tempus opportunum quaesierit, 
etc. ; prior quippe voluntatis actus in illo ipso effedtu vel opere 
externo perseverare virtualiter censetur. — Cf. S. Alphons. n. 40. 

133. Resolves. — 1°. Unicum peccatum committit, qui, in- 
tendens fornicationem, mulierem turpiter tangit, osculatur, turpibus 
allicit colloquiis, et tandem fornicatur ; nam omnes illi adtus praevii 
ad adtum consummandum ordinantur. Si vero ab initio voluisset 
tantum mulierem tangere, et postea, libidine indudtus, copulam 
perfecerit, duplex erit peccatum, adeoque non satis erit si solam 
copulam confiteatur. — Cf. S. Alphons. n. 43. 

2 . Unicum facit peccatum sacerdos qui integrum officium vult 
una die omittere, quia singulae Horse ex una parte dicunt ordinem 
ad unum officium complendum, et ex alia earum omissiones inten- 
duntur per modum unius. Duo autem peccata faceret, qui prius 
voluisset tantum omittere Matutinum, et postea nollet reliquas 
Horas recitare quia duplex foret plane distindtus adtus malae vo- 
luntatis. 

3 . Unicum perpetrat peccatum, qui ex eodem impetu passionis 
adtum malum multoties repetit, v. gr. , pluries se vel alium turpiter 
tangit, etiam cum aliqua interruptione ; pluries inimicum percutit, 
vel ei plurima mala imprecatur, etc. ; nam unicus est pravus volun- 
tatis affedtus, et adtiones illae variae moraliter uniuntur. — Cf. S. 
Alphons. n. 50. 

4°. Unicum peccatum facit, qui plures simul fidei articulos 
negat, quia unicum est fidei motivum, proinde aeque infidelis est 
qtti unum articulum, ac qui omnes negat. — Item probabiliter uni- 
cum facit peccatum, qui eodem adtu duodecim Apostolos blasphe- 
mat ; quia omnes blasphemiae in Sandtos malitiam desumunt ex 
una relatione ad Deum. — Cf. S. Alphons. n. 47. 

5°. Unicum facit peccatum, qui summam aliquam determinatam 
pecuniae furari intendens, pluribus vicibus, ne detegatur, eam sub- 
ripit, quia unicus est pravus voluntatis adtus, qui in ultimo furto 
consummatur. E contrario plura patrat peccata, qui pluribus 
vicibus ex eadem pecuniae massa furatur, quin totam auferre ab 
initio statuerit, quia singula furta objedtum in se totale efficiunt. — 
Cf. Baller. not. (a) p. 141. 

6°. Plura peccata facit, qui cum eadem pluries fornicatur ; quae- 



96 



TRACTATU3 IV. — DE PECCATlS. 



libet enim fornicatio in se terminatur, seu objedlum totale constituit, 
natura sua. — Idem dicendum de diversis pollutionibus. — Cf. S. 

Alphons. n. 46. 

134. Quaesita.— Qu^r. i". Utrum unum vel plura peccata 
committat qui unico aclu detrahit dc integra communitate religiosa, 
vel uno iclu plures homines occidit, vel rapit crumenam ad plures 
socios pertinentem f 

Resp. Valde controvertitur : juxta S. Alphonsum et multos 
alios, plura in his casibus committuntur peccata, tum quia plurium 
jura violantur, tum quia hujusmodi detraclio, iclus aut rapina, est 
virtualiter multiplex in judicio prudentium. — Alii vero multi, et 
magnse notse theologi probabiliter tenent unum tantum committi 
peccatum, quia unus est adtus voluntatis, et una ratio qua 
multiplex illud objectum apprehenditur. Ad rationem autem 
desumptam ex violatione plurium jurium, respondent quod cum 
quis diversis superioribus idem praecipientibus non obedit, unum 
certo peccatum committit, ' quamvis plurium juraviolet. — A fortiori 
unum peccatum committi docent iidem Doclores, quando unico adlu 
voluntatis ad plura objecla per modum unius apprehensa tenditur 
inefficaciter, v. gr., si quis, unico a6lu, plures feminas per sim- 
plicem affectum seu complacentiam desideraret. In casu autem 
propositi efficacis patrandi aliquid, quod diversis atfibus externis 
attingi deberet, plura essent peccata ; ac proinde pluries peccaret 
qui efficaciter vellet plura jejunia omittere, ad plures feminas, vel 
ad eamdem pluries accedere— Cf. S. Alphons. n. 45.— Lacroix, n. 
149. — Baller. not. (b) p. 141. 

QUvER. 2". An plura peccata faciat, qui coram pluribus detrahit ? 
Resp. Probabiliter unicum tautum facit peccatum, quia detra- 
here coram pluribus est tantum circumstantia aggravans : jus enim 
ad famam est unicum apud omnes, non vero multiplex. Quare 
pradlice loquendo nulla est obligatio explicandi in confessione nu- 
merum personarum coram quibus aliquis detraxerit, sed sufficit 
dicere: Detraxi coram pluribus. — Cf. S. Alphons. n. 49. 

Qu.£R. 3°. An explicanda sint in confessione media ad peccandum 
adhibita, si peccatum postea non fuerit consununatum f 

Resp. Alii affirmant, etiamsi media illa nou fuerint mala in se, 
uti viam suscipere, scalam deferre ad furtum, etc, et eorum ratio 
est, quia peccatum tunc nou manet tantummodo internum, sed 
mediis istis externum evadit. Acfliones enim illae, licet indifFerentes 
sint in se, malse tamen ex fine malo evaduut.— Alii vero probabiliter 
negant, nisi media ista in se mala siut ; in quo casu indicari debent, 



PARS 1. CAP. III. — DE DISTINCTIONE PECCATORUM. 



97 



et quidem omnia, si sint specie diversa, ut taclus aut verba ob- 
sccena ad sollicitandum adhibita. — Cf. Varceno, vol. 1, p. 259. — 
Baller. not. (b) p. 143. 

Qu^ER. 4°. A?i plura peccata committat, qtii plura mala diversa 
optat inimico f 

RESP. Affirm., per se, si imprecantis intentio determinate fera- 
tur ad mala speciei diversae, v. gr. , infamiam et mortem ; quia 
desiderium speciem sumit ab objeclo desiderato, ut infra dicetur. 
Verum per accidens unum esset peccatum cum scilicet haec mala 
diversa fere apprehenderentur sub generali ratione mali, ut media 
ad pemiciem ; quod fieri solet quando imprecationes ex impetu irae 
procedunt. — Cf. S. Alphons. n. 50; et Hom. Ap. n. 65. 



7 . 






PARS SECUNDA 
De Peccatis in Specie. 

CAPUT I. 



DE PECCATIS INTERNIS. 

135. Triplex eorum classis distinguitur, seilicet : 

i°. Deleclatio morosa, seu libera complacentia in re mala per 

imaginationem exhibita ut prsesente, sine desiderio. 

2 \ Gaudium, seu deliberata approbatio operis mali peracti sive 

a se, sive ab alio, qua voluntas perpetratum malum gratum et ac- 

ceptum habet. 

3°. Desiderium, seu actus voluntatis rem malam ut obtinendam , 
adeoque opere exsequendam appetentis. Dicitur efficax, si adsit 
absojutum propositum id exsequendi ; inefficax, si adsit tantum- 
modo consensus conditionatus, v. gr., si quis dicat : furarer, si 
possem; aut fornicarer cum hac femina^ nisi infamiam timerem, etc. 

— Cf. S. Alphons. n. 15. 

Versatur igitur de/eclatio morosa circa objectum, non prout est 111 
se, sed prout hic et nunc imaginationi objicitur ; gaudium e contra 
etdesiderium circa objectum prout in se aliquando fuit aut erit. 

136. DiCO i°. Desiderium rei mala' ctiam inefficax est vere 
peccatum, et induit species tum objecti, tum circumstantiarum. 
Ratio primi est, quia turpe et inhonestum est desiderare absolute 
aut conditionate quod exsequi non licet. Ratio secundi, quia omne 
desiderium, etiam inefficax, in objectum suum tendit, et proinde 
est volitio malitiw specialis istius objecti, adeoque illam contrahit. 
Eadem est ratio tertii ; nam desiderium, cum tendat in objectum 
ut opere exsequendum, illud attingit uti est in se cum suis circum- 
stantiis. Ergo totam malitiam etiam circumstantiarum contrahit. 
— Hinc in confessione, v. gr., desiderii fornicandi, declarandse sunt 
circumstantiae consanguinitatis, affinitatis, vinculi matrimonialis, 
aut voti castitatis, quse personam desideratam afficiant. — Cf. S. 

Alphons. n. 12. . , . 

Dico 2 Gaudium 'itidem est peccatum, et quidem ejusdem 

(9*) 



PARS II. CAP. I. — DE PECCATIS INTERSttS. 



99 



speciei ac actio mala circa quam versatur, induitque pariter species 
circumstantiarum ipsi adnexarum, non secus ac ipsum desiderium. 
Ratio est, quia. gaudium ut supra diximus, est mali praeteriti appro- 
batio, quae necessario actum peccaminosum amplectitur, qualis in 
se extitit, suis nempe circumstantiis vestitum. — Hinc, qui in pecca- 
torum praeteritorum recordinatione sibi complacet, eaque approbat, 
in confessione explicare debet objectum hujus complacentiae, atque 
circumstantias speciem mutantes, perinde ac si iterum opere pec- 

casset. 

Ad gaudium revocanda cst jactantia de peccato commisso, dis- 
plicentia de malo non patrato, necnon tristitia de bono peracto. 

DicO 3°. Deleclatio morosa est certo peccatum, et certo etiam 
induit gravitatem et speciem objectorum menti exhibitorum. Ratio 
primi est, quia naturae rationali et legi divinae repugnat voluntatem 
gratum habere id, quod rectae rationi dissentaneum est, et Deo 
displicet. Insuper delectatio deliberata de objecto malo affectum in 
illud arguit ; atqui affectus in objectum malum est affectus malus, 
ut per se patet. Ergo . . . Hinc Oseaeix, 10, dicitur : "Factisunt 
abominabiles sicut ea quae dilexerunt. ' ' Ratio autem secundi est, 
quia quisquis delectatur de objecto in se malo, illud approbat, eique 
affectu suo adhaeret ; ac proinde ea gravitate et specie, qua objectum 
est malum, eadem plane erit mala ejusdem delectatio. — Cf. S. 
Thom. 1-2, q. 74, art. 8. — S. Alphons. n. 15. 

137. Quaesita. — Qu^R. i°. An deleclatio morosa induat 
etiam malitiam specificam circumstantiarum objecli, ut desiderium et 
gaudium f 

Resp. Neg., probabiliter, juxta multos theologos ; et ratio est, 
quia simplex delectatio non tendit in objectum, ut realiter existit, 
sed in eo quiescit, ut repraesentatur per phantasiam. Porro haec 
neque ex natura rei, neque de facto solet omnes circumstantias re- 
praesentare, sed illam tantum quae delectationem magis movet. — 
Cf. S. Alphons. n. 15. — Baller. not. (a) p. 148. 

Qu^ER. 2°. An liceat desiderare ?nalum sub conditione, si licitum 
esset ? 

Resp. Affirm., si conditio apposita totam rei malitiam tollat, 
quia talis affectus nullam involvit deordinationem, neque in se, 
neque in objecto a quo per conditionem malitia omnino excluditur. 
Negative vero esset respondendum in alia hypothesi, quia talis 
affectus tendit in objectum malum, et quidem absolute, cum con- 
ditio non tollat malitiam ab objecto etiammt repraesentato, ut esset 
blasphemia, perjurium, etc. Attamen probabiliter a peccato gravi 






100 



TRACTATUS IV.— DE PECCATIP. 



excusandus ille esset, qui tali desiderio nollet certe, ut id quod ma- 
lum est intrinsece, fieret licitum, sed tantum propensionem suam 
in illud objectum ostenderet.— Cf. S. Alphons. n. 27 ; et Hom. Ap. 

n. 50. 

Cseterum nemo non videt quam periculosa sint hujusmodi desi- 
deria, etiamsi apposita conditio totam malitiam auferret, praesertim 
in prohibitis jure naturali, licitis tamen in aliquo casu vel statu, 
v. gr., occiderem inimicum, si Deus mandaret ; uxorem acciperem, 
si non essem sacerdos aut voto ligatus ; libens nuberem Berthae 
uisi hafcerem uxorem. Hsec desideria Cajetanus merito appellat 
tentationes fatuas et diabolicas. Imo dissuadenda sunt etiam aha 
desideria conditionata circa res solo jure positivo prohibitas, quia 
ut plurimum otiosa sunt, et aliquando affecttt aliquo inordinato 
laborare possttnt.— Cf. Cajet. sub titulo Cogitationis peccata. 

Qu^R. 3°. An liceat deleclari de omissione inadpabili ahcujus 
prcecepti ex oblivione relicli f 

RESP. Htsi nunquam liceat sive de omissione mala, sive de 
opere malo, etiam inculpabiliter admissis, gaudere vel deleclari, 
prout in se mala fuerunt ; licet tamen, fier se, id est secluso pen- 
culo consensus in delectationem de causa mala, gaudere vel delec- 
tari de effecttt bono et honesto, qui ex iis provenit.— An vero hceat 
etiam gaudere vel delectari de ipsa causa mala, non prout est mala, 
sed prout fuit causa boni effecttts, affirmant multi cum Lessio, Sua- 
rez, Card. de Lugo et aliis ; sed uegat cum pluribus aliis S. 
Alphonsus allegans prop. 15, ab Innoc. XI damnatam, quae sic se 
habet: "Uciturn est filio gaudere de parricidio parentis a se 111 
ebrietate perpetrato, propter ingentes divitias inde ex hsereditate 
consecutas."— Verum dicendum est non constare utrum hac propo- 
sitione damnatum absolute fuerit gaudium quodcumque de opere 
malo inculpabili ; an potius reprobatum fuerit dumtaxat gaudium 
quo filius, contra rectum caritatis ordinem, morti parentis antepo- 
nit bonum ordinis valde inferioris nempe divitias ex ea consecutas. 
— Cf. S. Alphons. n. 20 — Lessium, dc just. et jure, lib. 4, cap. 3, 
n I05> _ S uarez, disp. 5, *e<5t. 7, n. 15.— Lugo, de pcvnit. disp. 16, 
n 3 g 9 __viva in cit. prop. n. 12. — Baller. not. (a) p. 152 ; et not. 

(c) p. 186. 

138. ReSOlveS.— i"- Udtum non est delectari de pollutione 
nocturna secundum se et propter ejus voluptatem, sed licitum sane 
est de ea delectari prout est naturcr exoneratio vel alleviatio. Etenim 
defectus liberi consensus, per somnum, etsi non possit licitam 
efficere de/eclationem operi malo insitam, quse dein libere capiatur, 



PARS II. CAP. I. — DE PECCATIS INTERNIS. 



101 



optime tamen potest a culpa excusare opus exterius. Et haec est 
vera doctrina S. Thomae, qui etiam ad naturalem pollutionis causam 
revocat turpe somnium, ad quod reduci possunt et tactus seu motus 
idem somnium consequentes. ' 'Cum enim ( inquit) humor semina- 
lis abundat in corpore, vel cum fadta est humoris resolutio. . . ., 
somniat dormiens ea quae pertinent ad expulsionem hujusmodi 
humoris abundantis aut resoluti ; sicut etiam contingit, quando 
natura gravatur ex aliqua alia superfluitate ; ita quod quandoque 
formantur in imaginatione phantasmata pertinentia ad emissionem 
talium superfluitatum." — Cf. S. Thom. 2-2, q. 154, art. 5; et in 
4, dist. 9, q. i,.art. 4, q. 1, ad 5. — S. Alphons. n. 20. — Baller. not. 
(b). p. 149. 

2 . Caute confessarius agere cum iis debet, qui gaudent de emo- 
lumento sibi proveniente ex peccato suo aut alieno, vel ex damno 
aut morte alterius ; subinde enim hujusmodi delectationes non ex 
emolumento solo, sed ex gaudio de ipso peccato aut malo proximi 
oriuntur. Idem timendum est de eo qui dicit, se gaudere de bono 
spirituali proximi, sed quod provenit ex ejus infortunio, v. gr., ex 
gravi infirmitate, jaclura rerum temporalium, etc. Potest enim 
interdum subrepere gaudium de proximi potius malo, quam de 
bono effectu inde proveniente, praesertim si inimicitiam cum eo an- 
tea gerebat ; confessarius igitur, si res postulare videtur, mentem 
poenitentis prudenter introspicere non negligat. — Cf. S. Alphons. 
ibid. 

3 . Quamvis aliud sit delectari de re mala, aliud vero delectari 
de modo, v. gr., industrio, quo res mala peracta fuerit (quod sane 
carere culpa per se potest ) ; attamen confessarius facile suspicari 
debet de morosa delectatione in iis qui libenter audiunt turpia, licet 
haec narrari non videantur nisi ad modum ingeniosum, quo peracta 
sunt, manifestandum, quando potissimum consuetudo in pravam 
delectationem consentiendi hanc suspicionem confirmat. 

4". 'Mortale non est tristari de obligatione non essentialiter prae- 
cepta, quatenus est molesta tantum, seu in sensu diviso legis, v. gr., 
de molestia jejunii. 

5°. Si pcenitens se accuset de aliqua prava cogitatione, interro- 
gandus est an cognoverit esse peccatum ; et si respondeat se eam 
detestatum fuisse statim ac cognovit turpem esse, judicandus est 
omnino a peccato immunis, — Si respondeat se habuisse per aliquod 
tempus aliquam confusam cognitionem malitiae, eique adhaesisse, 
sed non plene advertendo ad ipsius gravitatem, tunc facile quidem 
a gravi peccato excusandtts est, sed non a veniali. Quod si nesciat 
se expedire ab his interrogationibus, ordinarie praesumendum est, 



102 TRACTATUS IV.— DE PECCATI8. 

enm non consensisse, vel saltem defuisse in ~^££S 
vel perfe<ftam advertentiam, maxime a tnnorafce srt conscientue. 

CAPUT II. 

DE PECCATIS CAPITALIBUS. 

139 Peccata capitalia sic vocantur, quia sunt veluti capita seu 
fonS* aliorum peccatorum. Unde vitia potius quam propne pecca- 
ta nuncupanda sunt, si in genere considerentur. 

Septem numerantur, nimirum : * Superma ; * c ^T J m 
Luxuria ■ 4°. Invidia ; 5 °- *™ '• 6 °- Acedia ; P Gula ' „ ^ 
convenfenter autem ad Lptem capita reducantur peccata omma 

eereeie explicat S. Thomas 1-2, q. 84, art. 4. 
"pTca omnino de singulis peccatis capitalibus tac « 
sedulo indicabimus loca S. Thom*, et S. Alphonst ad qme ent 
recunendum pro fusiori expositione dodnnse. 

I,— De SuperWa. 

140 Suberbia est amor inordinatus proprue excellentiae, et 
distinguitur in perfetlam seu in genere suo completam et consum- 
matam et imperfetlam. Perfedta quidem dicitur, quando homo 
SioTn l sistU et sibi complacet, ut versetur in dispos.txone legem 
potius graviter trausgrediendi, quam mandatrs ^™ ^ 
Lrandi H*c autem eo ipso peccatum mortale semper m se 
fnduoTt In cseteris vero casibus imperfeda nuncupatur, et tune 
itZ peccatum veniale tantum inducere solet. Ex superbxa pro- 
fedunt ambitio, vana gloria, pnesumptio, jaaantm ostentaUo et 
hypocrisis.-Cf. S. Thom. «, q. 6 2 ; et QQ. DD. De Malo, qq. 8 

et Q 

II.— De Avaritia. 

141 Avaritia est inordinatus appetitus bonorum temporalium. 
Opponitur justitiae vel liberalitati.. Si prius, in peccatum mortale 
fadle prodibit, nempe quoties ad injustitiam gravem erga prox^mum 
impellet -Si posterius, per se venialia tantum panet. Caeterum 
nimius erga res terrenas affedtus in alia peccata etiatn ignrja j*o- 
pellere potest, imo et solet. Procedunt ettam ex avant a dunties 
cordis erga miseros, inquietudo animi, perfidia, dolus, etc.-Cf. S. 
Thom. 2-2, q. n8 ; et QQ. DD. De Malo, q. 13. 



TARS II. CAP. II. DE PECCATIS CAriTAI.IBUS. 



103 



III.— Dc liiixuria. 
1-4-2. Luxuria est inordinatus appetitus rei venereae. Luxuria 
est peccatum grave ex toto generc suo ; sed hoc intelligendum est, 
si deleetatio venerea sit in se delibcrata et direcle volita. Si vero 
indircclc tantum voluntaria sit, admittit aliquando parvitatem ma- 
teriae, ut fusius infra dicetur ubi de sexto Decalogi praeeepto. — 
Caecitas mentis, ineonsideratio, ineonstantia, odium Dei, fidei 
languor, imo et amissio, sunt effectus luxuriae.— Cf. S. Thom. 2-2, 
qq. 153 et 154 ; et QQ. DD. De Malo, q. 15. 

IV.- De Invitlia. 

143. Invidia est tristitia de bono alterius, quatenus aestimatur 
ut nialum proprium, aut saltem minus bonum. Ad eam revocatur 
^audium de alterius malo, quod boni proprii augmentum censeatur. 
Invidia est diretfe coutra caritatem, et ex crenere suo, etsi non toto, 
-rave peccatum importat— Ex invidia procedunt detraclio, calum- 
uia, susurratio, eontumelia, etc— Cf. S. Thom. 2-2, q. 36 ; et QQ. 

1)1). Dc J/a/cK q. 10. 

V.— Dc Ira. 

144. Ira est excandeseentia animi, motusque inordiuatus m 
aliquem vel aliquid ; vel est inordinatus appetitus vinditfae. Ira- 
cundia est habitus ine.— Ira mortalis est ex genere suo, si sit 
appetitus vindiete ; venialis autem, si sit tantum motus animi 
inordinatus. — Ira generat indignationem, rancorem, clamorem, 
eonvicia, blasphemias, etc. -Cf. S. Thom. 2-2, q. 158 ; et QQ. DD. 
Pc Malo, q. 12— S. Alphons. nn. 80 et seqq. 

VI.— De Acedia. 

145. Acedm in genere idem sonat ac pigritia ; stri<5tius vero est 
torpor mentis ac debilitas voluntatis, ex quibus spiritualium rerum 
fastidium ol) laborem et molestiam ipsis adjunetam profluit. — Si 
tanta sit, ut ex ea obligatioues graves omittantur, gravis habeuda 
est ; si secus, levis est aestimanda — Torpor, evagatio mentis, nausea 
in oratione, etc, suut fructus acediae. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 35 ; 
et QQ. DD. De Malo, q. 11.— S. Alphons. n. 84. 

VTI.— De Gula. 
U<). Gtda est inordinatus appetitus cibi vel potus, et ex genere 
suo non est nisi peccatum veniale. Fit autem grave si graviter 
noceat sanitati, aut si quem ad officia iueptum reddat. — A gula 
proveniunt ebrietas, de qua mox fusius, hebetudo mentis, scurnh- 
tas, multiloquium, et immunditia cujuslibet generis— Cf. S. Thom. 
2-2, qq. 148 et 150 ; et QQ. DD. De Malo, q. 14.— S. Alphons. nn. 
74 et seqq. 



104 



TRACTATUS IV. — DE PEOCATI8, 



APPENDIX 



De Ebrietate. 

147. Ebrietas est voluntarius excessus in potu usque ad rationis 
perturbationem, sive cx aut cum voluptate hoc fiat, sive absquc 
voluptate. Dividitur autem in pcrfcclam et imperfcclam. Prima 
habetur cum rationis usus omnino adimitur ita ut ebrius incapax 
sit agendi moraliter ; altera vero ea est qua mens perturbatur qui- 
dem, at discernere adhuc valet inter bonum et malum. 

148. Principium. — Ebrietas perfedta est semper peccatum 
mortale, at imperfecla pcr sc est tantum veniale. Ratio. primi eolli- 
gitur tum ex consensu theologorum et timoratorum hominum 
cestimatione, tum quia privare se usu rationis modo violento et 
innaturali, et quidem ita ut non possit statim recuperari, graviter 
repugnat naturae rationali, tttm demum quia in Scripturis, v. gr., 
I Cor. vi, io, ebriosi a regno Dei excluduntur. Ratio autem 
sccundi est, tum quia nulla habetur gravis deordinatio quamdiu 
moraliter quis agere possit, tum quia ita fert consensus theologo- 
mra- Cf. S. Thom. 2-2, q. 150, art. 2.— S. Alphons. 11. 75. 

149. ReSOlves. — i°. Ucet liquoribus quibuscumque uti, 
tamquam medicina ad morbos depellendos, v. gr., typhum, etiamsi 
ebrietas praevideatur sequutura, dummodo tamen non intendatur 
direcle, et salus animae non periclitetur. Requiritur scilicet 1". ut 
ebrietas indircclc tantum sequatur, et 2°. ut uullum adsit periculum 
quod infirmus moriatur absquc rcccptionc sacramcntorum. — Cf. S. 
Thom. q. cit. ad 3.— S. Alphons. 11. 76. 

2 . Idem dici posse videtur de illis nostratibus qui magnam 
copiam liquoris sumunt, ut venenum qttod ex serpentttm morsibus 
hattserint, expellant vel coerceant ; nam ebrietas, si quae seqttitttr 
in tali castt, indiredte tantum diceretttr esse sequttta. 

3". Nunqttam licere potest ebrietatem assumere ttti medium 
ad effedtum aliqttem utcttmqtte bontttn obtinendttm, qttia non sunt 
facicnda mala ut eveniant bona. — Verum si ntagna eopia liquoris 
sumeretur, non quidem ad violentam rationis ttsus privationem, sed 
ad nervos relaxandos atqtte adeo sopiendos, ttt exinde facilius 
fiat operatio quaedam chirurgica, non apparet cttr hoc sit illicitum, 
cum licitum esse dicatur opio vel aethere uti ad similes operationes 
peragendas. 



APPENDIX. — DE EBRIETATE. 



105 



4 . Damnandae prorsus sunt matres vel nutrices illae quae, ad 
lacrimas puerorum compescendas, alcoholicis vel opiatis potionibus 
utuntttr, atque ita a prima aetate pravam consuetudinem in illos 

inducunt. 

5. A fortiori damnandi sunt medici qtti ad idem remedtttm 
recurrunt, ut infirmos ad laetitiam provocent vel corporis dolores 
imminuant ; nam ita agentes, quamvis forte a peccato ebrietatis ex- 
cusari possint, quia illam indirecle tantum procurant, certo tamen 
in infirmos pravam consttetudinem inducunt si convalescant, vel, 
si moriantur, eos aeternae damnationis periculo exponunt. 

150. Quaesita. — Qu.ER. i°. Quid diccndum dc promissionc 
non bibcndi (t/ic plcdgc ) prout apud nos solct ficri t 

Resp. Quamvis hujusmodi promissio bona sit in se, atque, uti 
quotidiana experientia constat, optimum praebeat remedium ad 
multorum vitam emendandam, praxis tamen eam excipiendi 11011 
caret difficultatibus. Etenim si aperte dicatur, quod theologice 
loquendo sane verum est, scilicet infraclionem illius promissionis 
nullttm aut veniale tantttm peccatum esse, vix non eveniet ut tota 
efficacia remedii 11011 evanescat. Ex alia vero parte si nihil dicatur, 
multa et gravia peccata patrabuntttr ex male formata conscientia ; 
siquidem plures sunt qui infra&iones illitis promissionis graviora 
peccata existimant quam perfedlam ebrietatem. Multa igitur pru- 
dentia et discretione optts est in hujusmodi promissionibtts excipi- 
endis. — Quare si qui sunt qui de quautitate illius obligationis 
dttbitent, et de ea inquirant, vel si non adeo rudes sttnt ttt explicatio- 
nem facile capere possint, vel non vesano prorsus ac perdito amore 
ad liquores attrahantur, tttile erit imo uecessarium ipsis explicare 
quaenam sit natura illius promissionis ; haec enim cttm votum non 
sit, 'sed solum propositttm sacerdoti manifestatum, weqmt per se 
obligare sub gravi. In alia vero hypothesi melius forte esset nihil 
dicere, etpermissive se habere circa gravia illa peccata qttae seque- 
rentttr ; nam imminutio ebrietatis erit sufficiens ratio ea permittendi . 
— Cf. irish Ecclcsiastical Rccord, May 1883, pp. 338 et seqq. 

Qu^R. 2 . Quid diccndum dc illis sodalitatibus rccentcr institutis 
ad vitium ebrietatis extirpandum t 

Resp. Eas optimas esse et a multis apostolicis operariis ante- 
poni alteri remedio quod consistit in promissione non bibendi. 
Ratio est, qttia recentiora haec remedia dttm ex una parte magis 
pietatem fovent, quae initium est omnis verae conversionis, ex alia 
nullam praebent novorum peccatorum occasionem . Ad haec remedia 
sane alludebant Patres Conc. Plen. Balt. //, sequentibus verbis : 
"Cum immania scandala ex nimia potatione oriantur, horta- 



106 



APPENDIX. — DE KBlil ETATE. 



niur pastores, et per viscera Jesu Christi obsecramus, ut omne 
studium in ebrietatis vitio elimiuando ponaut. Kum in finem, 
laudandum ceusemus eorum fidelium zelum, qui ab omni liquore 
ardeuti se abstiuent ad excessuum periculum tutius declinandum. 
Qtti autem sponte societatem inter se ineunt, ut mutuis virtutum 
exemplis sese adjuvent ac roborent, imprimis adhibere debent sub- 
sidia illa quae Christus Dominus in Kcclesia reliquit, quibus vitia 
humana emendentur, et infirmitas susteutetur ; atque oratione, 
sacramentorum freqtienti susceptione, aliisque pietatis exercitiis, 
auxilium superuum sibi eomparare, nec sibi, nec sttis propositis, 
sed Deo, sine quo uihil prodest humanus conatus, ndere.' , — Patres 
vero Conc. Plcn. Balt. III magis explicite loquentes aiunt : "Socie- 
tates qttae veniunt uomiiie TTnionis Catholicae ad Abstiuentiam 
Totalem ^^01110x^11^^111' et 'Saene Sitis,' niagna laude dignas 
aguoseimus ; spirittt enim vere catholico reguntur, et 11011 tam in 
propriae voltmtatis firmitate quam in precum et sacramentoruin 
virtttte vires necessarias quaerunt. Notum est pneterea qttod Capttt 
totitts Eeclesiae et Christi in terris Vicarius 11011 semel easdem be- 
nedictione sua apostolica et iiidulgentiis Eccleske locupletavit. 
Proinde nos qttoque iisdem signa nostrie benevolentiie exhibemus, 
et quo magis floreant eas oinnium nostrorum sacerdotibus cune 
paterme commendamus, ut eis 11011 modo aninios addant sed etiam 
semitani catholicam seniper demonstrent," — Cf. Conc. Plcn. Hall. 
II, nn. 470 et seqq. ; et Conc. Plcn. Ihilt. III 1111. 260 et seqq. 



TRACTATUS V. 

DE VIRTUTIBUS 

151. Virtus, generatim, est habitus agendi juxta rectum ordi- 
nem. Virtutes multipliciter distingttuntur ; nam sunt i°. natu- 
rales vel supernaturales, prout viribus naturalibus, vel superna- 
turalis gratiae auxilio acquiruntur et augentur ; 2 . infusa vel 
acquisitce, prout a Deo ipso infunduntur, vel actibus repetitis agen- 
tis acquiruntur ; 3 . theologicce vel morales, prout pro objecto 
formali habent vel Deum immediate, vel actionis honestatem. 

Quatuor sunt virtutes morales cardinales, ad quas caeterae redu- 
cuntur, scilicet prudentia, justitia, fortihido et temperantia. Quo- 
niam autem de virtutibus moralibus passim sermo fit in toto hoc 
Compendio Theologiae Moralis, hic speciatim agemus de virtutibus 
theologicis, nempe defide, spe et caritate. 

CAPUT I. 

DE VIRTUTE FIDEI. 

Omissis penitus iis quae fuse a theologis dogmaticis traduntur 
circa naturam, divisionem et objectum formale fidei, quae omnia 
videas si lubet, apud Mazzella, de Virtutibus Infusis, disp. 2 et 3, 
hic tantum dicetur de necessitate fidei, de ejus objecto materiali, 
deque vitiis oppositis. 

ABTICULUS I. 

DE NECESSITATK FIDEI. 



152. Dico i°. Actus internus fidei omnibus adultis necessarius 
est necessitate medii ad justificationem, et etiam necessitate prcecepti 
quandoque in vita. Primum constat tum ex Apostolo dicente, 
Hebr. xi, 6, "Sine fide impossibile est placere Deo," tum ex Con- 
cilio Trid. sess. 6, cap. 6, ubi describitur modus praeparationis ad 
justificationem, et inter alia necessario requisita assignatur fides. 
Alterum autem constat ex prop. 1 damnata ab Alexandro VII, 

(107) 



108 



TRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



CAP. I. DE VIRTUTE FlDEI. 



109 






quse sic se habet : "Homo nullo unquam vitae suae tempore tenetur 
elicere actum fidei, spei et caritatis, ex vi praeceptorum divinorum 
ad eas virtutes pertinentium."— Cf. Mazzella, disp. 3, art. 10. 

DicO 2 . Existit praeceptum tum negativnm prohibens veram 
fidem negare, tum affirmativum obligans aliqua?ido ad eam, etiam 
cum vitae periculo confitendam. Ratio primi est, quia negare 
fidem est Deum ipsum negare. Ratio autem secimdi, quia Christi 
honor aliquando exigit, ut fideles ad ipsum confitendum etiam vitam 
spernant. Hinc Christus ipse ait, Luc. ix, 26, "Qui me erubuerit 
. . . hunc Filius hominis erubescet cum venerit in majestate sua.' 
— Dixi aliquando, nam praeceptum hoc affirmativum, praecise quia 
afnrmativum est, non obligat semper et pro se??iper, sed tunc tan- 
tum quando honor Deo debitus, vel utilitas spiritualis proximi 
modo uotabili subtraheretur, v. gr., si ex omissione confessionis 
verae fidei sequeretur contemptus religionis vel scandalum aut 
aliorum perversio. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 3, art. 2.— S. Alphons. 

11. 10. 

153. Quaesita. — Qu^r. i°, Quando?ia?n urgeat prceceptum 
eliciendi aclum i?iter?ium fidei f 

Rksp. Certo urget per sc non solum post usum rationis comple- 
tum, vel postquam infideli adulto fidei nostrae veritas sufficienter 
proposita est, ad vitam christianam incipiendam, sed etiam scepius 
in vita, ut communiter tenent theologi, et satis constat, tum ex 
damnatione propositionis jam citatae, tum ex prop. 17, damnata ab 
Innoc. XI, quae ita jacet : "Satis est actum fidei semel in vita 
elicere." — Particula autem scepius a diversis diversimodo intelligi- 
tur, sed tuto teneri potest eam non includere majorem frequentiam 
quam semel in anno. — Urget autem per accidens quoties finis aliquis 
obtinendus est, ad quem necessario requiritur actus fidei. 

Adverte tamen praeceptum istud, ut habet S. Alphonsus, suffici- 
enter adimpleri ab illis qui veritates fide tenendas jam didicerunt et 
crediderunt, exercendo alios actus religionis in quibus implicite 
continetur actus fidei, v. gr., devote audiendo Missam, adorando 
crucifixum, suscipiendo sacramenta, etc. Unde, 

i°. Sequitur fideles qui christiane vivunt, vel saltem semel in 
anno accedunt ad sacramenta Poenitentiae et Kucharistiae, non esse 
inquietandos circa impletionem hujus praecepti. 

2 . Sequitur solutam esse, saltem practice, quaestionem utrum 
morituri teneantur/^r se, scilicet vi specialis obligationis impositae 
ab ipsa virtute fidei, ad eliciendum aliquem ipsius actum. Etenim 
morituri certo tenentur ad aliquos actus religionis, praesertim ad 
ultima sacramenta recipienda, hoc autem praestare nequeunt quin 



eliciant actum fidei. — Cf. S. Alphons. n. 7 ; et Hom. Ap. n. 13. — 
Baller. not. (a) p. 161, not. (b) p. 174, not. (c) p. 178, et not. (a) 
p. 180. 

Qu^R. 2 . An interrogatus de Jide possis uti verbis ambiguisf 
RESP. Neg. , quando tergiversatio vel silentium aequivalet ne- 
gationi, aut erubescentiae quae ex adjunctis cognoscatur cedere in 
contemptum Dei, et scandalum proximi. Insuper, quoad publicam 
potestatem interrogantem, coustat ex prop. 18, damnata ab Inno- 
centio XI, quae ita sonat : "Si a potestate publica quis interrogetur, 
fidem ingenue confiteri, ut Deo et fidei gloriosum, consulo ; tacere 
ut peccaminosum per se non damno. " — Verum ait Kenrick : ■ 'apud 
nos ubi leges religionis seu fidei civium nullam volunt haberi ra- 
tiouem, poterit quis plerumque jure suo uti, et interrogationem 
veluti extra ordinem rejicere." — Cf. S. Alphons. n. 13. — Kenrick, 
11. 30. 
Qu^ER. 3 . An liccat uti signis aut vestibus i?ifidelium t 
Resp. Afiirm., si sint vestes aut signa propria alicujus regionis, 
licet regio haec tota sit infidelis ; quia haec ad religionem per se nou 
referuntur. Si vero sint vestes et signa retigionis, subdistinguen- 
dum est, et iterum affirmandum, si fiat gravi de causa et vestes non 
sint tantum distinctivae sectae a secta, quia tunc usus primarius 
earum est ad corpus tegendum, et secundarius tantum ad sectam 
distinguendam. — Negative autem est respondendum, si vestes signa 
sint aut unice aut primario instituta ad sectam profitendam, ut 
sunt vestes et ornamenta quibus sacerdotes in exercitio functionum 
suarum utuntur. — Cf. Salmant. tract. 21, cap. 2, n. 110. 

154. Resolves. — t°. Fidem externo negaret ; — 1°. qui in- 
terrogatus num esset Romanista vel Papista responderet se talem 
non esse, nisi tamen ex circumstantiis colligeretur se hujusmodi 
voces repulisse utpote invidiae et contumeliae plenas ; — 2 . qui inter 
Quakeros silens et veluti meditabundus adsideret ; non autem si 
eorum tantum vestibus, v. gr. , magno pileo uteretur ; — 3 . qui ad 
loea accederet ubi Presbyterianorum, Methodistarum et aliorum 
eonversiones excipiuntur, atque inter eos orans, genua flecteret, 
spiritum veluti accepturus ; non autem si, procul stans, eorum 
agendi rationem ex levitate vel curiositate contemplaretur. — Cf. 
Kenrick, n. 30. 

2 . Fidei negatae accusari non debet, qui diebus abstinentiae 
earnes comederet ad haereticorum molestias vitandas, et multo 
minus puella, quae idem facit verens, ne pater vehementer excan- 
deseat percipiens eam ad Catholicam Ecclesiam transiisse. Ratio 



11Q TRACTATU8 V.— DE VIRTUTIBUS. 

est quia ex una parte nou semper tenemur veram fidem externe 
profiteri, et ex alia manducatio carnium per se non necessano^ 
portat negationem fidei, cum s*pe hoc fiat ex gula vel ex necessi- 

tate — Cf. Kenrick, ibid. . . 

V Non peccat contra fidem qui fugit tempore persecutioms, 
imo generatim fuga est aliquo modo pnecepta, ut patet ex verbis 
cTristi Matth. &>. "Cutn autem persequentur vos in cm ate 
ista fugite in aliam."-Hoc vero pnesertim valet s cujuspiam 
salus ad utilitatem fidelium sit necessaria, aut quispiam lapsum 
timeat — Cf S. Alphons. n. 14— Kennck, n. 31. 

T Non peccat contra fidem qui templa h^reticorum autn.fi- 
dehum adit mene curiositatis causa, absque ulla commumcatione 
fn acn-"- imo nnllo modo peccat, aut certe non graviter, si neque 
adeTscandalum, neque perversionis periculum, neque ^ parUc^ 
laris hunc aditum interdicens. Ratio est, quia sicut, profana 
aSificia sic et templa luereticorum adire, est atfus per se inchffe- 
Tens qui on nisi apravo fine, vel ex circumstantiis efficitur malus. 
Zs Congr. S. O. 14, Jan. 1818. Dub. 3 (apud Crettoni, vol. 1, 

P - f ' P^caSt^n 3 ^fidem sf tahs aditus indi^us sit ab 
hiretico gubernio. tanquam protestatio fidei hsretic* vel utcum- 
q Z Zmnuniter habeatur velut tessera unius ejusdemque rehgioms 

pntholicos inter et acatholicos. . 

6» Cathohcis r«ulariUr**m h.reticorum aut schismati- 
corum concionibus, baptismis et matrimonns interesse. Ita b. 
Co r S O die 10 Maii I77 o.-Dicitur regulariter, quia si prae- 
^SL sit mere materialis, ut quandoque fieri potest, et ex adjundhs 
lans deprehendatur nullam continere aut praesefene participationem 
rum hlrScorum ntibus, excusari poterit a peccato, pnesertim 
apud nos, ubi hoc habetur ut indicium obsequn cvihs. -Cf. Ken 

riC ^' " VSrini munere fungi in h^reticorum baptismate, aut ma- 
trimonium inire coram ministro h.retico, semper 1 hcitum ^ 
propter cooperationem et communicationem in divims, prout ex 
Se declaravit S. Cong. S. O. in citato decreto an. i 77 o, et S. P^ 
PiuTvi tumin Instruckne 26 Sept. 1791, tum iu Responsis ad 
SXio, 2 8, Maii i 79 3.-Quoad funera, distmguendum 
elt qu^ ad officium mere civile pertinent, veluti comitan corpus^ 
p^mitti possunt ; alia qme naturam aut speciem commumoms cum 
Lreticis habent, sunt prohibenda.-Cf. Kennck, ib,d_ 

8- Possunt famuli ad templa hareticorum dominos vehere, 



CAP. I. DE VIRTUTE FIDEI. 



111 



eorumque filias vel uxores, protectionis causa, ad ea comitari, id 
enim habetur ut officium famulatus, non autem ut participatio 
cultus. Eadem ratione excusatur famula quae infantem brachio 
sustinet, dum a ministello baptizatur. — Cf. Kenrick, ibid. 

9 . Videtur apud nos licere catholicis in navibus Gubernii, in 
arcibus, in carceribus, et aliis publicis locis, adstare precibus hae- 
reticorum ; nam ex una parte id ordinis causa potius, quam sedlae 
favore exigitur, et ex alia magnum incurrerent incommodum si 
qui illud recusarent. Nec valet dicere quod Paulus V hoc prohibuit 
catholicis Anglis, quia ibi tunc temporis diversae omnino erant 
circumstantiae. — Cf. Kenrick, nn. 33 et 34. 

io°. Non videtur posse permitti catholicis, in hac regione, ut 
organa pulsent, vel cantent in templis aut ccetibus haereticorum, 
nisi forte in aliquo rarissimo casu et accedentibus sequentibus con- 
ditionibus ; i°. ut nihil sit in hymnis et cantilenis quod verae fidei 
adversatur ; 2°. ut nullum habeatur scandalum aut periculum 
perversionis, et 3". ut gravissima urgeat necessitas. Ratio hujus 
tolerantiae est, quia verificatis omnibus praedidtis conditionibus, 
malitia non videtur sese tenere ex parte aclus, sed tantum ex parte 
agentium, ac proinde cooperatio erit tantum materialis, quae inter- 
veniente justa causa, permitti potest. — Si autem alicubi, ut nuper 
factum fuisse audivimus, publice et solemniter declaratum fuerit 
ab ordinario loci, hujusmodi tolerantiam nullo modo debere admitti, 
praflice standum est huic declarationi. 

ii". Item 11011 videtur posse permitti catholicis ut pecuniam 
conferant ad incrementum aut splendorem nundinarum (fairs y 
bazaars) vel caenarum Koyster suppers) quando cognoscitur has nun- 
dinas vel ccenas ideo institui ut pecunia comparetur ad synagogas, 
vel templa haereticorum aedificanda. Attamen secus esset dicendum 
si quandoque ex circumstantiis appareat non quidem favorem 
sedlarum, sed tantum grati animi signum aut benevolentiam velle 
a catholicis ostendi. 

De multis aliis solutionibus huc pertinentibus sermo erit inferius, 
ubi de scandalo et cooperatione.— Caeterum in omnibus istis atten- 
dendum est ad mores regionis, et ad peculiares circumstantias, ex 
quibus fieri potest ut eadem actio diversam apud nos habeat signi- 
ficationem, ac alibi.— Cf. S. Alphons. nn. 12 et seqq. 



112 



IRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



CAP. I. — DE VIRTUTE FIDEI. 



113 






ARTICULUS II. 

DK OBJKCTO MATKRIAEI FIDEI. 

155. Objedlum materiale fidei, de quo tantum hic agimus, est 
id quod credimus fide divina et catholica. Hoc autem se extendit 
ad omnia ea quae in verbo Dei scripto vel tradito continentur, et 
ab Ecclesia sive solemni judicio, sive ordinario et universali magi- 
sterio, tamquam divinitus revelata, credenda proponuntur— Verum 
non requiritur, ut omnes veritates revelatae explicite credantur, 
dummodo omnes credantur implicite. Imo inter ipsas veritates 
explicite credendas distinguendae sunt illae quae sunt de necessitate 
medii ab illis quse sunt de necessitate praecepti .— Cf. Mazzella, disp. 

2, art. 7, § i. 

156. Dico i°. Certum est duo haec necessano credenda esse 
necessitate medii ad salutem, nempe Deum existere, et ipsum esse 
Remuneratorem. Primum constat ex eo quod impossibile sit 
obtinere salutem, scilicet fmem ultimum, nisi tendamus in illum ; 
tendimus autem per fidem, et haec nequit haberi nisi ante omnia 
credatur existentia Dei. Alterum constat ex prop. 22 damnata ab 
Innocentio XI, quae sic se habet : "Nonnisi fides unius Dei neces- 
saria videtur necessitate medii, non autem explicita Remuneratoris. 
Utrumque autem confirmatur ex Apostolo, Hebr. xi, 6 : "Acceden- 
tem ad Deum oportet credere quia est, et inquirentibus se remune- 
rator sit."— Cf. Mazzella, disp. cit. § 3, nn. 864 et seqq. 

DicO 2 . De necessitate prsecepti tenentur fideles omnes expli- 
cite credere i°. ea omnia quae continentur in Symbolo Apostolorum, 
et 2°. divinam efficaciam praecipuorum sacramentorum, scilicet 
Baptismi, Pcenitentia et Eucharistice \ necnon aliorum sacramento- 
rum quando proxime recipienda sunt. Ratio primi est, quia hoe 
exigit ipsa natura professionis christianae quae continetur in Sym- 
bolo. Constat etiam ex praxi omnium fidelium. — Ratio autem 
secundi est, quia sacramenta nequeunt digne recipi, nisi cognoscatur 
divina eorum efficacia, et haec nequit alia ratione cognosci nisi per 
fidem, cum sint positivae institutionis. 

157. Quaesita. — Qu^KR. i°. An requiratur de necessitate 
medii fides cxplicita mysterii SS. Trinitatis et Incarnationis f 

Resp. Controvertitur, sed sententia negans est certe probabilis. 
Ratio est, quia ante Christum sufficiebat fides implicita horum 
mysteriorum ; ergo etiam post ejus adventum sufficere debet ; nam 



justificatio dici non debet fadla esse difficilior. Praeterea illa fides 
tantum requiritur, quae necessaria est et sufficit ad justificationem, 
seu ad acftum amoris amicitiae : atqui ad hoc sufficit fides implicita 
horum mysteriorum. Ergo. — Neque obstat propositio damnata 
ab Innoc. XI, sub 11. 64, quae sic jacet : "Absolutionis capax est 
homo, quantumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei ; et etiamsi 
per negligentiam, etiam culpabilem, nesciat mysterium SS. Trini- 
tatis et Incarnationis D. N. J. C. :" non obstat, inquam ; merito 
enim damnari potuit ratione primae partis, in qua generatim, seu 
in omni casu asseritur absolutionis capax homo, quantumvis labo- 
ret ignorantia mysteriorum fidei. — Cf. S. Alphons. n. 2. — Suarez, 
disp. 12, sect. 4. — iAigo, disp. 12, n. 91. — Mazzella, disp. 3, 
n. 875. 

Qu^R. 2". An picnitens, invincibiliter ignorans tnysferia SS. 
Trinitatis et Incarnationis, possit licite absolvi f 

Rksp. Neg., extra casum riccessitatis, v. gr., periculum mor- 
tis. Ratio est, quia sententia affirmans explicitam fidem in haec 
mysteria requiri de uecessitate medii probabilis, imo aliquibus, uti 
S. Alphonso, probabilior videtur ; ac proinde confessarius absolvens 
hujusmodi pcenitentem sacramentum exponeret periculo nullitatis. 
Hinc confessarius debet vel illum dimittere donec sufficienter sit 
instruclus, vel quod in niultis casibus melius esset, eum instruere, 
saltem quantum satis est ad aclum fidei hic et nunc eliciendum, 
scilicet clare propouendo duo illa mysteria, et assensum in ea ex- 
quirendo. 

Si vero pcenitens certo versaretur in ignorantia vincibili horum 
mysteriorum, nec vellet ea addiscere, aut invincibiliter ea ignoraret, 
/Jiu-e sunt ccrto de uecessitate medii, nullo modo absolvi posset etiani 
in periculo mortis, quia iucapax omnino esset recipiendi justifica- 
tionem. — Cf. S. Alphons. n. 3. — Baller. not. (a) et (b) p. 165. 

QuvEr. 3". An deturobligatio credendi explicite prcecepta Decatogi f 

Rksp. Multi id affirmant, quia praecepta Decalogi sunt revelata 
ut ab omnibus serveutur ; at plures recte contradicunt, tum quia 
alio modo ac per revelationem ejusmodi praecepta uosci possunt, 
tum quia praecepta haec non data sunt ad credendum, sed ad agen- 
dum. — Nec dicas sacramenta etiam fuisse data ad recte agendum ; 
nam respondetur ea non posse digne suscipi, nisi autea credantur 
fuisse divinitus instituta. 

Caeterum quamvis haec praecepta nou debeant necessario cognosci 
per fidem, debent tamen sub gravi cognosci ; uon quidem ordinatim\ 

8 



114 



TRACTATTT8 V. — DE VIRTUTIBUS. 



CAP., II. DE VIRTUTE SPEI. 



115 



et quoad singula verba, sed quoad substantiam. Idem dicendum 
de praeceptis Ecclesiae, et de Oratione Dominica, et aliqui addunt 
etiam de Salutatione Angelica. 

ARTICZTLUS III. 

DE VITILS FIDEI OPPOSITIS. 
$ I. De iiifldelitate iu seuere. 

158. Infidelitas, generatim sumpta, est carentia fidei, et triplex 
distinguitur, scilicet : i°. positiva seu forma/is, quae est carentia 
fidei in eo cui sufficienter ipsa proposita est, et qui eam positive 
respuit ; 2°. negativa seu materia/is, quae est carentia fidei in eo 
qui nunquam de vera religione quidquam audivit, vel audivit qui- 
dem, non tamen sufficienter ; 3 . privativa quae est carentia fidei in 
eo qui sibi notitiam fidei, data occasione, comparare negligit. 

159. DiCO. Sicut infidelitas tum positiva tum privativa est 
gravissimum peccatum, ita infidelitas negativa nullum est peccatum, 
sed tantum poena peccati. Ratio primi est, quia in infidelitate 
positiva habetur explicite, et in privativa, virtualiter contemptus 
primae veritatis, et auctoritatis Dei revelantis. Ratio autem secundi 
est, tum quia nullum potest esse peccatum ubi habetur ignorantia 
invincibilis ; tum quia sequens propositio quae est 68 Baii, "Infi- 
delitas pure negativa in his, in quibus Christus non est praedicatus, 
peccatum est," damnata fuit a S. Pio V et Gregorio XIII. 

>/ II. De haeresi. 

160. Haeresis est error contra aliquam fidei veritatem ab Ecclesia 
propositam, in eo qui fidem per baptismum recepit. Est autem : 
i°. forma/is, quae est haeresis proprie didta, et habetur cum error 
est voluntarius et pertinax, vel materia/is, qua quis ignoranter 
adhaeret errori ; 2°. pure interna vel pure externa vel manifestata, 
prout interne aut exter?ie tantum, aut utroque modo habetur ; 3 . 
occulta vel notoria, prout nemini aut paucis tantum, vel multis 

nota est. 

Ad haeresim refertur apostasia, quae est totalis defedtio a fide 

christiana. 

161. DicO. H&resis forma/is est semper gravissimum pecca- 
tum, at materia/is omni culpa vacat. Ratio primi est, tum quia 
haeresis opponitur uni ex praecipuis virtutibus, nempe fidei, tum 



quia haeresis tendit direete et immediate ad contemnendum Deum. 
Ratio secundi est, quia haereticus materialis, ut supponitur, errat 
ex ignorantia invincibili. 

Qu^ERES. Qu&nam sint signa hcpresis materia/is et forma/is f 
Resp. Censendus est haereticus materialis tantum : i°. qui pa- 
ratus est se submittere judicio Ecclesiae, statim ac illud noverit ; 
2 . qui, natus inter haereticos. de vera fide nihil cognovit et de sua 
religione nunquam dubitavit ; 3 . qui, dubitans, cognoscere studuit 
veritatem, quantum potuit, necdum ad eam pervenit. — Reputandus 
autem erit haereticus formalis : i°. qui dubitat, atque ex pertinacia 
non vult ulterius inquirere ; 2 . qui iterum ex pertinacia avertit 
malitiose intelleclum a motivis veritatis, ut suae seclae adhaereat ; 
3 . qui, agnita veritate, adhuc contradicit Ecclesiae. 

CAPUT II. 

DE VIRTUTE SPEI. 

162. Spes est virtus supernaturalis, per quam certa cum fiducia 
ex Dei promissione expeclamus futuram beatitudinem et media 
ad illam consequendam. 

Objedlum materia/e spei primarium est Deus possidendus. Ob- 
jeclum vero secundarium sunt omnia media ad beatitudinem con- 
sequendam necessaria, ut remissio peccatorum, gratia Dei per 
merita Christi, etc. 

A<5tus autem in spe inclusi, seu formalitates ipsius spei, sunt 
amor, desiderium beatitudinis aeternae, firma fiducia ad illam per- 
veniendi, et erecflio animi contra occurrentes difficultates. — Cf. 
Mazzella, disp. 5, art. 2, § 1 ; et art. 3, § 2. 

Peccata spei opposita sunt despe?-atio et prcesumptio. Prior est 
diffidentia voluntaria obtinendi beatitudinem, et media ad eam 
assequendam necessaria. — Posterior vero est inordinata fiducia 
beatitudinis obtineudae sine mediis a Deo ordinatis. 

168. Dico. Spes in adultis requiritur tum de necessitate me- 
d?i, tum de necessitate prcecepti. Primum constat ex eo quod 
homo nequeat ad Deum finem suum ultimum consequendum per- 
venire, nisi propriis aclibus in ipsum tendat : haec autem tendentia 
necessario supponit spem, imo, ut diximus, est una ex formalitati- 
bus ipsius spei.—A/terum constat tum ex Apostolo dicente, I Tim. 
vi, 17 : "Praecipio . . . neque sperare in incerto divitiarum, sed in 



V 



116 



TRACTATUS V. — T)K VIRTUTIBUS. 



Deo vivo," — tum ex prop. i proscripta ab Alex. VII, et superius 

n. 152 relata. 

Quandonam autem, et quonam modo urgeat praeceptum spei, 
iisdem regulis determinandum est, quas supra 11. 153, de fide 

statuimus. 

164. Quaesita.— Qu^vR. I°. An detur parvitas matericr in 

peccato pr&sumptionis t 

RESP. Affirm., tum quia communiter admittitur a theologis 
peccatum prsesumptionis esse quidem ex genere suo, at non ex toto 
genere suo mortale, tum quia malitia hujus peccati in eo tandem 
consistit quod res bona indebito modo expedletur. Praeterea pec- 
catum istud ordinarie committitur praesumendo vitam aeternam 
obtinere vel propriis viribus tantum, vel absque ullo labore, et ex 
sola divina misericordia : atqui per hoc non irrogatur Deo injuria 
diredte et immediate. Ergo.— Cf. S. Alphon*. 11. 21. 

Qu^R. 2°. An sit pr&sumptio committere pluries idem pcccatum, 
quia tam facile pluries quam semel commissum accusatur t 

Resp. Neg., quia pcenitens facilius peccat non ex facilitate 
veniae obtinendae, sed ex minori difficultate confitendi, quamvis 
haec sit prava dispositio D.eo maxime injuriosa.— Caeterum distin- 
guendus est ille qui peccat, aut in peccato perseverat, ex spe veniae, 
tanquam ex motivo peccandi, vel sub spe veniae cuin proposito 
perseverandi in peccato, ab illo qui peccat ex fragilitate aut pas- 
sione, cum spe tamen et proposito pcenitendi, atque ita peccatorum 
remissionem obtinendi. Primus certe praesumptionem admittit, at 
non alter qui potius minus peccat, quia ut inquit S. Thomas : <l Per 
hoc videtur habere voluntatem minus firmatam ad peccandum."— 
Cf. S. Thom. 2-2, q. 21, art. 2, ad 3.— S. Alphons. 11. 22— Baller. 

not. (a) p. 175. 

QUiER. 3°. An peccatum dcsperationis possit esse venialc rationc 

materice f 

Resp. Neg., et ratio est, quia admittere deliberatam diffiden- 
tiam obtinendi seternam beatitudinem vel media ad eam conse- 
quendam necessaria, est denegare Dei attributa, et praesertim ipsius 
misericordiam, quod certe mortale est.ex toto genere suo.— Verum 
desperatio potest esse, et est quandoque peccatum veniale tantum, 
cum provenit ex tristitia vel impatientia, quia tunc deest perfedtus 

consensus. 

Qu^ER. 4". Quirnam sint remedia desperationis f 

RESP. Praecipua sunt sequentia : i°. consideratio bonitatis et 

urisericordiae infinitse Dei ; 2 . frequens recordatio eorum hominum 



CAP. III. — DE VIRTUTE CARITATIS. 



117 



qui post plurima et gravissima peccata veniam consecuti sunt ; 3 . 
meditatio parabolarum sandli Evangelii, praesertim ovis perdita ; 
4 . devotio specialis erga B. Virginem, refugium peccatorum ; 5 . 
fiducia in Christum pro nobis cruci affixum, etc. — Attendat tamen 
confessarius ad sequentes regulas pradlicas. 

Regftlla I. Dispiciat ex qua potissimum radice desperatio in 
poenitente oriatur, ut congrua remedia pro diversa causa applicare 
possit. — Plerumque autem nasci solet proxime ex apprehensione 
certae damnationis ; remote vero : i°. ex acedia, qua quis media 
salutis nimis gravia putat, et proinde ab iis adhibendis deterretur ; 
2 . ex luxuria aut aliis inveteratis peccatis, quae mentem a coelesti- 
bus avertunt, et ob difficultatem emendationis ad desperationem 
adducunt ; 3 . ex mclancholia, quae inclinat ad tristitiam, et avertit 
a fiducia, quae gaudium animi generare solet ; 4 . ex scrupulis, 
quibus anima dejicitur et opprimitur. 

Reg"ula II. Pcenitentes desperationi dediti cum magna cir- 
cumspectione, prudentia et patientia sunt moderandi, juxta diver- 
sitatem ingeniorum et varium desperationis genus. Alio enim 
modo dirigendi sunt qui ex malitia, vel ex peccatorum pondere et 
flagitiosa vita in desperationem acti sunt ; alio qui ex pusillanimi- 
tate, vel ex diabolica tentatione ad eam impelluntur. 

Regula III. Non statim prima fronte judicandi sunt velut 
desperatione abstracti, poenitentes qui se tales exhibent, praesertim 
si christiane vivant. Inveniuntur enim animae etiam devotae, quae 
tentationibus desperationis fere continuis exagitantur ; nec facile 
credendum est eas peccasse, praesertim graviter, quamvis putent se 
illis consensum praebuisse ; sicut nec nimius timor de periculo sa- 
lutis cum desperatione proprie dicta confundendus est. 

CAPUT III. 



DE VIRTUTE CARITATIS. 

105. Caritas est virtus qua diligimus Deum tanquam summum 
bonum propter seipsum, et proximum propter Deum. Hinc duplex 
est objedlum materiale caritatis, Deus scilicet primarium, et proxi- 
mus secundarium. De utroque erit hic distincte agendum. 



118 



TRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



ARTICUJLUS I. 



DE AMORK DKI. 



166. Dico. Datur praeceptum speciale diligendi Deum super 
omnia, ut constat tum ex verbis Christi, Matth. xxii, 37 : "Diliges 
Dominum Deum tuum ex toto corde tuo . . . hoc est maximum et 
primum mandatum," tum ex prop. 1 ab Alex. VII proscripta, et 
saepius jam memorata. — Hoc autem praeceptum, prout affirmativum 
est, obligat ad Deum amandum super omnia appretiative \ ut patet 
ex lege naturali, non autem necessario intensive, quia essentia cari- 
tatis non consistit in gradibus. Scilicet sufficit ut Deus reipsa 
bonis omnibus prceferatur, et non requiritur summus gradus inten- 
sionis seu fervoris in diligendo. Nam ista intensitas deberet esse 
summa vel absolnte vel relative ; si primum, sequeretur hominem 
nunquam posse satisfacere huic praecepto ; si alterum, sequeretur 
hodie non posse satisfieri per adlum qui heri erat perfeclus. — Cf. S. 
Alphons. n. 22. — Baller. not. (a) p. 178. 

167. Quaesita. — Qu^r. i°. Quandonam urgeat preeceptum 
caritatis t 

RKSP. Obligat tum pcr sc tum per accidens, sicut praeceptum 
fidei. Per se quidem cum usus rationis est perfecte evolutus ad 
vitam in Deum ordinandam, et praeterea saepius in vita, ut patet 
ex damnatione plurium propositionum praesertim ex 6 damnata ab 
Innoc. XI, quae sic se habet : "Probabile est, ne singulis quidem 
rigorose quinquenniis, per se, obligare praeceptum caritatis erga 
Deum." — Si autem ulterius quaeras quid proprie, pradlice loquendo, 
importat particula illa scepius, respondetur quod quamvis S. Al- 
phonsus dicat suadendam esse senteutiam eorum qui requirunt 
actum caritatis semel in mense, tuto tamen potest teneri sententia 
eorum qui ad illum obligant tantum semel iu anno. Imo juxta 
ipsum S. Dodtorem non sunt inquietandi fideles qui christiane 
vivunt, et saepe recitant devote Orationcm Dominicam, quia tunc 
nisi expresse, saltem exercite adtum caritatis eliciunt. Obligat au- 
tem per accidens, cum urget praeceptum contritionis ; v. gr. , si 
sacerdos conscius peccati mortalis celebrare deberet, quin adesset 
copia confessarii. — Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 13. 

Qu^ER. 2 . An moribundi teneantur ad aclum caritatis cliciendumf 

Rksp. Certo tenentur si conscii sint alicujus peccati mortalis, 

et nullum aliud ipsis suppetat medium justificationis. At si sa- 

cramentum Poenitentiae jam cum attritione susceperunt, non sunt 



CAP. III. — DE VIRTUTE CARITATIS. 



119 



obligandi ad adlum caritatis eliciendum, non quia hic in simplici 
attritione continetur, sed quia de speciali praecepto non constat, 
utut opinio contraria sit multo communior. Caeterum moribundi 
suadendi sunt et opportunissime excitantur ad adlus caritatis 
eliciendos atque iterandos.— Cf. Baller. not. (a) p. 180. 

AJRTICUJLUS II. 

DK AMORK PROXIMI. 

De tribus hic erit dicendum, scilicet : de praecepto amoris proximi 
in se, de operibus caritatis ex illo implendis, et de vitiis caritati 
proximi oppositis. 

% I. De praecepto amoris proximi in se. 

PUNCTUM I. 



De prcBcepto erga omnes in genere. 

168. Dico i°. Datur praeceptum diligendi proximum vero et 
interno affe&u. Constat tum ex lege naturali, quia etiam in 
proximo viget idem motivum formale diledlionis, scilicet bonitas 
Dei participata ; omnes enim homines sunt ad ejus imaginem con- 
diti, atque amicitiae Dei et aeternae beatitudinis capaces ; tum ex 
propositione 10 ab Innoc. XI damnata quae sic jacet : "Non 
tenemur proximum diligere a6tu interno et formali." 

Qui vero christiane vivit, sufficienter satisfacit huic praecepto, 
quoad a<5lum internum, orando in genere pro proximo, vel recitando 
Orationem Dominicam. Quoad aclus vero externos satisfacit, 
proximi necessitatibus sive temporalibus sive spiritualibus succur- 
rendo, juxta regulas infra statuendas. 

Dico 2". Ordo aliquis caritatis servandus est in proximi dilec- 
tione. Ratio est, quia et personae diligendae sunt nobis conjundlae 
magis vel minus, et bona ipsis desideranda sunt diversi generis et 
diversae necessitatis. — Dixi 1". diversi generis ; nam alia sunt 
spiritualia, et alia temporalia, et haec iterum distinguuntur in bona 
vitae, bona famse et honoris, et bona fortunae. — Dixi 2 . diversa 
neccssitatis ; nam haec est vel temporalis vel spiritualis, et utraque 
potest esse i°. extrema, cum periculum aeternae damnationis, aut 
mortis, alteriusve mali, morti fere aequalis, ita proximo instat, ut 
hic, moraliter loquendo, sine alterius auxilio illud evadere non 



120 



TRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



CAP. III. — DE VIRTUTE CARITATIS. 



121 



possit ; 2°. gravis, cum ex circumstantiis aeterna salus valde diffici- 
lis, aut temporalis vita valde molesta redditur ; 3 . communis, in 
qua quis sibi providere potest sine magna difficultate. In hac 
versantur, iu ordine spirituali, vulgares peccatores, qui, si vellent 
conatum aliquem adhibere, e pravo statu resurgerent ; in ordine 
vero temporali eam patiuntur generatim pauperes mendicantes, 
quibus vita, pro eorum conditione, non nimis molesta ac misera est. 
169. Ad pradlicam autem applicationem hujus praecepti optime 

faciunt sequeutes regulae. 

Regula I. Quisque tenetur seipsum magis diligere simpliciter 
et absolute, quam proximum. Ratio est, quia unusquisque sibi 
magis proximus est, quam alius quilibet. Id clarum est insuper 
ex inclinatione naturali et invincibili ad seipsum magis diligendum 
quam proximum ; unde vulgare axioma : Caritas bcne ordinata 
incipit a semetipso. Praeterea dileclio sui est regula dileclionis 
proximi juxta illud ; "Diliges proximum tuum sicut teipsum." 
Regula autem prior est et potior quam regulatum. 

Regula II. Debemus tamen succurrere proximo, nostris etiam 
commodis posthabitis, ordine sequenti : 

i*. In extrema ncccssitatc spirituali succurrendum est proximo, 
etiam cum certo vitae periculo, dummodo sit aeque certa spes illum 
juvandi, neque ullus alius sit a quo sublevetur, nec gravius inde 
malum immineat ; quia vita aeterna proximi bonum est excellentius 

vita nostra temporali. 

2 . In extrema necessitatc tcmporali succurrendum est proximo 
ordinarie cum magno quidem incommodo, non tamen cum maximo, 
quale esset etiam pro divite magnae peeuniae largitio. Ratio est, 
quia ex una parte vita proximi bonum est excellentius aliquo nostro 
bono ; et ex alia parte cum amor sui ordine praeeedat, nemo obli- 
gatur ad tantum incommodum pro aliis subeundum. 

3 . In gravi necessitatc utriusquc ordinis nemo tenetur proximo 
succurrere cum gravi suo incommodo, secluso tamen justitiae, 
pietatis vel officii titulo. Kx dicUs enim sequitur, nos teneri ad 
opem aliquam praestandam, non tamen cum gravi proprii boni 

jaclura. 

4 . In communi necessitatc utriusque ordinis succurrendum pro- 
ximo est cum incommodo quidem aliquo, quia id amor proximi 
exigit, sed levi tantum ; non enim potest esse nisi levis obligatio 
caritatis, quando proximus sat facile ab illa necessitate sese eripere 
potest, vel non est ei nimis molesta. Non tenemur autem omnibus 
in communi necessitate positis opitulari, tum quia hoc esset impos- 



sibile, tum quia si fieri quandoque posset jam non leve incommo- 
dum foret. 

Regula III. Inter varias personas diligeudas praeferendae sunt, 
cseteris paribus, eae quae nobis sunt magis conjunclae sanguine, 
amicitia, officio, religione, convicflu, etc, cum Deus vinculis stricti- 
oribus nobis illas devinxerit. — Hiuc, extra necessitatem extremam, 
primo omnium succurrendum est uxori, quia est una caro cum 
viro ; 2 . filiis ; 3 . parentibus, et quidem patri prae matre ; 4 . 
fratribus, sororibus, deinde propinquis, domesticis et familiaribus. 
— Dixi extra ?iecessitatem extremam, quia in hac parentes, eo quod 
vitam dederint, probabilius praeferendi sunt etiam uxori et liberis. 
— Cf. S. Alphons. nn. 27 et seqq ; et Hom. Ap. nn. 15 et seqq. 

170. Quaesita. — Qu^R. i°. An sit contra caritatem sibi 
dcbitam, mortem optare ob viUt infortunia f 

RKSP. Neg. , si fiat ex desiderio vitae melioris, seu aeternae felici- 
tatis, ut perspicuum est ; sed secus est respondendum, si fiat ex 
taedio vitae, vel ex animi dejeclioue. Non tamen peccant, qui 
mortem cupiunt, quando vita tam molesta sit, ut ipsa morte durior 
aestimetur. — Cf. S. Alphons. n. 30. 

Qu^ER. 2°. An sit contra caritatcm malum tcmporalc proximo 
dcsiderarc, vel dc eo gaudcre, ob bonum finem ? 

Rksp. Neg., si debitus ordo caritatis servetur, id est, si fiat ob 
majus bonum, vel ad minus malum. Hinc id licitum est : i°. ob 
bonum spirituale proximi ipsius ; 2 . ob bonum commune, vel 
spirituale vel temporale ; 3 . ob bonum etiam plurium, multo 
majoris momenti, v. gr., familiae, communitatis, etc. — Secusautem 
dicendum quando caritatis ordo pervertitur, ut constat ex prop. 14 
damnata ab Innoc. XI quae ita se habet : "Licitum est absoluto 
desiderio cupere mortem patris, non quidem ut malum patris, sed 
ut bonum cupientis, quia nimirum ei obventura est pinguis haere- 
ditas." — Scimus autem ex P. Viva hancfuisse causam damnationis. 
— Hinc non potest uxor desiderare mortem mariti ex eo quod 
injuste ab eo male tractetur, nec filiae suae quia ob deformitatem 
nubere nequit. — Cf. Baller. not. (c) p. 186. 

Punctum 11. 
Dc pnecepto caritatis crga inimicos in particulari. 

m 

171. Inimicus ille solum dicitur qui alium laeserit vel per meram 
offensam vel per injuriam. — Praeterea adnotandum est signa dilec- 
tionis esse duplicis generis ; alia scilicet communia, et alia specialia. 






122 



TRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



Prima debentur, et de facto invieem dantur, ab iis qui pertinent ad 
eundem statum vel conditionem socialem. Secunda, quae dicuntur 
a S. Thoma beneficia amicabilia, et procedunt a familiaritate, libere 
exhibentur particularibus quibusdam personis ratione amicitiae. — 
Utraque haec signa diversa sunt pro diversitate morum et regionum. 
— Cf. Baller. not. (a) et (c) p. 188. 

172. Dico. Datur praeceptum inimicos diligendi. Constat 
tum ex verbis Christi, Matth. v, 44 : "Ego autem dico vobis dili- 
gite inimicos vestros ;" tum quia etiam in inimicis relucet divina 
bonitas, non quatenus inimici, sed quatenus sunt creaturae rationa- 
les. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 25, art. 1. 

173. Ut autem facilius videatur praclica applicatio istius prae- 
cepti attendendum est ad sequentes regulas : 

Regula I. Debentur per se inimicis signa communia dilectio- 
nis, quia eorum denegatio esset actus vindictae, et manifestatio 
odii, quod caritati repugnat. — Dixi per se t quia quandoque adest 
rationabilis causa ad tempus ea denegandi, v. gr., ratione debitae 
correctionis, boni effectus in filios vel inferiores, vel ob timorem 
prudentem rixarum ex conspectu vel conversatione inimici, etc, 
item ob expressionem justi doloris ex injuria concepti, etc. 

RegTtlla II. Non debentur per se inimicis signa specialia dilec- 
tionis, quia amicitia nemini debetur. Hinc non teneris, v. gr., 
eos aegrotos visitare, moestos consolari, hospitio vel convivio reci- 
pere, in iis quidem adjunctis in quibus hujusmodi actiones non 
habentur ceu signa communia dilectionis. — Dixi perse, nam ratione 
scandali vitandi, aut si peculiari et obvio benevolentiae signo posses 
sine gravi incommodo inimicum placare, et efficere ut odium depo- 
nat, teneris pro salute ejus interdum hoc signum praestare. — Cf. 
Baller. not. (a) p. 189. 

Regula III. Imo quandoque etiam specialia illa beuevolentiae 
signa exhiberi debent, quibus omissis, aliquis moraliter se ostende- 
ret ac gereret ut inimicum. Hinc veniam petenti, et congruam 
injuriae, si qua intercessit, satisfactionem exhibenti particularia 
quoque specialis dilectionis signa, si quae prius dari solebant, 
generatim loquendo, non sunt abnuenda, quamvis non detur obli- 
gatio in posterum ea signa repetendi et pristinam amicitiam conser- 
vandi.— Cf. S. Thom. in 3, dist. 30, q. 1, art. 2, ad 5.— Baller. not. 
(b) p. 189. 

174. Quaesita. — Qu^r. i°. Qualis ordo servari debeat in 
reconciliatione facienda t 

Resp. Qui alium offendit, debet prior, pcr se, media ad recon- 
ciliationem adhibere, ut dictat naturalis aequitas. Si autem offensio 



CAP. III. — DE VIRTUTE CARITATIS. 



123 



sit mutua et aequalis, qui prior oifendit, prior reconciliationem 
promoveat ; si vero sit inaequalis, praeeat qui gravius offendit. 
Caeterum absolutae regulae assignari nequeunt, sed circumstantiae 
spectandae sunt. 

Qu.<ER. 2°. An bffensor a l&so veniam petere debeat t 
RKSP. Affirm., nisi aliud medium vel modus reconciliationis 
magis conveniens suppetat, v. gr. , varia officia aut beneficia prae- 
stando, aut nisi ad placandum offensum nihil prodesse veniae petitio 
videatur. Excipiunt etiam, si offensor offenso longe superior sit, 
autsi offensus prudenter censeatur id condonare. — Cf. Lacroix, lib. 

2, n. 189. 

QuvER. 3 . An detur obligatio inimicum obvium sa/utandi f 

Resp. Affirm., si adjuncta status, conditionis, aliave similia 
postulent ut omnes indiscriminatim sese salutent, vel agatur de 
subdito erga superiorem suum, aut inimicus prior te salutaverit. 
Secus autem si salutatio et colloquium habeantur uti signa specia- 
lia, secluso tamen casu quo haec requirantur ad evitandum scanda- 
lum vel ad lucrandum fratrem, sed tunc obligatio, juxta S. 
Alphonsum, gravis non est, nec videtur valde urgenda, quia ejus- 
modi actus in offenso haud modicam praeferunt difficultatem. — Cf. 
S. Alphons. n. 28. — Baller. not. (b) p. 190. 

Qu^ER. 4 . An statim arguendi sint de peccato, prcesertim gravi, 
poznitentes qui de odio se accusant f 

Resp. A r <?£\, quia saepe poenitentes confundunt odium proprie 
ditlum seu inimicitice cum odio abominationis seu qualitatis aut 
de/eclus. Saepe etiam, praesertim rudiores, vel qui naturae sunt 
ferventioris, aliqua tantum animi aversione naturali et invincibili 
laborant, aut indignationem quamdam patiuntur. — Cf. S. Alphons. 
n. 30. — Voit, n. 703. 

Qu/ER. 5 . An sint absolvendi qui etsi dicant se nullum habcre 
odium proprie diclum, recusant tamen inimicum alloquif 

Resp. Distinguendum est, vel enim alloquium istud ex ad- 
junctis reputatur signum tantum speciale dilectionis, et insuper 
nulla adest ratio, ex iis quae supra assignatae sunt, vi cujus pcr 
accidens, hoc signum etsi speciale, debeat dari inimico, vel non. Si 
primum, poenitens qui recusat inimicum alloqui, potest et debet 
absolvi ; si alterum, oportebit perpendere utrum hujusmodi odium 
proprie dictum, sit necne peccatum mortale. Eteuim sicut mali 
illatio, ita et mali alieni desiderium admittit materiae parvitatem ; 
et si hoc valet cum iis qui in nihilo nos laeserunt, a fortiori valere 
debet cum inimico, qui per iniquam laesionem ad justam indigna- 
tionem provocavit. — Cf. Baller. not. (b) p. 192. 



124 



TRACTATUS V. — DE VIRTOTIBUS. 



2 II. Dv, operibns misericordiae. 

Opera misericordiae alia sunt eorporalia, uti cibum pauperi prae- 
stare, nudos operire, etc. ; et alia spiritualia, ut peccantes corrigere, 
ignorantes docere, mcestos consolari, etc. De duobus tantum di- 
cemus, quia speciales habent difficultates, nempe i". de eleemosyna, 
2°. de correctione fraterna. 



PUNCTUM I. 

De elcemosyna. 

175. DicO i". Datur verum praeeeptum eleemosynam indi- 
gentibus erogandi. Constat tum ex lege generali caritatis, qua 
obligamur ad proximum diligendum, et consequenter ad opem illi 
in necessitate ferendam ; tum ex Scriptura sacra, quia dicitur, 
Eccli. iv, i: "Eleemosynam pauperis ne defraudes ;" et Matth. 
xxv, 42 : "Discedite a me, maledicli, in ignem aeternum . . . . 
esurivi enim, et non dedistis mihi manducare ; sitivi, et non de- 
distis mihi potum." 

DicO 2 . Hoc praeceptum est dupliciter hypotheticum, quia 
supponit non solum indigentiam seu necessitatem in recipiente 
eleemosynam, sed etiam superfluitatem in dante. Porro sicut 
triplex assignatur a theologis necessitas, nempe cxtrcma, gravis et 
communis, prouti superius explicatum est, ita duplex distinguitur 
superfluitas. Etenim bona fortunae alia sunt supcrfiua vitte seu 
naturce, quia sine illis possunt aliqui, iique quorum curam habent, 
esse vel vivere ; alia superflua statui seti dcccntuc, cum illis 11011 
indigent aliqtii, iique quortim curam habent ad honeste vel decenter 
vivendum secundum statum stitim, v. gr., sustentando famulos, 
recipiendo hospites, et convivia de more instaurando. — Cf. S. Thom. 
in 4, dist. 15, q. 2, art. 4, q. 1 ; et 2-2, q. 72, art. 5.— Baller. not. (a) 

p. 194. 

170. Ut autem pracftice hanc doetrinam applices, attendeudum 

est ad sequentes regulas : 

Regula I. In cxtrcma ncccssitatc proximo succurrendum est 
ctiam et tantum ex bonis statui nccessariis ; ctiam qtiidem, quia 
re<5lus caritatis ordo exigit tit vita proximi praevaleat bono nostro 
longe inferiori ; tantum autem, quia vita nostra melior est vita 
proximi. 

Regfula II. In gravi necessitate, quae ad extremam accedit, 
succurrendum est proximo ex bonis aliquo modo statui necessariis. 



CAP. III. — UE VIRTUTE CARITATIS. 



125 



seu cum modico sui status detrimento. In ea vero quae tanta non 
est, satis est ut ei succurratur ex bonis quae statui seu decentiae 
superflua sunt. — Cf. Viva, in prop. 12 ab Innoc. XI damn. n. 8. — 
S. Alphons. n. 31. 

Regfula III. In communi necessitate, licet nulla sit obligatio 
dandi eleemos3 r nam htiic aut alteri in particulari, attamen, ex 
communi Doctorum sententia, a peccato excusari non posset, qui 
bona etiam statui superflua habens, nullam unquam eleemosynam 
largiri vellet. — Cf. Suarez, disp. 7, sedl. 3, n. 7. 

177. Quaesita. — Qu^R. *i°. An sub gravi obligei * prceceptum 
cleemosynce t 

Resp. Praeceptum dandi eleemosynam per se quidem grave est, 
sicut praeceptum ipsum caritatis ; at dicendum non est ipsum sub 
gravi semper urgere in omni necessitate. In extrema quidem et in 
gravi quae ad extremam accedit, atit in eam mox verti possit, 
communiter docetur urgere sub gravi. Verum controvertitur apud 
Dodtores 11011 solum titrtim detur obligatio gravis dandi eleemosy- 
nam alicui pauperi in particulari eam petenti dum in necessitate 
simpliciter gravi laborat, sed etiam num qttis sub gravi teneatur ad 
pauperes in genere sublevandos qtii in necessitate communi sunt. 
— Cf. Baller. not. (b) p. 194, not. (a) p. 195, et not. (a) p. 196. 

Qu^R. 2 n . Oucenam qua?ititas bonorum sit pauperibus danda f 

Resp. In necessitate cxtrema, vel ita gravi ut extrema facile 
evadere possit, dandum est quanttim sufficit hic et nunc ad levau- 
dam hanc necessitatem, nisi sint alii qui ipsi subvenire velint. 
Nemo tamen tenetur magnam pecuniae summam erogare ad paupe- 
rem a periculo mortis liberandum, vel ad remedia extraordinaria et 
niagni pretii ei procuranda. In necessitate vero communi, quanti- 
tas determinata assignari neqtiit, sed probabilius sufficere videtur 
erogare quinquagesimam partem eortim quae statui supersunt. — 
Cf. S. Alphons. 1111. 31 et 32 ; et Hom. Ap. 11. 19. 

Punctum 11. 



Dc correflione fratcrna . 

178. Correclio fraterna, atit potius correptio, est admonitio fratris 
de emendatione deliclorum fraterna ex caritate procedens. — Dixi i°. 
potius correptio, quia emeudatio fratris procuratur 11011 per timorem 
tristis, sed per odium et timorem turpis. — Dixi 2°. fraterna, quia 
etiam cum fit a praelato, fit extra praelatiouis ordinem.^ — Dixi 3 . 



126 



TRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



deliclorum, et non peccatoru?n, quia magis et proprie respicit omis- 
sionem quae est in transgressione, quam transgressionis perversita- 
tem. — Cf. S. Thom. 4, dist. 19, q. 2, art. 1. — Baller. not. (a) p. 200. 

179. Dico 1". Datur verum praeceptum fraternae correctionis. 
Constat tum ex lege caritatis, qua ad proximi mala submovenda 
obligamur, tum ex Scriptura sacra, v. gr. Eccli. xix, 14 ; "Corripe 
proximum . . . ne forte iteret ;" et Matth. xviii, 15 : ' 'Si peccaverit 
in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum. Si 
te audierit, lucratus eris fratrem tuum." 

Dico 2'. Ad strictam hujus praecepti obligationem requiritur: 
1". ut certo constet de proximi transgressione seu delicto ; 2 . ut 
affulgeat spes aliqua, imo major probabilitas emendationis ; 3 . ut 
non sit alius aeque idoneus, qui correpturus credatur ; 4 . ut cor- 
rectio fieri possit absque gravi incommodo corripientis ; 5 . ut 
necessaria judicetur ad delinquentis emendationem, nec spes saltem 
probabilis sit, eum sponte sua se emendaturum. — Cf. S. Alphons. 
nn. 38 et seqq. 

180. Quaesita. — Qu.ER. r. An sub gravi obliget pmceptum 
fraternce correctionis f 

RESP. Affir?n., si adsiut requisitae conditiones, et agatur de 
materia gravi. Hinc peccare potest graviter, qui ex vano timore, 
ne proximus a/iquatenus offendatur, vel ne ipse inde leve patiatur 
detrimentum, omittit correctionem in re gravi, ubi putat illam esse 
vere profuturam. Imo accidere quandoque potest ut in ordi?iibus 
religiosis detur obligatio gravis, quamvis materia levis sit, quando 
nempe transgressiones veniales hujusmodi sint ut vigorem disci- 
plinae dissolvant aut etiam valde minuant. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 
33, art. 2. — S. Alphons. n. 37. — Baller. not. (b) p. 200. 

QU/ER. 2". An prceceptu??? corrcclionis locum habeat, ubi quis ex 
ig?iora?itia peccat t 

Resp. Affir??/., si agatur de ignorantia vincibili, quia haec non 
excusat a peccato. Si vero iguorantia sit invincibilis, non tam 
agitur de fraterna eorrectione, quam de co?n?no?iitione qua proximus 
de veritate docetur. Porro iu casu caritas multipliciter impellere 
potest, nempe : 1". ob damnum tertii ; 2". ob damnum ipsiusmet 
ignorantis ; 3". ob scandalum ; 4". ob Dei honorem ; 5 . ob religio- 
nis irreverentiam. — Quod si nullum damnum aut incommodum 
sequeretur, nulla fere aderit obligatio faciendi commonitionem, nisi 
quoad eos qui ex officio suo alios docere debent, inter quos est 
etiam confessarius. Docendi autem sunt tum quia ignorantia est 



CAP. IIT. — PE VIRTUTE CARITATIS. 



127 



malum ipsius ignorantis, tum quia alia incommoda profluere inde 
possunt et solent. 

Qu^ER. 3°. Qualis ordo serva?idus sit i?i correclione fraterna f 

Resp. Servandus est ordo a Christo ipso assignatus, nisi cir- 
cumstantiae aliud suadeant. Hinc i°. corripe secreto ; 2 . coram 
testibus, si prior admonitio non sufficiat ; 3". rem deferas ad supe- 
riorem. — Aliquando ordo ille inverti potest et debet, scilicet : i°. si 
peccatum sit publicum vel mox publicandum ; 2 . si sit graviter 
alteri noxium ; 3 . si secreta admonitio non judicetur profutura ; 
4". si praestet rem statim superiori manifestare ; 5 . si delinquens 
cessit juri suo, ut fit in variis ordinibus religiosis. — Cf. S. Alphons. 
n. 40. 

181. Resolves. — i°. Correctio fraterna cum vera, etiam 
quoad modum, caritate faciendaest ; debet igituresse paterna erga 
inferiores, benigna inter aequales, et reverentialis erga superiores. 

2". Privati inter se raro ad correctionem tenentur, saltem sub 
gravi, nisi sint familiariter inter se conjuncti ; quia raro omnes re- 
quisitae conditiones reperiuntur ; rarius adhuc erga superiores. 

3 . Plerumque suadet prudentia, ut omittatur correctio erga eos 
quorum indoles est penitus ignota, ne iniquo animo eorreetionem 
accipientes fiant deteriores. 

4". Scrupulosi ordinarie excusantur a fraternae correctionis of- 
ficio ; quia aut nimium ea defatigantur, aut ad eam prorsus inepti 
sunt ; scrupulis enim et anxietatibus perturbati, necessaria discre- 
tione ad corrigendum carent, et ad causas excusantes attendere non 
valent. 

5 . In communitatibus sub regula viventibus, in collegiis, semi- 
nariis, etc. , plerumque expedit ut correctio fiat via denuntiationis 
ad superiorem, aut per se aut per alium ; nec possunt absolvi so- 
dales aut convictores in ejusmodi denuntiationem non consentientes, 
ubi de gravi damno communitatis agitur. Item, de jure naturali, 
denuntiandi sunt superioribus ecclesiasticis sacerdotes corruptores, 
qui magnum fidelibus spirituale damnum inferunt, vel illaturi 
praevidentur. 

6°. Sedulo tamen distinguenda est denuntiatio quae fit superiori 
titi patri et quae eva?igelica dicitur, ab altera quae ei fit uti judici, et 
appellatttr judicialis. Prima quae proprie pertinet ad fraternam 
correctionem, respicit bonum denuntiati ; altera tendit ad bonum 
aliorum, praesertim commune, vel ipsius denuntiantis. — Porro ubi 
denuntiatio superiori fiat mere ut patri nullatenus ipse potest ut 
judex procedere. — Cf. Baller. not. (b) p. 203. 



128 TRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



% III.— De vitiis caritati proximi oppositis. 

Prsecipua sunt odium, invidia, rixae, scandalum et cooperatio 
peccatis alienis. De duobus posterioribus tantum dicemus, cum 
de aliis jam aclum sit superius, vel in quinto Decalogi praecepto sit 
dicendum. 

Punctum i. 
De scandato sive in genere sive in particu/ari. 

182. Scaudalum est didlum vel faclum minus re&um, praebens 
alicui occasionem ruinae spiritualis — Dixi i°. diclum vel faclum, 
quo nomiue etiam omissio intelligitur.— Dixi 2°. minus reclum, id 
est, quod vel in se malum est vel habet speciem mali. — Dixi 3 . 
prcebens occasionem, quia causa proprie peccati est voluntas agentis. 
— Dixi 4". ruince spiritua/is, quae potest esse gravis vel levis : hoc 
eniin nomine iutelligitur peccatum, vel mortale vel veniale. — Cf. 
S. Thom. 2-2, q. 43, art. 1 ; et de Verit q. 15, ^tt ?■- 

Scandalum dividitur : 1% in direclum et indireclum, prout adtio 
mala alterius intenditur in se, vel in causa tantttm qua proximus 
ad peccatum incitatur ; 2". iu aclivum et passivum, prout conside- 
ratur ipsum didlum aut facflum quod incitamentum aut occasionem 
prccbet peccati, vel potius ipsum incitamentum jam sumptum. 

188. Duo autem sunt hic animadvertenda : 

1". Scandalum directum dici etiam diabo/icum, quando inten- 
ditur formaliter ruina spiritualis proximi. Si vero non intenditur 
spiritualis ruina alterius, sed solum propriae voluntatis utilitas vel 
oblectatio, dicitur simp/iciter direclum. 

2°. Scandalum quodcumque posse esse atlivum seu datum, quin 
sit passivum seu acceptum ; quia poni potest aclio apta per se ad 
scandalum, quin inde proximus occasionem accipiat ruinae spiri- 
tualis. Et vice versa potest esse acceptum, quin sit datum ; sed in 
isto casu scandalum nou proprie • tribuendum est alterius acftioni, 
sed potius ignorantiae, imaginationi, aut etiam malitiae illius qui 
scandalum patitur, vel sine fundamento admittit. Si ex infirmitate 
vel ignorantia suscipiatur, dicitur scandalum pusillorum ; si vero 
ex mera subjefti malitia proveniat, vocatur pharisaicum.—Qx. S. 
Alphons. 11. 43. 

184. DicO 1". Seandalum, etiam indiredtum, est peccatum 
grave ex geuere suo, quia ex genere suo opponitur per commissio- 



\ 



CAP. IIT. — 1)4) VIRTUTE CARITATIS. 



129 



nem caritati, cum direete opponatur eorreclioni fraternae : siquidem 
hsec proximum a peccato trahit, illud e contra eum trahit ad pec- 
eandum. Quare praeter malitiam propriam acflionis, quae dicitur 
scandalosa, habetur malitia specifica scandali, qua laeditur caritas. 
— Cf. S. Thom. 2-2, q. 43, art. 3. 

DicO 2 . Scandalum pusillorum seu infirmorum vitandum est 
quoties fieri potest sine gravi incommodo, tum operis indifferentis, 
tum etiam operis boni non praecepti omissione. Ratio est, quia ex 
caritate ruinam proximi ope nostra indigentis impedire tenemur 
cum facile possumus, v. gr., abstinendo ab actione non valde utili, 
aut eam differendo, vel nostram agendi rationem exponendo, etc. ; 
atqui pusi//i ope indigeut, cum propter ignorantiam aut infirmita- 
tem versentur in quadam necessitate spirituali. Ergo. — Bene 
autem observat S. Thomas scandalum pusillorum post monitionem 
fieri plerumque pharisaicum. — Cf. S. Thom. 2-2, q. cit. art. 7. 

DicO 3°. Scandalum pharisaicum seu malitiosum, saltem ordi- 
narie, nec omissione operis boui, nec omissione operis etiam indif- 
ferentis, mali speciem non habentis, est necessario vitandum. Ratio 
est quia scandalum patientes ex sola sua malitia, non sunt in 
necessitate a qua non possint se facile liberare sine ope alterius, et 
alioquin daretur locus iniquis impediendi bona opera cum vellent. 

185. Quaesita. — Qu.KR. i°. An in scandalo detur non \ so/um 
peccatum contra caritatem, sed etiam contra virtutem ad quam vio- 
landam proximus inducitur ? 

Resp. Affitm., quoad scandalum direclum ; nam quaelibet virtus 
specialiter vetat non solum ne violetur, sed etiam ne quis alium 
directe inducat ad eam violandam. — Quoad scandalum autem indi- 
retlum valde disputatur, sed probabilis videtur sententia negans 
quam defendit Lugo cum aliis. Ratio est, tum quia virtutes nos 
non obligant ut impediamus in aliis vitia opposita, sed tantuni ne 
positive et directe inducamus proximum ad eas violandas ; tum 
quia secus qui exemplo suo movet alium ad furandum, teneretur 
ad restitutionem, quod Dodlores communissime negant. In hac 
sententia sufiicit, ut pceuitens exprimat generatim peccatum scan- 
dali, quin teneatur addere speciem peccati ad quod alii fuerint 
indirecle inducti. Multo minus necesse est exprimere circumstantias 
quae aliorum peccatis forte speciem superaddant, v. gr., num qui 
ad luxuriam turpiloquio inducuntur conjugati sint vel voto ad- 
stridli, etc— Cf. Lugo, de Pa-nit. disp. 16, u. 159.— Baller. not. (b) 
p. 207. 

9 



130 



TRACTATUS V,— DE VIRTUTIBUS. 



CAP. III.— DE VIRTUTE CARlTATlS. 



131 



Qul£R. 2°. An pracepta sint quandoque omittenda propter scan- 
da/um pusillorum ? 

Resp. Neg., quoad praecepta juris uaturalis negativa, quia haec 
semper et pro semper obligant, atque opera illis contraria sunt in- 
trinsece mala. Affirmativa autem, quia haee non obligant pro 
semper, Omittere interdum licet, imo et opus est, v. gr., praeceptum 
corrigendi peccatores, si gravior inde ruina timenda sit : vel potius 
dicendum est, tunc ipsam legem cessare.—Quoad praecepta positiva 
humana, controvertitur. Sententia probabilior affirmat, secluso 
incommodo gravi, quia praeeeptttm vitandi scandalum proximi, 
utpote naturale, positivis praeceptis praeferendttm est. Hinc mulier 
sciens se turpiter esse concupiscendam ab aliquo, si ad Missam 
praeeeptam pergat, tenetur eam omittere semel aut iterum, si spes 
adsit ut deinde scandalum cesset : non tamen pluries, ob grave 
incommodum quod inde consequeretur. Verum quia sententia 
negans est etiam probabilis, non debet imponi onus de quo certo 
non constat.— Cf. S. Alphons. n. 51— Baller. not. (a) et (b) p. 206. 

Qu^R. 3". An tcncaris dimitterc bona tcmporatia ad scandalum 

cvitajidvm f 

Resp. Neg., ordinarie loquendo, quia caritas erga proximum 
non obligat cum tanto incommodo. Hinc non teneris solvere plus 
aeqtto operario vel rhedario, licet praevideas illum secus esse blas- 
phematurum : incommodum enim illud, licet leve in se, saepius 
occurrere potest, et sic grave faciliter evadit ; quin imo possit sae- 
pius id esse incitamentum ad blasphemandum. — Cf. S. Alphons. 

»• 52. . 

Qu^R. 4 . An peccans cum complicc dcclararc debeat in confessione 

circumstantiam so//icitationis f 

Resp. Neg., probabilius, dummodo vel ex natura peccati, vel 
ex modo quo peccatum accusatur, confessarius sufficienter intelligat 
aliquem adfuisse complicem. Ratio est, quia per simplicem com- 
mttnionem criminis efficitttr ut mtttuum fuerit scandalum, et quidem 
ex utraque parte acflivum, inter sollicitantem et consentientem, ac 
proinde, illa declarata, declaratur etiam scandali peccatum. Quod 
autem unus ex complicibus prior altero causam scandali postterit, 
circumstantia est mere aggravans, quae non mutat peccati speciem. 
— Cf. S. Alphons. n. 46. 

Qu^R. 5". An liccat suadcrc minus malum a/icui ad majus dc- 
tcrminato f 

Resp. Affirm., probabilitts cttm S. Alphonso. Qttidam tameu 
limitant, si miuus malum conttneatur aliquo modo in majori, ut 



percussio in homicidio, etc. : quae tamen limitatio S. Dodlori ne- 
cessaria non videtur. Quidam alii theologi ut, v. gr., Card. de 
Lugo, aliam ponunt limitationem, modo nempe, volenti majus 
damnum uni inferre, non suadeas minus inferendum alteri. Sed 
hanc etiam limitationem alii negant requiri. — Ratio autem solutio- 
nis est, quia hoc genus consilii eo tendit formaliter ne committatur 
majus peccatum, ex quo fit, ut is a quo latro furatur quod miuus 
est, non sit rationabiliter invitus de eo qui consilittm praebuit. — Cf. 
Vasquez, Opuscu/. de scand. art. 1, dub. 2, n. 14. — Baller. not. (b) 
p. 208. 

QUJER. 6". An liceat occasionem peccandi permittere, ut reus cor- 
rigatur f 

Resp. Affirm., quia permittere non est inducere, et saepe adest 
ratio sufficiens peccatum permittendi. Hinc a peccato sunt excu- 
sandi per se parentes et domini qui filios vel famulos peccare sinunt, 
ttt opportunum eps corrigendi locum inveniant. Imo licet etiam, 
saltem probabiliter, occasionem peccati apponere, dummodo adlus 
sit indifferens, et adsit causa justa ad illum ponendum. Hinc a 
peceato excusari debet dominus qui, de industria, arcae in qua 
pecunia reconditur, clavem relinquit appositam, ut dubiam famuli 
fidelitatem experiatur ; sed uullo modo excusari potest pater qui 
domi retinet meretricem ut de filii castitate sumat experimentum. 
— Cf. S. Alphons. n. 58. 

NoTA. — Ex doclrina hactcnus tradita jam possent omnes casus dc 
scanda/o solvi, scd proptcr spccialcs difficultatcs utile erit aliquid dicerc 
in particu/ari circa /u.xuriam, pravos libros, chorcas, ct speclacuta. 

18G. Circa luxuriam. — Gravissimum profecto scandalum est ea 
facere, repraesentare, attt pne se ferre, quae ad libidinem notabiliter 
provocant ; quia nullum venenum subtilius auimae propinari potest. 
Hinc gravissimi scandali rei suut : 1". qui tttrpia in comcediis 
aliisve ccetibus repraesentant ; 2 . qui cantilenas aut carmina turpia 
componunt vel canunt ; 3". qui statuas aut imagines obscoenas fa- 
ciutit vel exponunt ; 4". qui discipulos sibi commissos pravis 
exemplis seducttnt, etc. Praesertim vero attendendum est ad se- 
quentia. 

1W. Quaesita. — Qu.*:r. i". An \peccet graviter femina nudi- 
tates pr&seferens in pcclore et brachiis f 

K.KSP. Affirm., si nudatio sit immoderata sett valde notabilis, 
uon obstante quacumque contraria consuetudine. Si autem non 






132 



TRACTATUS V.— 1>K VIRTIJTIBIJS. 



sit ita immoderata. consuetudo facile a peccato gravi excusabit, 
q uia uotabiliter vim concupiscenti* minuit. cum assueta nunus 
pfaantasiam excitent.-Cf. S. Alphon.s. n. 55. 

Ou^R 2" Quid dicendum de mulierum ornatu acjucis. 

Resp ' Do<ftrina S. Thoiiue hac de re ad sequentia cap.ta revo- 
catur": i". mortaliter peccant mulieres si se ornent ammo pn>VO^dl 
ad libidinem; 2». venialiter autem, si mere **.™* te - 1 ™** 
aut ia<5tantia hoc faciant ; 3". culpa tantum vemabs est ex genere 
£ onfatum supernuum gerere ; £ nullum per ***£**£ 
consuetudo patri*, et status eond.t.o servetur ; S^**g£g 
aliquid omamenti superaddunt, ut placeant v.ns vel quos habent, 
vel q os accipere debent ; 6 . fucationes erunt mortale s, adhibean- 
SS lasciviam; veniale si mere ad nngendam P^hntudmem. 
nullum vero, si ad defeftum aliquem «cutandum -CM^ T*>£ 
2-2, q. 169, art. 1 et 2 ; et Comm. ,n hai. cap. 4.-Baller. not. (a) 

p. 210. . . ., . . 

OuAiR X An liceat domum locare maetrmbus . 
Si AMrm., probabiliter, maxime si alii desint locatan, aut 
meretricibus facile sit alian. domu.u obtinere. Excipe tamen s, 
Z3*£n2r noceant vicinis honestis, vel ob situn, dom.cln 
a orem anLi ad peccandun. prcebeant.-Cf. S. Alphons. „70. 
QvZ 1 Quid lccndum de e, P ositione effi g iarum P er P ubl,cas 
via v i>routi afiud nos fieri solct a mcrcatonbus t 

RESP S*pe hujus.nodi expositio est graviter scandalosa, na.n 
ilte effigies quandoque tum quia sunt vividior,bus colonbus de- 
pL tum quia immoderatas nuditates pneseferunt grav.ter con,- 
n o^iit phantasiam et ad peccatum alliciunt. Nec d,cas .candalun 
„o„ intendi, quia ill* effigies exponuntur solum vel ad artein os 
t rdenl„vel ad emptores attrahendos, navn respondetur finen, 
utut bonum nunquam posse mediis illic,t,s obtinen. 

188. Girca pravos libros.-Ex omni scandalorum genere inillum 
ma*ta execrandum est, quam quod ex impiis et obscceins hbr s 
proieatur. Heec est pestis omnium n.axime d.ra, qu.a non un am 
Ltum regionem aut «tatem inficit, sed ad ™**£*£~ 
pora diffunditur. Nunquam igitur pernnttenda est ^MW 
et divulgatio hbrorun, fidei et moribus omn.no adversa. t «„,, et,a 
indepenflenter a positiva prohibitione de qua sermo *fr*#» 
de censuris. Quare sapienter omnii.o Patres Lonc. Balt. II pos 
'uam de abusu egreghe artis typographie, amare conquest, essen 
gravissin.is verbis n.onent Pastores ammaru.i, confessanos et con 



CAP. II r. — DE VIRTUTE CARITATIS. 



133 



cionatores de obligatione arcendi fideles a ledtione pravorum libro- 
rum.— Cf. Co?ic. Plen. Balt. III, nn. 224 et seqq. 

189. Quaesita.— Qu^R. i°. An typis commitH possint libri 
qui partim boni, partim sint malif 

RESP. Neg., generatim loquendo, nisi accurate expurgati fue- 
rint ; secus tamen, si periculum ex iis reformidandum non adeo 
grave sit, et hoc compensari magna utilitate ex iis capienda videa- 
tur. Typographi vero sedulo a doclis peritisque viris, ab ecclesias- 
ticis prcesertim superioribus, exquirant quid in dubiis agendum sit. 

Qu^R. 2°. An ' pravi libri interdum vendi possint ? 

RESP. Nullo modo indiscriminatim vendi possunt, euilibet sci- 
licet emptori, ut patet. Quandoque tamen vendi possunt viris 
prudentibus ac dotfis, qui hujusmodi libros utiliter legere possunt, 
v. gr., ad eos confutandos, etc. Excipe libros prorsus obsccenos, 
(jui radicitus sunt extirpandi. Idem, servata proportione, dicendum 
de donatione aut locatione eorundem librorum . 

QU.ER. 3'. An ejusmodi libri domhio qui eos locaverit reddi 

possint f 

Resp. Neg^ nisi prudens timor cujuspiam gravis incommodi 
aliter suadeat. Hoc ex principiis supra traditis, sua sponte defluit. 
Grave autem incommodum censendum est, si graves rixas, blas- 
phemias, odia, aliaque ejusmodi a domino pertimescas. Levis 
contristatio, vel etiam timor dissolvendae amieitiae non censeretur 
sane ratio, saltem plerumque, pravos libros amico reddendi. 

190. Circa choreas— Choreae per sc non sunt illicitae si fiant ho- 
nesto modo, id est remoto omni tatfu, gestu aut a<5tu impudico ; nam 
choreae per sc sunt adfcus lsetitiae, uec ulla lege prohibentur. Verum 
ratione nuditatum, modi saltandi, verborum, gestuum, cantorum, 
possunt chore;e evadere graviter illicitae. Ad faclum autem quod 
si^edlat inter graviter illicitas a nonnullis recensentur saltationes 
recentiores quae apud nos dicuntur round danccs.— At quoniam, 
seeluso semper casu specialis prohibitionis, malitia harum chorea- 
rum non consistit nisi in periculo, quod est essentialiter relativum. 
ac proinde diversum pro diversis personis, confessarii erit judicare 
de casibus particularibus. — Cf. S. Alphons. de sexto pntc. Decal. 

n. 429. t . 

191. ReSOlveS.— 1°. Qui ita infirmi sunt, ut grave peccandi 
periculum subeant in saltationibus etiam honestis, ab iis sub pec- 
cato mortali abstinere debent ; nisf forte aliquando quaedam neces- 
sitas urgeat, et tunc, saltem probabiliter, absit proximum consensus 
periculum. 



134 



TRACTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



2°. Interesse ehoreis honestis, etiam absqne necessitate, secluso 
tamen periculo ac notabili scandalo, et in eis decenter saltare, non 
solum non est mortale, sed facile etiam omni peccato vacare potest. 
Inveniuntur enim aliquando viri, et non raro mulieres, quibus nul- 
lum aut valde remotum periculum imminet. Hi autem quamvis a 
saltationibus dissuadendi sint, tamen imprudenter omuino ab illis 
promissio vitandi choreas exigeretur. 

3°. Ad legitimandam praxim eorum confessariorum qui indis- 
rriminatim absolutionem denegant iis omnibus qui choreas ducunt 
apud nos vulgo di(5las round da?ices, non valet dicere istas choreas 
damnatas fuisse a Patribus Baltimorensibus. Etenim Patres Bal- 
timorenses cum in Littcris Pastoralibus praediclas choreas nominant, 
non praeceptttm imponunt sed solum monitum praebent. Cum vero 
Dccreto 472 severius loquuntur, non solum nullam mentionem fa- 
ciunt de istis choreis in particulari sed neque praeeeptum fidelibus 
omnibus imponunt, et tantum exigunt ut Pastores animarum 
"choreas immodestas insedlentur ac prorsus damnent."— Cf. Conc. 
Plcn. Balt. II, n. 472, et Littcras Past. n. x. 

4 . Neqtte Patres Conc. Plcn. Balt. III choreas quascumque aut 
etiam chorcas pradiclas proprie damnarttnt cum n. 290 seqttens 
praeceptttm imposuerttnt : "Mandamtts quoqtte ut sacerdotes illum 
abusum quo convivia parantur cum choreis ( balls ) ad opera pia 
promovenda omnino tollendttm curent." 

5 . Generatim loquendo, non expedit publice in praedieatione 
choreas aliquas nominatim reprehendere, quia concionator nihil 
proficeret, imo forte aliquos ad eas alliceret. Expedit potius indi- 
reclc agere in choreas, et dircclc in peccata qttae in iis committi 

solent. 

6°. Generatim loquendo illicitae sttnt et prorsus damnandae 
choreae cum larvis (maskcd balls\ quia experientia constat eas ad 
libidinem valde inclinare, ex eo quod stvpprimunt verecundiam quae 
cttstos est decentiae. 

198. Circa spectacula.— De speclaettlis idem fere tenendum ac de 
choreis, nempe per se illicita non esse, at mala evadere posse propter 
eircttmstantias. Ratio est, quia nttlli legi nec naturali nec positivae 
adversantur.— Cf. S. Thom. 2-2, q. 168, art. 3. 

193. ReSOlveS. — i°. Non peccat mortaliter qui, praeciso 
scandalo, interest comcediae non graviter turpi, nisi forte experientia 
sciat se hujusmodi lttdis vehementer ad libidinem cttm proximo 
consensus pericttlo commoveri, adeo ut spe<5laculum sit ipsi prox- 
ima peccandi occasio.— Cf. S. Alphons. de sexto pr<zc. Decal. n. 427. 



CAP. III. — DE VIRTUTE CARTTATIS. 



135 



2°. vSi in comoediis repraesentarentur res notabiliter turpes, attt 
turpi modo, mortale quidem esset illas speclare ob delectationem 
consurgentent ex ipsis rebus turpibus ; veniale autem ob curiosita- 
tem tantum aut ob vanum solatittm, seclttso tamen pericttlo con- 
sensus in turpem delectationem, quod facile aderit in adolescentibus, 
vel in aliis parum timoratae couscientiae, et nisi adsit scandalum ; 
quod plane adesset, si comoediis turpibus interessent Clerici aut 
Religiosi. — Cf. S. Alphons. ibid. ; et Hom. Ap. tracl. 9, 11. 10. 

3 . Merito propter scandalum aliorum damnantttr de mortali 
tum ii qui pecunia aut plausu cooperantur ad comcedias notabiliter 
turpes, tttm ii quoque qui eas impedire tenentur, et, cum commode 
possint, non impediunt ; a fortiori autem qtti illas repraesentant. — 
Cf. S. Alphons. ibid. 

Punctum 11. 



Dc cooperatione sive in genere, sive in particulari. 

194. Cooperatio in genere est concurstts cum alio principaliter 
agente. Prout atttem caritati adversari potest, est participatio 
quaedam ad adlionem pravam alterius. Multipliciter distinguitur 
cooperatio ; est enim : i°. immediata vel mcdiata, prottt cooperans 
agit cum peccante in ipso acftu peccati, vel ponit alias adliones cum 
peccato alterius connexionem aliquam habentes ; 2 . proxima vel 
rcmota, prout aclio cooperantis propius vel remotius cum prava 
alterius aclione connedlitur ; 3". positiva vel negativa, prout coope- 
rans vel ponit aliquam actionem in peccatum alterius influentem, 
v. gr., eum adjuvando, vel omittit actum debitum, v. gr., si non 
obstet, cum obstare deberet ; 4". formalis vel materialis : prima 
concttrrit ad malam volttntatem alterius, et participat de ejus ac- 
tione mala, qttatentts mala est ; altera concurrit tantum ad aclionem 
prottt est quid physicttm et indifferens, abstrahendo a fine et malitia 
principalis agentis. 

Cooperatio fit praecipue novem modis, scilicet jubendo, consu- 
lendo, consentiendo, laudando, recursum praebendo, participando 
in aclione vel emolumento, silendo, non obstando, non manifes- 
tando. Hinc versicttli : 

Jussio, consilium, consensus, palpo, recursus, 
Participans, mutus, non obstans, non manifestans. 

1%. Principium.— Cooperatio formalis nunquam licita est ; 
materialis vero potest evadere licita, si adsit causa justa et pro- 
portionata gravitati peccati alteritts, et proximitati concttrsus ad 
peccati executionem. Ratio primi desumitur ex ipsa definitione 



136 



TRACTATUS V.-DE VIRTUTIBUS. 



cooperationis formalis. Ratio autem secundi est, quia cum mate- 
rialiter tantum eooperaris, non contrahis malitiam ipsius actionis, 
nam haec supponitur bona aut indifferens, neque peccas vi cujus- 
cumque pravae intentionis, quia haec abesse omnino debet ; neque 
tandem reus evadis vi peccati alterius, quia si ille voluerit tua 
cooperatione abuti ad peccatum exequendum, non teneris nisi ex 
caritate illud impedire, et quoniam caritas non obligat cum gravi 
incommodo, ideo, interveniente causa justa et proportionata, ab 
omni peccato excusaris. — Cf. S. Alphons. n. 63. 

Ex applicatione istius principii eolligi debent solutiones omnes 
de cooperatione. Haec autem applieatio, si speculative considere- 
tur, facilis apparet, sed practiee loquendo, nihil est in tota theologia 
morali difficilius. Nam saepe vix determinari potest utrum coope- 
ratio formalis sit an materialis, quod quidem semper esset primo 
loco determinandum. Deinde, posito quod cognoscatur coopera- 
tionem in aliquo casu esse tantum materialem, non inde sequitur 
eam esse de facto licitam, sed solum posse esse licitam, si locum 
habeant praedidlae reqttisitae conditiones. Porro verificatio istarum 
conditionum 11011 ex physico quodam discerniculo aut statera cog- 
nosci potest, sed ex regulis prudentiae et discretionis, quaruni 
applicatio difficilis semper fuit. Quare plures solutiones particu- 
lares hic sttbjungimus, ut exemplo esse possint ad alias similes 
obtinendas. 

196. Quoad famulos. — Qilkr. r. An Uccat famulo vinum ad 

mcnsam afferrc quo hcrus ct convivcc iucbrieutur, vcl carncs pararc et 
miuistrarc dicbus abstincnticc t 

RESP. Affrm., probabilius ad utrumque ; nam ex una parte 
hujusmodi cooperatio videtur certe materialis, et ex alia vix posset 
famulus ista et alia hujusmodi servitia recusare, quin simul quem- 
cumque famulatum, apud nos saltem, recusare teneretur, quod 
certe grave importat incommodum. Adde qttod saepe difficile est 
praevidere excessttm in pottt vel ccrto scire nullam haberi rationem 
aut dispensationem ad carnes manducandas. — Cf. S. Alphons. nn. 
68 et 69. — Kenrick, n. 137. 

Qu^ER. 2". An unquam liccat famulo subjiccrc humcros vcl defcrre 
scalam hero ascendenti ad fornicandum, vi apcrirc januam, et 
si?nilia f 

RESP. Affirm., probabilius, quia hae aetiones sunt per se indif- 
ferentes, saltem relate ad foruicationem, et tota malitia se tenet ex 
parte domini illas exigentis. — Verum sola ratio famttlatus, vel 
metus cujuscumque notabilis detrimenti non sufficit ad excusandum, 



CAP. III. — DE VIRTUTE CARITATIS. 



137 



sed requiritur metus mortis, mtttilatiouis, aut similis gravissimi 
damni. Ratio desumitur non solum ex damnatione propositionis 
statim citandse, sed etiam ex propinquitate influxus qttem coope- 
ratio habet in peccatum.— Cf. S. Alphons. nn. 66 et 68.— Kenrick, 

11. 141. 

Qu^R. 3"- Anpossit ancilla ostium domus mcretrici apcrirc f 

RESP. Communius affirmant Dodlores, et plerique eam excttsant 

sola ratione famulatus, non autem quando desit alius qui aperiret. 

— Alii autem theologi contendunt, nttnquam licere ostium meretrici 

aperire, et innituntur prop. sequenti qttae est 51 ab Innoc. XI 

damnata: "Famulus qui, sttbmissis humeris, scienter adjttvat he- 

rttm suum ascendere per fenestras ad stuprandam virginem, et 

niultoties ei subservit, deferendo scalam, aperiendo januam, aut 

quid simile cooperando, non peccat mortaliter, si id faciat metu 

notabilis detrimenti, puta ne a domino male tradletur, ne torvis 

oculis aspiciatur, ne domo expellatur."— Sed haec verba apericndo 

januam intelligi manifesto debent de aperienda per vim aliena 

domo, ut ex contextu patet.— Cf. Viva in hanc prop.— S. Alphons. 

11. 66. — Kenrick, 11. 140. 

Qu^ER. 4 . An posset famulus rationc famulatus sterncrc cquum 

homini ad peccandum profecltiro, vcl cum comitari t 

Resp. Affirm., probabiliter, si famultts tantum equttm sternat, 

quia in hoc non videtur magis peccato domini cooperari, quam si 

ipsi domo egressuro calceamenta aut pileum porrigat. Sed juxta 

S. Alphonsum 11011 permittendum ipsi foret comitari hertim ad 

locum ubi peccatum est patranduni, nisi grave aliquod damnuni 

incurrere debeat— Verum non desunt graves theologi qui requirunt 

utique grave alittd damnum in casu qtio dominus sine famulo ad 

peccandum non iret, qtiia tunc cooperatio esset magis necessaria ac 

proinde proximior ; sed si alitts famulus 11011 deesset, vel dominus 

aeque pergeret absque famulo, tunc docent sufficere solam rationem 

famulatus ad eum comitandum.— Omnes tamen excipiunt casum, 

quo dominus animosior redderetur ad peccandum, famulo comi- 

tante, qttia tunc cooperatio esset formalis, quae nunquam licita est. 

Hanc solutionem alteri simili casui applicantes, dicere possttmus 

licere aurigae aliqttem ad lupanar vehere sola ratione famttlatus vel 

acceptae mercedis, cum, eo recusante, alitis 11011 deesset auriga. 

Formaliter tamen videtur cooperari qui ignarum ubi sit prostibu- 

lum, eo duceret, vel stiam operam praestaret ad eum occultius 

securiusque vehendum.— Cf. S. Alphons. n. 64. — Keurick, n. 137. 

— Baller. not. (b) p. 218. — Revue des scicnces ecclcs. vol. 9, p. 161. 



138 



TRAOTATUS V. — DE VIRTUTIBUS. 



OAP. III. — DE VIRTUTE CARITATIS. 



139 



QujER. 5 . An liccat famulo scribcrc vcl transmittcrc Htteras ad 
turpia concitantcs, aut muncra ad mcrctriccm dcfcrrc t 

REvSP. Nunquam quidem licere videtur hujusmodi litteras scri- 
bere vel transmittere, cum eognoscitur quid contineant, quia tur- 
pitudines proferre aut eas alteri suggerere est intrinsece malum.— 
Verum si in istis litteris dicitur tantum ut meretrix expectet tali 
loco, veniat domum tali hora, aut aliud hujusmodi, tunc malitiase 
tenet tantum ex parte agentis, ac proinde cooperatio esset solum 
materialis, quae, posita proportionata causa, excusari potest. Idem 
dicendum de transmissione munerum quae mala non est nisi ex 
domini intentione et fine. Ita explicandum videtur quod a diversis 
diversimode docetur de famulo litteras amatorias aut munera defe- 
rente. — Cf. Baller. not. (a) p. 219, et not. (a) p. 220. — Rcvuc dcs 
sciences eccles. loc. cit. pp. 158 et seqq. 

11)7. Quoad operarios. — QiLSiR. i". An ' liccat opcrariis crdificarc 
templa hcereticorum f 

Resp. Neg., si hoc postuletur ab haereticis in odium religionis : 
secus autem in alia hypothesi, qttando justa causa urgeat, seeluso 
tamen scandalo, quod apud nos vix locum habet. 

Qu^R. 2°. An liceat confcere statuas falsorum dcorum f 

Resp. Affirm., si hsec non debeant adhiberi ad falsum cultuni, 
sed ad ornamentum platearum, aedifieiorttm, etc. : sectts autem si 
sint pagano tradendae. — Cf. S. Alphons. n. 69. 

Qu^R. 3 . An liceat aliquando pravis Hbris cdcndis coopcrari f 

Resp. Licet gravi de causa cooperari mediate seu remote, v. gr. , 
atramentum vel chartam praeparare attt libros impressos ordinare. 
Verum immediate cooperari impressioni talium librorum, v. gr., 
typos ordinare, impressionem dirigere, etc, generatim loquendo 
licitum non videtur. Dixi generatim loqucndo, qttia in castt gra- 
vissimi detrimenti, ad breve tempus tale quidpiam materialiter 
praestari posse indicat Layman, dc Caritatc, cap. 13, n. 5. 

QujEr. 4 . Ouid dicendum de cooperationc scribarum apud mcn- 
sarios f 

Resp. Haec habet Kenrick : "Scribae apud mensarios non te- 
nentttr ad judicandum de eorttm agendi ratione tttrttm jttsta sit ; 
nec censentttr efficaciter concurrere ad frattdem, si forsan adsit, cttm 
nttdum praestent ministerittm juxta definitas regulas. Secus di- 
cendttm si ipsi aliis persuaderent chirographa vendere pretio injusto : 
vel si rationes falso componant ad frattdem." — Cf. Kenrick, n. 154. 



198. Quoad mercatores. — Qu/KR. i". An liccat mercatoribus vcn- 
dere aleas, gladios, fucos, mulicrtim omamcnta, etc, cum futurus 
abusus prczvidetur f 

Resp. Affirm., quia hujusmodi venditio per se mala non est, 
ctim res illae indifferentes sint, et possint ad bonttm iisum converti. 
Unica igitur ratio dubitandi destimitttr ex praeviso peccato emptoris 
ad quod impediendum caritas te obligat. -At caritas non obligat 
CjUtn gravi incommodo, et hoc facile adesse posset, praesertim apud 
nos, si mercatores suspicantes, attt etiam certo praevidentes futurttm 
abusum, recusarent vendere alicui in particttlari merces omnibtts 
expositas, et per se indifierentes. — Cf. S. Alphons. 11. 71. — Baller. 
not. (a) p. 223. 

Qu^R. 2 An liccat vcndcre venenum f 

Resp. Affirm., nisi moraliter constet emptorem illo esse male 
usurttm ; ratio est quia hodie ad multos effedltts vel bonos vel 
indifferentes adhibentur potiones attt herbae venenosae, ac proinde 
facile potest praesttmi venenum nou emi ad malum patrandum. — 
Sectts vero est respondendttm, si agatttr de venditione illorum instrtt- 
mentorum (mate protcclors) quae hodie frequenter adhibentttr ad 
liberitts peccandttm. 

199. Quoad caupones. — QilKR. i°. An liccat cauponibus darc 
Hquores iis qui pravidentur se incbriaturi f 

Resp. Non licet sine gravi ratione, ttt patet. Licet atttem ob 
metttm gravis alicujus damni, v. gr., saevitiarttm, rixartim, etc. . . ; 
qttia caritas non obligat ut alterttm a peccato avertamus cum gravi 
incommodo. Item ad praecavendas blasphemias, qttae sttnt graviora 
mala. — Cf. S. Alphons. n. 69. 

Qu^R. 2°. Qtwmodo agendum cum cauponibus qui chorcas in 
tfdibus admittunt, ut piurcs alliciant Iwspitcs f 

Resp. Generatim ab hoc avertendi sunt, in qttantum fieri po- 
test ; quia choreae, praesertim quae in cattponis habentur, plerttmque 
minus honeste fiunt, et mttltis peccatis occasionem praebent. At- 
tamen non semper iis neganda est absolutio, sed speclandae sttnt 
circttmstantiae et modus ordinarius quo istae choreae fiunt. 

Qu^R. 3 . An Hceat dominis hospitiorum quczvis folia publica 
hospitibus Icgcnda proponerc f 

Resp. Non possttnt admittere ea qtiae evidenter et ordinarie 
sunt religioni et bonis moribus adversa, etiamsi hospites ad ipsos 
eonfluere propterea desinat. Possttnt tamen admittere ea omnia 
quae de rebus mere politicis tractant. Nec videutur teneri ad re- 
jiciendum folium aliquod, eo quod interdum aliquid minus rectum 
contra fidem contineat, modo generatim religioni non adversetur. 



PRIMUM TRMC. CAP. I. — DE ACTIBUS VIRTUTtS RELlGIONIS. 141 



TRACTATUS VI. 

DE PRyECEPTIS DECALOGI , 

DE PRIMO DECALOGI PR^ECKPTO. 

Ego sum Dominus Dcus tuus . . . ; non habebis dcos alicnos. — 

Kxod. xx, 2. 

Hoc praeceptum, qua affirmativum, praescribit in primis actus 
religionis, quibus Deo debitus cultus tribuitur ; qua negativum, 
prohibet vitia religioni opposita. 

CAPUT I, 

DK ACTIBUS VIRTUTIS REUGIONIS. 

Actus praecipui religionis sunt adoratio, oratio, sacrificium, 
votum, juramentum et sandtificatio quorumdam dierum. De tri- 
bus ultimis dicetur in 2°. et 3 . praecepto ; de sacrificio autem in 
tradtatu de Kucharistia. Hic igitur tantum de adoratione et 
oratione. 

AKTICULUS I. 

DK ADORATIONK. 

Adoratio latius sumpta est adtus quo quis propriam subjedtionem 
alteri exhibet in testificationem ipsius excellentiae ; sic dicuntur 
aliquo modo adorari Principes et alii in dignitate constituti. At 
striclius adoratio est honor Deo exhibitus propter summam ejus 
excellentiam, supremumque dominium. 

2(H). Dico. Datur verum praeceptum adorandi Deum. Con- 
stat tum ex jure naturali, vi cujus obligamur ad agnoscendam 
summam Dei majestatem et supremum ejus dominium in creatu- 
ras, tum ex jure divino positivo, quia dicitur, Matth. iv, 10 : 
"Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies." — Ad praxim 

(140) • 






autem quod attinet, non sunt inquietandi circa adimpletionem hu- 
jus praecepti fideles qui praecepto orandi Deum, de quo inferius 
agetur, sufficienter satisfaciunt : siquidem impossibile prorsus est 
Deum orare, et ipsum 11011 adorare. 

201. Adorationi affinis est cultus, qui quatenus est habitualiter 
Deo praestitus definiri potest : complexus illorum adtuum, quibus 
infinitam Dei excellentiam testamur, eidemque famulatum exhi- 
bemus." — Cf. Scavini, lib. 2, tradt. 5, 11. 7. 

Omissis quae de necessitate et partitionibus cultus fuse traduntur 
111 dogmatica theologia, hic aliqua subjicimus de cultu, reliquiis et 
imaginibus Sandtorum, prout ad praxim facere possunt. 

I. Cultus Sandtortim dicitur dulia seu veneratio, ad differentiam 
tatrice quae est proprie adoratio et soli Deo debetur. — Dulia autem 
duplex est : alia simplicitcr tatis, et couvenit tum Angelis tum 
Sandtis omnibus ; alia vocatur hyperdulia et convenit tantum B. 
Mariae Virgini. 

II. Nemini licet eos qui e vita cesserunt cum fama sandlitatis 
alio nomine vocare quam Servi Dei, aut publico cultu prosequi an- 
tequam in albuin Beatortim vel Sandlorum a Summo Pontifice 
relati fuerint. 

III. Ille cultus dicitur publicus qui 11011 solum exhibetur nomine 
Kcclesiae, sed etiam tanquam ab ea institutus, nempe stib ea forma 
qtia ipsa uti solet, ut, v. gr., Kcclesias aut altaria erigere in honorem 
alicujus, ettm publice invocare iu L,itaniis, ejus reliquias sive 
imagines pttblice veuerandas exponere, aureolis adornare, vel in 
processionibus circumferre, itemque lampades appendere ad eorum 
sepulchra. — Has autem imagines vel reliquias privatim asservare, 
vel ex privata devotione reverenter osculari, etiam coram aliis, esset 
cultus privatus ac proinde licitus. 

IV. Antequam titulus Sancli vel Beati, aut etiam l ^enerabilis 
alicui decernatur, Kcclesia hodie maximas adhibet cautelas, qua- 
rum summa haec est. Ordinarii locorum ubi Servus Dei vitam 
duxit, attt magna patravit ad Dei gloriam, congerunt documeuta 
quibus ipsius saudlitas probetur. Haec eolledtio, quae dicitur pro- 
cessus Ordinarii, mittitur Romam, et si recipitur, jam Servus Dei 
potest vocari Vencrabilis, et cattsa dicitur introdudta, seu incipit 
processus Apostolicus. In hoc perficiendo diu multumque adlabo- 
ratur, in eum praecise finem ut constet tum de exercitio virtutum 
in gradtt heroico, tum de dtiobus saltem miraculis. Hoc si constat, 
accedente consensu Pontificis supremi, decernitur titulus Beati, et 
simul jus eum publice colendi. Jus atttem istud multis adhuc 



142 



TRACTATUS VI. — I>E PR^CEPTIS DECAL0GI. 



subjacet restrictionibus.— Quod si ulterius procedit causa, inqui- 
rendum est de duobus aliis miraculis, quibus probatis, si nihil 
aliunde obstet, locum habet Canonizatio qua auferuntur omnes 
restrictiones appositae.— Hic processus fit cum cultus non est ex- 
hibitus ab immemoriali, in qua hypothesi ejus forma immutanda 
est.— Cf. Ferraris, sub titulo, Cultus Sanclorum. 

V. De reliquiis et imaginibus praestat ob oculos habere sequen- 
tia Decreta et Responsa : 

i°. Eliminandus abusus superimponendi Sanctorum reliquias 
piasque imagines tabernaculo, quo augustissimum Sacramentum 
asservatur ; neque ante ostiolum tabernaculi servari eas licet etsi 
sint reliquiaeS. Crucis. S. R. C. 31, Martii 1821 ; 6 Sept. 1845 ; 12 

Martii 1836. 

2°. S. C. indulgentiis sacrisque reliquiis praeposita, ad dubium 
"an praxis separandi reliquias sandtissimae Crucis D. N. J. C. a 
reliquiis Sanclorum sit accurata et sequeuda ?" respondendum esse 
statuit 22 Feb. 1847 : "Ajfirmativcr 

3*. Insignes reliquiee sunt corpus, caput, brachium, crus, aut 
illa pars corporis in qua passus est Martyr, modo sit integra et non 
parva, et legitime ab Ordinariis approbata, sed non os femoris.— 
S. R. C. 8 Apr. 1628 ; 12 Apr. 1823.— Spinae de corona D. N. J. C. 
inter reliquias insignes computantur, et speciali nota ac cultu dignae 
sunt.— S. R. C. 21 Jun. 1632. 

4". Sanctorum reliquiae quaudo exponuntur, ultra lampadem 
debent continuo super altare ardere duosaltem lumina (non tamen 
nocle) ; alias non exponantur. — S. R. C. 22 Jan. 1701. 

5". Sub reliquia alicujus Santfi exposita publicae venerationi 
inter candelabra, non debet adhiberi palla, ut fit in pluribus Kccle- 

siis.— S. R. C. 7 Apr. 1833. 

6". In benedictione cum reliquia S. Crucis non hcet canere : 
benedicat vos Omnipotens Deus, Pater, etc— S. R. C. 23 Maii 1835. 

7". Post expositionem reliquiae S. Crucis, vel post ejus delatio- 
nem in processione, benedicendus est populus cum ipsa. — Si vero 
defertur reliquia Sancftorum, potest cum ea populus benedici ; non 
tamen necessario debet— S. R. C. 24 Jun. 1683; 15 Sept. 1736. 

8°. Beatorum reliquiae iti processionibus 11011 circumferantur ; 
possunt tainen in altari exponi. — S. R. C. 27 Sept. 1659. —Cf. 
Scavini, vol. 4, n. 99. 



PRIMUM PR^C. CAP. I.— DE ACTIBUS VIRTUTIS RELIGIONIS. 143 



ARTICULUS II. 



I)R ORATIONE. 



Oratio latius sumpta est elevatio mentis ad Deum, seu quivis 
pius animae afFectus in Deum et in supernaturalia. Sensu autem 
stricliori est petitio deceiitium a Deo. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 83, 

art. 1. 

202. DicO i°. Oratio est certo omnibus adultis necessaria 
necessitate praecepti, ut evincitur ex multis Scripturae locis, v. gr., 
Matth. xiv, 38: "Vigilate et orate ;" et L,uc. xviii, 1 : "Oportet 
semper orare et non deficere. ' ■ — Insuper juxta plures, oratio est 
etiam necessaria necessitate medii, quia est medium ordinarium a 
Deostatutum adgratiasnecessariasobtinendas.-Cf.S.Alphons. n. 1. 

DicO 2 . Praeceptum orandi obligat frequenter, ut patet ex 
citatis textibus, non tamen sine intermissione, quod humanae im- 
becillitati impossibile est. Verba igitur, oportet semper orare, ex 
communi Doctorum interpretatione, significant frequenter orandum 
esse tempore opportuno, et nuuquam cessandum ex taedio, torpore, 
animi dejectione ; vel etiam actioues nostras generatim ad Deum 
esse dirigendas. 

208. Quaesita. — Qu.£r. i°. Quandonam urgeat prceceptum 
orationis f 

Resp. Certum est illud saepe urgere per accidens, quoties nempe 
obtinendus est aliquis finis ad cujus assecutionem requiritur oratio 
tanquam medium. Certum est etiam praeceptum orationis urgere 
per se scepius in vita, seu, ut dictum est, frequenter ; at quaenam sit 
vis harum particularum nihil est apud Doctores incertius. In praxi 
tamen teneri potest sententia docens non esse damnandos de pec- 
cato gravi qui Deum oraut saltem semel in auno, tum quia a S. 
Alphonso non improbatur, tum quia conformior est iis quae diximus 
de actibus fidei, spei et caritatis. Caeterum confessarius, magis 
sollicitus esvse debet in inculcanda frequentis orationis necessitate, 
quam in determinanda gravi omissae orationis culpa. — Cf. Baller. 
not. (a) p. 228. 

QU/ER. 2 Anpeccat, venialiter 'saltem, qu\ i omittit precesmatutinas 
aut vespertinas f 

Resp. Neg.i pcr se, quia nulla datur lex quae determinatas 
preces singulis diebus et certis horis praecipiat. — Dixi^r^, quia 
in praxi raro abest aliqua negligentiae vel acediae culpa. 



144 



TRACTATU8 VI. — DE PRiECEfTlS DECALOGl. 



PRIMUM VRJEC. CAP. II. — DE VITII8 RELIGIONI OPP06ITIS. 145 



CAPUT II. 

DE VITIIS RKUGIONI OPPOSITIS. 
AMTICULUS 1. 

I)Iv vSUPKRSTITIONK. 

vSuperstitio, juxta S. Thomani, est vitium religioni oppositum 
secundum excessum, non quia plus exhibeat in cultum divinum, 
quam vera religio, sed quia exhibet cultum divinum vel cui non 
debet vel eo modo quo non debet. Quare duplex distinguenda est 
superstitio, alia ratione modi, et alia ratione objeeli. Iterum ratione 
modi distinguitur prout cultus qui vero Deo praestatur est velfa/sus, 
uti esset servare caeremonias veteris legis quae Christum venturum 
signifieabant, vel superj/uus, uti esset, v. gr., audire Missam ante 
ortum solis cum certo numero, situ, ordiue cereorum, vel sacerdotis 
qui habeat aetatem Christi morientis. Doctores tamen magis at- 
tenduut ad superstitionem ratione objecti, quae multipliciter com- 
mitti potest, ut patebit ex sequentibus. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 92, 
art. 1. — S. Alphons. 11. 3. 

"4 I. — I)e idololat i*ia. 

204. Idololatria est actio qua cultus soli Deo debitus, creaturae 
tribuitur ; id vero fit non tantum sacrificio, sed etiam quovis honoris 
signo quo quis ereatune tamquam Deo se submittere intendit, 
v. gr., genuflexioue. — Cf. S. Alphons. 11. 12. 

Duplex distinguitur idololatria : alia est materialis et alia for- 
ma/is. Prima est inculpabilis, et locum habet cum ex omnimoda 
ignorautia redditur alicui creaturae honor divinus, v. gr. , si sacerdos 
ex errore invincibili exhiberet adorandam hostiam non consecratam. 
Altera est i°. perfeeia, cum quis reputans animo idolum esse verum 
Deum, illud adorat ; 2". imperfeela, cum quis cognoscens certo 
idolum non mereri cultum, hunc tamen ei reddit ex odio erga Deum 
aut ex aliquo alio pravo fine ; 3 . simulata, cum ex metu alicujus 
damni externum tantum quis exhibet cultum. Quamvis unaquae- 
que ex his tribus sit gravissimum peccatum, omnium tameu pessima 
ust idololatria imperfecta, qiue ita vocatur non ratione malitiae, quae 
sane maxima est, ita ut ab aliquibus vocetur simpliciter ma/itiosa, 
sed quia solum voluntate nou autem intellectu idolum colit. — Cf. 
Scavini, lib. 2, tract. 5, 11. 138.— Baller. not. (a) p. 231. 



$ II. — De vana observantia. 

205. Vana observantia est superstitio, quae media nec propor- 
tionata, nec a Deo instituta adhibet ad certum efFectum obtinendum. 
Est autem triplicis generis, scilicet : i°. ars notoria, seu ars acqui- 
rendi scientiam sine labore ; 2". ars sanitatum, seu ars sanandi 
variis signis vel rebus sacris ; 3 . observantia eventu2/?n, qua ex 
consideratione alicujus eventus fortuiti conjicit quis id quod faustum 
vel infaustum futurum sit, indeque actiones suas moderatur. — Cf. 
S. Alphons. n. 14. 

200. Dico 1". Vana observantia est peccatum grave, quia 
honorem divinum creaturae tribuit, dum ab ea exspectat quod a 
solo Deo exspectandum est, et quia pacto implicito cum daemone 
nititur. Veniale tamen saepe esse potest ex imperfectione actus, 
ex simplicitate, ex ignorantia aliqua vel ex timiditate, ut evenit 
praesertim inter rudes in observantia eventuum. — Cf. S. Alphons. 
n. 15. 

Dico 2 . Vana observantia dignoscitur praesertim : i°. ex in- 
suflicientia causae ad efiectum naturaliter producendum ; 2 . ex 
adjunctione vanae vel falsae circumstantiae quasi necessario requi- 
sitae ; 3". ex infallibilitate quae tribuitur mediis nullo modo infalli- 
bilibus. — Hinc, 

i°. Superstitionis rei sunt, qui gestant ligaturas quibusdam 
characteribus consignatas ; qui certa invocant nomina ignota, aut 
certum adhibent numerum crucium vel orationum ad sananda 
vulnera, ad se invulnerabiles efficiendos, etc. 

2". Item qui gestant quasdam orationes ad ^. Birgittam aut 
alias preces, efFectum omnino infallibilem ex ipsis exspectantes. — 
Non tamen vituperandi sunt, imo admodum laudandi, qui numis- 
mata pia, sacras effigies aut reliquias Sanctorum gestant, sperantes 
auxilium divinum specialiter se impetraturos esse. 

3 . Item rei sunt superstitionis, qui aliquos dies tanquam faustos, 
alios vero infaustos habent, ita ut actiones suas exinde dirigant, 
vel qui ad morbos expellendos requirunt herbas tali festo collectas, 
etc. 

4°. Superstitiosum vero non est observare lunam aut tempora 
colligendis herbis, caedendis arboribus aptiora, etc, nec res sacras 
aut verba S. Scripturae gestare ad honorem Dei vel Sanctorum, et 
ad ipsorum auxilium implorandum. Item nec recitare certum 
numerum oratiouum, nec facere ea omnia quae devotionem augere 

10 



140 



TRACTATUH VI. — DE PRiECEPTlS DECALOGI. 



possunt, modo vis infallibilis ipsis 11011 tribuatur.— Cf. vS. Alphous. 

uu. 16 et 17. 

g III. — De dlvlnatlone. 

207. Diviuatio est iuquisitio oeeultorum ope daemouis. Hiuc 
convenit cum vaua observautia quateuus utraque nititur expresso 
vel saltem implieito paelo eum daemoue ; differt autem quateuus 
diviuatio ordiuatur tautum ad oeeultorum eognitiouem, et vaua 
observautia generatim sumpta, ad quemcumque effedhun etiam 
exteruum sese exteudit. Insuper differt ab arte notoria, quia haec 
direcle quaerit scientiae infusiouem sine labore ; at divinatio adhibet 
aliqua media quamvis improportionata. Differt demum ab obser- 
vantia eveutuum, quia haec observatiouibus utitur sine ratione et 
arte, et ad proprios aclus disponendos, illa autem artificiose, et ad 
speculativam oecultorum notitiam. — Cf. Baller. not. (b) p. 231. 

Varia distinguuutur diviuationis genera, cujusmodi sunt prae- 
sertim ; 1". Astrologia judiciaria ex astris ; 2". Augurium ex garritu 
avium ; 3". Auspicium ex earum volatu ; 4". Aruspicium ex visce- 
ribus animalium ; 5". Chiromantia ex lineis manus ; 6". Geomantia 
ex signis in terra ; 7". Omen ex fortuito casti ; 8". Necromautia ex 
invocatione mortui ; 9". Ouiromantia ex somniis ; 10". Sortilegium 
ex sortibus ; n". Oraculum ex idolis ; 12". Vaticinium ex vatibus 
aut chartis.— Cf. S. Alphons. nn. 5 et 6. 

208. Dico 1". Divinatio expressa, ea scilicet quae fit per ex- 
pressam invocationem daemonis, nunquam a mortali excusari potest. 
Constat tum ex multis S. Scripturae locis, v. gr., Deut. xviii, 10, 
I^evit. xx, 6, etc. ; tum quia expresse daemonem invocare, cum 
eoque pacisci, idein est ac ipsitis dominium et auctoritatem agnos- 
cere, quod est intrinsece maltim. 

DicO 2". Divinatio tacita, qtia scilicet daemou invocatur adhi- 
}>endo meclia uullo modo proportionata effectiii consequendo, etiamsi 
qtiis aperte protestatur se uullum ctim daemone commerciiun in- 
tendere, est etiam per se peccatum grave ; at aliquaudo excusari 
potest a mortali ob simplieitatem vel ignorantiam vel defeclum 
fidei certae. Ratio primi est, quia recurstis ad daemonem quocuin- 
que modo fiat, continet in se gravem Dei offeusam. Ratio atitem 
secundi desumitur ex imperfeelione a<5lus. Dixi etia/usi quis, etc, 
quia ille agit contra suam protestationem, et adtio efficacior est 
verbis.— Cf. S. Alphons. nn. 7 et 8.— Voit, 11. 416. 

201). Quaesita.— Qu.ER. i". An damnandi siut dediviuatione 
qui ex eantu et volatu avium, aut siderum aspeclu, futuram tempes- 
tatem conjiciunt f 



PRIMUM PR./EC. CAP. II.— DK VITIIS RELIGIONI OPPOSITIS. 147 



RESP. Neg., et ratio est, quia saepe adest, aut adesse potest 
naturalis nexus inter hujusmodi signa et praediclum effectum a 
causa necessaria provenientem. Item damnandi non sunt, propter 
eamdem rationem qui indolem aut animi statum conjiciunt ex 
colore vUltus vel aliis signis externis, etsi in praxi, ab hujusmodi 
conjefturis plerumqtte sit abstinendum, ob judicii temerarii peri- 

culum. 

QU/ER. 2°. An graviter peccant qui de sua fortuna, seu futuravita 

a divinatoribus (fortime tellers) inquirunt? 

Rbsp. Neg., generatim loquendb, quia deest firmitas fidei ; nam 
sicut vates ex promissione pecuniae ordinarie moventur, ita illi qui 
inquirunt plerumque agunt ex simplicitate, joco aut curiositate. 
Quare interrogandi sunt pcenitentes de fide quam praestiterint, nisi 
aliunde cognoscatur. Qttod si ipsi quidem jocose egerint, at divi- 
natores serio sese gesserint, difficulter a cooperatione graviter 
culpabili excusari possunt.— Cf. S. Alphons. n. 10.— Reuter, n. 43. 
— Kenrick, tradl. 12, n. 43. 

Qu^R. 3 . An aliquando licitus sit usus sortium f 
RESP. Sortes divisorice, quibus decernitur quid cuique sit tri- 
buendum in litibus dirimendis, vel rebus distribuendis, certo licitae 
sunt ; siquidem omni prorsus superstitione vacant. Sortes autem 
consultorice, quibtis indagatur divina voluntas, ut sciatur quid sit 
agendum, non sunt licitae, nisi fiant speciali Dei impulsu, aut 
agatur de gravi negotio, in qtio alitid consilium desit. Ratio est, 
quia ex ordinaria providentia non vult Deus, ut ita inquiratur 
de sua voluntate, sed ad viros prudentes vel superiores ecclesias- 
ticos recurrendum est. Demum sortes divinatorice, quibus rei 
occultae manifestatio inquiritur, v. gr., ex jaclu taxillorum, ete., 
sunt semper graviter illicitae, titpote tacitam sylteni daemonis invo- 
cationem continentes. Hujusmodi superstino proprie sortilegium 
uuncupatur, quamvis hoc nomine etiam alia superstitionum genera 
vulgo veniant. — Cf. S. Alphons. n. 11. 

Qu^ER. 4 . An Hceat ftitura ex somniis conjiceref 

Resp. Neg., ordinarie loquendo, qtiia somnia fere semper ex 

causis naturalibus proveniunt, v. gr., ex humorum coinmotione, 

etc. Aliunde sonmia a Deo immissa conjunguntur signis per quae 

a somniis naturalibus vel diabolicis certo secerni possint. — Cf. S. 

Alphons. 11. 9. 

Qu^ER. o°. A?i licitus sit usus virgcB divinatorice f 

RESP. Certo est damnandus, quoties virga movetur vel uon 

movetur ad meram iutentionem ejus qui eam mauu premit ; et ad 



148 



TRACTATUS VI. — DE PR7ECEPTIS J)ECALOGl. 



ea detegenda quibuscum motus virgae nullam habet connexionem 
adhibetur. Verum non videtur damnandus usus virgae ad dete- 
gendas aquas vel metalla, si virga super haec in omni casu aeque 
moveatur, sive quaerantur sive non quaerantur, modo fiat protestatio 
contra diabolicam operationem quae forte adesse possit, excluda- 
turque omnis animus superstitiosus. — Ita communius recentiores, 
quamvis S. Alphonsus usum virgae divinatoriae in omni casu 

reprobet. 

Qu^R. 6°. Quid dicendum de tabulis rotantibus, de usu magne- 

tismi, et de spiritismo t 

Resp. i°. Duplex assignari solet effeclus tabularum rotantium, 
scilicet simplex motus earum, et redditio responsionum sive per- 
cussione soli, sive scriptione, ope adjuncfti calami. Hic ultimus 
est certo illicitus propter implicitam saltem daemouis invocationem ; 
nam tantus effedtus non potest attribui neque eausae naturali, quia 
proportionata non esset, ueque Deo quia indecentia et levitas adtus 
in ipsum refunderetur. — Utrum autem simplex motus sit illicitus 
hac eadem ratione, controvertitur, sed certo permittendus non est 
ratione scandali, periculi, etc, quae adesse facile possunt. 

Resp. 2". Triplex praecipue magnetismi effedtus seu gradus 
exhibetur. Primus effedtus est status somni, quo sensus penitus 
consopiuntur, ita ut saepe, ne maximus quidem fragor ad aures 
ipsas dormientis arte concitatus, aut ferri igniti ulla vehementia 
valeat ipsum expergefacere. Secundus est status somnambu/ismi, 
quo quis usu sensuum omnino destitutus, videt tamen, audit, loqui- 
tur, et respondet ad omnia quae ab ipso postulantur. Tertius 
demum effeclus est clara intuitio, seu mira sui cognitio et reme- 
diorum ad morbos depellendos ; necnon visio aclionum aliorum 
hominum, etiam longe distantium. Porro uti magnetismo ad 
secundum vel tertium effe<5tum obtineudum, est certo illicitum, 
tum quia daemon evidenter suas ibi habet partes, tum quia ita fuit 
declaratum a S. Pcenitentiaria i Jul. 1841.— Verum usus magne- 
tismi ad causandum primum effeaum, nenipe somnum, non videtur 
esse illicitus vi earumdem rationum ; quia somnus ille posset tan- 
dem a causa mere naturali provenire ; nec verba declarationis S. 
Pcenitentiariae per se extenduntur ad illum. Certo tamen est 
illicitus ex alio capite, scilicet propter violentam privationem usus 
rationis, periculum laedendi castitatem, scandalum, et alias circum- 
stantias. — Cf. Baller. plures notas pp. 238 et seqq.— Conc. Plen. 

Balt. II, nn. 33 et seqq. 

RESP. 3". vSpiritismus, seu consultatio spirituum ad cognoscen- 






PRIMUM PR^C. CAP. II.— DE VITU3 REUIGIONI OPPOSITIS. 149 

das res absconditas, praesertim ad futuram vitam pertinentes, certo 
est divinatio proprie dicla, et impietatem magis adhuc redolet 
qttam magnetismus, vel usus tabularum rotantium. — Ratio est, 
quia ut testantur Patres Baltimorenses, talis cognitio debet neces- 
sario adscribi interventui satanico, cum non possit alio modo 
explicari— Cf. Conc. Plen. Balt. II, nn. 36 et seqq. 

jj IV.— l>e uiag-ia et malelicio. 

210. Magia latc sumpta, seu magia naturalis aut artificialis, 
quae etiam magia alba vocatur, est ars faciendi mira saltem appa- 
renter per causas naturales aut hominis industriam, absque ullo 
daemonis ministerio. — Stridte autem di(5ta, magia est ars mira 
faciendi quae, licet non supernaturalia sint, vires tamen hominis 
superant, et proinde ope solius daemonis explicite vel implicite 

invocati, fieri possunt. 

Maleficium autem est ars nocendi cum daemonis iuterventu. 
Duplex distinguitur, scilicet amatorium et veneficum. Maleficium 
amatorium quod dicitur etiam philtrum, est ars diabolica, qua lu- 
bricus amor vel odium in aliqua persona erga aliam vehementer 
excitatur per vividiorem humorum commotionem. Maleficium 
veneficum est praecise ars proximo nocendi ope daemonis, idque 
variis modis, v. g., morbis, hebetudine, etc— Cf. S. Alphons. n. 23. 

Maleficium vulgo vocatur sortilegium, quia per illud sors mala 
injicitur iis contra quos vindi<5ta, per operationem diabolicam, 
exercetur. Hinc in jure canonico et in historia ecclesiastica magi 
et sagae sortiarii et sortiarice vocantur. 

211. Qu^ERES. An et quomodo magia et maleficium differant ab 
aliis superstitionis speciebus t 

Resp. Magia non differt a vana observantia, nisi quod ejus 
effedus siut magis miri, v. gr., immutatio corporum, etc. Specie 
autem morali nec a vana observantia differt, nec a divinatione ; 
quia parvi refert, utrum a daemone occultorum notitia aut effeclus 
mirandi petantur. At maleficium differt specie ab aliis supersti- 
tionibus, quia, praeter peccatum religioni oppositum, damnum 
proximi superaddit. 

AUTICULUS II. 

DE IRRELIGIOSITATE. 

Irreligiositas est irreverentia specialis, quae Deo, vel immediate 
in se vel mediate in personis aut rebus sacris irrogatur. Praecipuae 
ejus species sunt : tentatio Dei, sacrilegium, simonia, blasphemia, 



150 



TRACTATFS VI. — DE PRJECEPTIS DECALOGI. 



et perjurium. De duobus ultimis in 2". praecepto dicetur ; nunc 
autem de tentatione Dei, sacrilegio et simoma. 

y I.— De tentatione I>ei. 

212 Tentatio Dei est diaum vel facftum quo quis explorat, an 
Deus sit potens, sapiens, misericors, aut alia perfetfione prcditus. 
-Procedit autem ex duplici vitio, nimirum vel ex mjidelitate 
quando quis, dubitans de aliqua Dei perfe<5tione, quidp.am d.ctt 
aut facit animo obtinendi a Deo perfedxionis illius mamfestationem ; 
vel ex mera prcesumptione, quando quis nihil dubitans de Dei 
perfedtionibus, absque necessitate vult aut divin* voluntabs matu- 
festationem aut speciale Dei auxilium obtinere per prodtgta. - U. 

S. Thom. 2-2, q. 97, art. 1. 

Distinguitur tentatio Dei mformalcm seu expressam, ttv.rtuatem 
seu interpretativam. Prima habetur cum dirette intenditur *m- 
narum perfecftionum manifestatio, et haec plerumque ex tnfidehtate 
oritur, quamvis possit etiam ex mera curiositate aut pnesumpttone 
provenire. Altera autem ea est qua non propne intenditur ejus- 
modi manifestatio aut exploratio sed aliquid dicitur aut fit, quod, 
spedtatis circumstantiis, suapte natura eo referri vtdetur. Sic in- 
terpretative Deum tentat, qui in tnorbo periculoso remedta omnia 
respuit, volens a Deo tantum sanari. . - ,. .-, 

213 DiCO Tentatio Dei expressa, si ex infidehtate procedit, 
est peccatum mortale ex toto genere suo .; si autem procedit ex 
curiositate aut imprudenti fiducia est quidem mortale at non ex 
totogenere suo. Ratio pHmi est, quia tunc proprie habentur dtto 
peccata, unum contra virtutem religionis, et aliud contra fidem, 
quod non admittit parvitatem materiae. Ratib autem secund, de- 
sumitur non solum ex generali dodtrina quod peccata contra solam 
' religionem sunt quidem mortalia, at possunt evadere levia ratione 
materis, sed etiam ex eo quod in eo casu proprie non habetur 
exbloratio divin« alicujus perfeaionis, sed potius praesumptuosa 
divini auxilii imploratio. qu^e sane admittit parvitatem matense. 
A fortiori autem admitti debet parvitas materi» in tentatione De> 
interpretativa. - Cf. S. Alphons. nn. 29 et seqq. - Baller. not. (a) 

et (b) p. 255. — Hinc : 

1° Graviter peccat contra religionem, qui innocentiam suam 
probari postulat duello, ferro candenti, etc, vel qui ad martynum 
ultro se ofiert, nisi bona fide aut divina inspiratione excusetur.— 
Licet tamen a Deo petere miraculum sub conditione, si eiplacuent, 
quoties adsit causa gravis ad nostram aut aliorum salutem, vel ad 
divinam implendam voluntatem ; nam tunc non est tentare Deum, 



PRIMCM PE^O. CAP. II— DE VITIIS EELIGIONI OPPOSITIS. 151 

sed Dei auxilium expostulare in tempore opportuno. — Cf. S. 

Thom. 2-2, q. 97, art. 2. 

2". Item peccat graviter qui absque justa causa penculo mortis 
se exponit, propterea quod divinum expedtat auxilium ; si vero 
temere tantum agat, quin certo divinae Providentise confidat, non 
peccat contra religionem, sed tantum contra quintum Decalogi 

prseceptum. 

3°. Leviter tantum peccat qui in morbo levi. rejedis remedns, 
S]>erat a Deo sanitatem ; quia ibi non est gravis deordinatio. Imo 
ab omni culpa excusatur, si speret se naturaliter, Deo juvante, a 
tali morbo liberatum iri.— Cf. S. Alphons. n. 30. 

j) II.— DeSacrilegio. 

Sacrilegium est violatio seu indigna tradtatio rei sacrse. Triplex 
distinguitur, scilicet, personale, locale et reale. 

Sacrum hic dicitur quidquid ad divinum cultum pubhco ntu ex 
institutione divina vel ecclesiastica deputatur, ideoque specialem 

reverentiam meretur. — Hinc : 

1". Personae sacree sunt, quee cultui divino sunt deputatae per 
sacram tonsuram, aut per vota religiosa. 

2" Loca saera sunt ea quae, publica Ecclesia audtontate, cultui 
divino dedicantur, ut templa, ccemeteria, sacella pubhca, etiam non 
consecrata aut benedicla? non vero sacella privata. 

3". Res sacrcc sunt ese quae ad cultum divinum i^rtment ve 
proxime referuntur, ut sacramenta, vasa consecrata, rehquise ve 
imagines Sanaorum : item quae pertinent ad ornatum Ecclesiae vel 
ministrorum : bona denique ecclesiastica etiam mobiha. — U. fc. 

Thom. 2-2, q. 99, art. 3. 

214 Dico. Sacrilegium quod sane specie differt, prout jier- 
sonam, locum aut rem sacram afficit, quia sancftitas ipsa person«e, 
loci aut rei sacrs, moraliter una ab alia differt, est quidem pecca- 
tum mortale ex ? enere stio. sed non cx toto genere suo. Ratio pnm, 
est quia opponitur excellentissimse virtuti, nempe rehgiom ; et 
ratio secundi, quia per sacrilegium non irrogatur Deo ahqua inju- 
ria direde et iminediate, ac proinde admittitur in eo parvitas 

215. Quaesita.-Qu.«R. 1". Quomodo committuntur diversct 

species sacrilegii ? . , 

Resp 1" Sacrilegium personale committitur : 1". inferendo 
manus violentas in Clericum vel Religiosum : 2". luxunose agendo 
cum personis Deo dicatis, etiam solis tactibus ; 3"- personas ecclesi- 
ftsticas subjiciendo judicio fori, exceptis casibus a jure communi vel 



152 



TRACTATUS VI. — DK PRiECEPTIS DECAUOGI. 



PRIMUM PR^EC. CAP. II. — 1»E VITITS RELIGIONI OPPOSITIS. 



153 



particulari concordato praevisis vel etiam speciali lege determinatis 
prouti apud nos fattum est a Conc. Plen. Balt. III, n. 84.— Non ent 
autem sacrilegium detrahere de sacerdote, quia ejus tantum persona 
est sacra, non vero ipsius fama. — Cf. S. Alphons. n. 35. 

RESP. 2 . Sacrilegium localc committitur : i°. peccatis omnibus 
quibus ecclesia polluitur de jure canonico, scilicet, effusione san- 
guinis aut seminis humani, homicidio, sepultura excommunicati 
aut infidelis in ecclesia ; 2 . peccatis omnibus quae fiunt contra 
immunitatem et sancflitatem loci sacri, ut sunt effraclio, spoliatio, 
furtum, rixse et similia ; 3 . adtionibus sanclitati loci indecentibus, 
ut sunt mercatus, couclamationes, strepitus judiciorum, uisi gravis 
causa excuset.— Cf. S. Alphons. 11. 36. 

Resp. 3 . Sacrilegium rcale committitur : 1". indigna adminis- 
tratione aut susceptione sacramentorum ; 2°. indigna traclatione 
sacrarum reliquiarum, imaginum, etc. ; 3 . profanatione vasorum, 
instrumentorum et ornamentorum sacrorum ; 4". furto rei ad cultum 
divinum vel ad ecclesiam pertinentis ; 5 . abusu Scripturae, v. gr., 
verba ejus detorquendo ad vana, etc. ; 6". vasorum sacrorum, cor- 
poralium, etc, incuria, ab iis qui haec religiose curare debent— Cf. 
S. Alphous. nn. 40 et 48. 

Qu^ER. 2". An sit sacrilcgium violatio personce voto simpha cas- 

titatis ligata extra religionem t 

Resp. Controvertitur ; nam alii affirmant, quia, dicunt, homo 
Deo consecratur per quodcumque votum castitatis ; alii vero pro- 
babiliter negant, quia ad reddendam personam aliquam sacram, 
non sufficit privata voluntas, sed requiritur publica Ecclesiae auclo- 
ritas __ Ceterum omnes tenent violationem istius voti continere 
duplicem malitiam, unam contra castitatem, et aliam contra reli- 
gionem, et tota controversia est utrum peccatum contra religionem 
vocandum sit verum et stridle ditfum sacrilegium, an potius pec- 
catum irreligiositatis, aut perfidiae in Deum, aut etiam sacrilegium 
sed lato sensu diclum. — Cf. Suarez, de Relig. tratf. 3, lib. 3, cap. 
i.-Layman, lib. 4, tratf. 10, cap. 7, * 2.— Baller. not. (a) p. 259. 

Qu^R. 3°. An omnia pcccata luxurice in ccclesia commissa sint 

sacrilegia f 

Resp. Peccata mere intcrna, scilicet deledtatio morosa, et desi- 
deria peccandi externe extra ecclesiam, non sunt habenda ut 
sacrilegia, quia locum sacrum non videntur specialiter afficere : 
secus autem dicendum de desideriis peccandi externe in ecclesia, 
sive haec concepta fuerint in ea, sive extra. Quoad peccata autem 
exter?ia certum est committi sacrilegium per adtus consummatos, 
nempe per pollutionem voluntariam, foruicationem, etc, quia per 



istos a<5lus ecclesia polluitur. Utrum vero committatur etiam per 
alia peccata externa gravia, v. gr., taclus graviter turpes, contro- 
vertitur apud Doclores, et sententia negans probabilis videtur.— 
Cf. S. Alphons. n. 43 ; et de sexto prcec. Decal. n. 459. 
Qu^ER. 4 . An omnefurtum in ecclesia sit sacrilegium t 
RESP. Constat esse sacrilegium omne furtum rei sacrae et etiam 
rei non sacrae, commissae tamen loci sacri custodiae, ut patet ex 
jure can., cap. Quisquis, 21, § 2, causa 17, quaest. 4, ubi legitur : 
"Similiter sacrilegium committitur auferendo sacrum de sacro, vel 
non sacrum de sacro, sive sacrum de non sacro." — Verum quoad 
res quae casu aut per accidens in ecclesia reperiuntur, ut crumenae, 
horologium, etc, controvertitur ; sed certo probabilis est sententia 
negans. — Cf. S. Alphons. n. 39. 

QUjER. 5°. An vasa et vestes sacrce converti possint in usum pro- 

fanum ? 

RESP. Affirm., si res totaliter ita immutetur, ut ad commuuem 
usum reducatur, v. gr., si calix igne aut ferro argenti massa fiat. 
Secus autem, si totaliter non immutetur. Hinc non licet ex veteri 
casula vestes profanas resarcire, nec ornamenta sacerdotum ad usus 
profanos applicare. Secus autem de iis quae non benedicuntur, ut 
tapetes, candelabra.— Cf. S. Alphons. n. 41. 

QUiER. 6°. An sit sacrilegium tangere vasa sacra t 

RESP. Neg., si fieret a clericis, aut a regularibus laicis sacristis, 
necnon a monialibus sacristis. Si autem fieret a ceteris laicis, 
adesset quidem sacrilegium, sed non excederet veniale, et hoc etiam 
cessaret, interveniente rationabili causa. — Verum si vasa sacra a<5lu 
contineant sanclissimam Eucharistiam, nemo potest, absque gravi 
sacrilegio, ea tangere, exceptis sacerdotibus et diaconis, secluso 
tamen casu necessitatis et periculi profanationis. 

Omnibus autem indiscriminatim licet tangere alias res sacras, 
v. gr., reliquias Sanclorum, ornamenta sacra, exceptis iis, quae 
Eucharistiam immediate taugunt. Haec vero post usum, ter lavari 
debent, sed saltem semel a clerico in sacris constituto. Quamvis 
probabiliter haec prima lotio licite fieri posset a simplici tonsurato, 
praesertim si adesset justa causa : certe tamen nequit fieri a laico 
aut etiam a moniali absque peccato levi. Secunda autem et tertia 
lotio a quacumque persona fieri potest. — Cf. S. Alphons. n. 48 ; et 
de Euchar. nn. 382 et seqq. 

# III. — De Simonia. 

Simonia, a Simone mago sic di<5la, est studiosa voluntas vendendi 
aut emendi pretio temporali aliquid spirituale, aut temporale spiri- 



*L.v 



154 



TRACTATUS VI.— PE PR.ECEPTIS DECALOGI. 



tuali adnexum — Dicitur voluntas studiosa non modo quia non 
secus ac alia peccata deliberationem exigit, sed etiam quia ad es- 
sentialem ejus malitiam non requiritur ut patfum mutuo consensu, 
vel reipsa perficiatur, sed sufficit interior vel unius affetfio simo- 
niaca, paciscendi nempe, seu obligandi voluntas. 

216. Pretium temporale triplicis generis in jure canonico dis- 
tinguitur, scilicet : i°. Munus a manu seu retributio rei cujusvis 
temporalis pretio sestimabilis ; 2°. munus a lingua seu patrocinium, 
quo nomine veniunt laudes, commendationes, preces, etc, ex paclo 
interponendae in favorem conferentis rem spiritualem ; $\ munus 
ab obsequio seu servitus quaelibet, aut officia alteri prsestita, v. gr., 
famulatus aut simile officium quodlibet. 

Triplex pariter est temporale spirituali adnexum : i°. anteceden- 
ter, ut sunt vasa sacra, oleum benedidtum, corona deprecatoria ; 
2°. consequenter, quod ex spirituali pendet tanquam a causa seu 
radice, ut jus decimas percipiendi ; 3 . concomitanter, ut labor m 
fttntf ionibus sacris. Hujusmodi autem labor adnexus est rei spin- 
tuali vel intrinsece vel cxirinscce. Dicitur adnexus intrinsecc. si a 
re ipsa non sit separabilis ; secus, adnexus cxtrinsece dicitur. Sie 
celebratio Missse est labor intrinsece rei spirituali adnexus ; defati- 
gatio autem extraordinaria, ut cantus, dilatio ad meridiem, iter 
longum vel arduum suscipiendum ad celebrandum, et alia similia, 
ad laborem extrinsece adnexum pertinent. — Res spiritualis hic 
dicitur tripliciter, nempe /orma/iter, ut gratia santfificans et dona 
Spiritus Santfi, causaliter ut sacramenta et orationes, et effeclivc, 
ut dispensationes— Cf. Scavini, lib. 2, tracl. 5, n. 178. 

Simonia triplex distinguitur : i°. mentalis, si, nullo intervemente 
paclo, temporale vel spirituale conferatur cum intentione simomaca, 
id est! cum intentione obligandi alterum ad retribuendum spirituale 
vel temporale ; 2 . conventionalis, si patftim quidem intercedat, sed 
vel nullo modo, vel una ex parte dumtaxat, executioni mandatum. 
Si primum, dicitur conventionalis pura, si alterum, mixta ; 3 . 
realis, si patfum ex utraque parte adimpleatur, saltem inchoate. 

Accedit simonia confidcntialis, cujus materia sunt sola beneficia 
ecclesiastica. Ipsa tunc habetur, quando quis in eleclione vel 
praesentatione ad beneficia, aut in horum resignatione, ex confi- 
dentia, seu ex padlo expresso vel tacito et propria auclontate, 
aliquid sibi aut alteri reservat circa beneficii fruclus, vel circa ipsum 
beneficium. Distinguitur etiam simonia>m divini seu naturahs. 
et juris ccclesiastici. Prior habetur, si res simoniace permutata 
spiritualis sit ex natura sua, ut sunt indulgentise, sacramenta, etc. ; 






PRIMUM PRiEC. CAP. II.— 1>E VrTIIS RELIGIOXI OPPOSITIS. 155 

posterior vero, si res sit spiritualis ex sola Ecclesise institutione, ut 
sunt beneficia. 

217. DiCO i°. Ad simoniam requiritur, ut temporale detur 
aut accipiatur sive expressc et formalitcr, sive virtualitcr pro ipsa 
re spirituali, et in ejus commutationem, ita ut fiat sequiparatio rei 
spiritualis cum temporali, seu commutatio ex motivo primario 
unum pro altero ceu pretio aut justa compensatione habendi. 
Ratio ex ipsa simonise definitione aperta est. Hinc si interveniat 
aliquod motivum honestum, vi cujus temporale et vicissim spiri- 
tuale tribuatur, unum non esset amplius alterius motivum, sed 
solum ejus causa impulsiva, nec proinde simonia foret. 

DicO 2°. Iyicet dare pro pretio temporali adnexum spirituali 
antecedenter et concomitanter extrinsece, modo pretium ob spirituale 
adnexum non augeatur. Nullatenus vero licet dare pro pretio 
adnexum spirituali concomitanter intrinsecc seu inseparabiliter, 
neque adnexum conseqticnter. Ratio primi est, quia res et labor 
adtionis sunt vere in se pretio sestimabiles. Prohibetur tamen jure 
canonico venditio balsami quod in Chrismate contiuetur, licet con 
secrationi prseexistat, quia, cum sit modici pretii, Episcopus vendere 
sacramenta videretur. Advertit tamen Scavini, usum in aliquibus 
ecclesiis cathedralibus iuvaluisse, ut aliquid ab ecclesiis particula- 
ribus accipiatur pro compensandis sumptibus faclis in materia 
comparanda. Ratio secundi est, quia quod est intrinsece adnexum 
spirituali, ab ipso inseparabile est, unde res ipsa vel aclio vendi 
censeretur. Attamen, etiam secluso labore extrinseco, licite aliquid 
pro ministerio sacro accipi potest ratione stipendii seu sustentatio- 
nis, ut ex praxi Ecclesise constat. Postulat enim sequitas naturalis, 
ut honesta sustentatio concedatur iis qui aliorum utilitati vacant. 
Hinc ait Christus, Luc. x, 7 : 4 'Dignus est operarius mercede sua." 
— Et Apostolus, I Cor. ix, 13 : "Nescitis quoniam qui in sacrario 
operantur, quse de sacrario sunt edunt ; et qui altari deserviunt, 
cum altari participant ? Ita et Dominus ordinavit iis qui Evange- 
lium annuntiant, de Evangelio vivere."— Demum ratio tcrtii est, 
quia illud quod est alligatum spirituali tanquam effedlus causse 
censetur et ipsum spirituale. Eruitur etiam ex speciali juris 
canonici dispositione. — Cf. S. Alphons. n. 55. — Conc. Plcn. Balt. 

II, n. 369. 

DicO 3°. Simonia est peccatum gravissimum ; et si sit juris 
divini et naturalis, materise parvitatem non admittit. Si autem 
simonia sit juris ecclesiastici, potest dari materise parvitas, juxta 
S. Alphonsum. Ratio est, quia res spiritualis quselibet ex cotnpa- 
ratione cum re temporali, cum magna injuria in ipsum Deum, 



156 



TRACTATUS VI. — DE PR.ECEPTIS DECALOGI. 



vilipenditur. Constat etiam ex verbis S. Petri ad Simonem ma- 
gum, Adl. viii, 20 : "Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam 
donum Dei existimasti pecunia possideri."— Cf. S. Alphons. n. 50. 
218. Quaesita.— Qu^R. i°. Ari sit simonia dare principahter 
quidem temporale ob spirituale, sed non unice f 

Resp. Affirm., et ratio est, quia tunc etiam adest comparatio 
rei temporalis cum spirituali. Motivum enim quod adjicitur, 
quantumvis honestum sit, prioris motivi, propter quod principaliter 
datur temporale, malitiam et impietatem non destruit. Constat 
etiam ex propositione 45 ab Innoc. XI damnata, quae sic se habet : 
"Dare temporale pro spirituali non est simonia, si temporale non 
datur tanquam pretium, sed tanquam motivum conferendi vel 
efficiendi spirituale."— Cf. Viva in hanc prop— S. Alphons. n. 54. 

Qu^R. 2 . Ansimoniasitpecuniaseredimereabinjustavexattonc 
circa beneficia, aut aliud bonum spirituale, v. gr. y sacramenta. etc. f 

RESP. Neg., saltem probabilius, quia vexationis liberatio, quae 
sola dirette intenditur, est quid temporale.— Hinc potes dare pecu- 
niam inimico tuo, si conetur per fraudem impedire eleclores, ne 
tibi faveant. In idem Dotfores consentiunt, etiamsi solis precibus 
impedire velit. Non autem potes dare pecuniam iis qui obesse vel 
prodesse possunt eligendo vel praesentando ad benencium ; etemm 
offerre illis pecuniam ne obsint, idem foret ac offerre ut prosint, 
scilicet ut consensum non denegent. Nec tibi licet pecuniam dare 
competitori tuo, ut desistat ad benencium concurrere ; quia tibi 
nulla est injusta vexatio redimenda, et viam direfte ad beneficmm 
per pecuniam tibi parares, quod simoniacumest.— Cf. S. Alphons. 

nn. 99 et seqq. 

Qu^R. 3 . An simonia sit dare vel accipere ahquid pro ingressu 

in Religionem f 

RESP. Certum est, non licere dare vel accipere aliquid pro solo 
ingressu, quia hoc esset commutatio rei sacrae, cujusmodi est Re- 

ligio, cum re temporali. 

Certum est etiam, licere monasterio pauperi aliquid exigere pro 
ingredientis sustentatione, quia tunc non commutatur res spiritualis 

cum temporali. 

Certum est pariter, licere monasterio, prout expresse permittitur 
a Concilio Tridentino, sess. 25, cap. 16, de Reg., aliquid exigere pro 
sustentatione Novitiorum, quiacum non adhuc pertineantad Reli- 
gionem, et pro libitu discedere possint, et saepe reipsa discedant, 
aequum non est monasterium pro ipsis tam gravi oneri subesse. 
Religio tamen Fratrum Minorum ex decreto speciali nihil accipere 
potest. 



PRIMUM PRiTCC. CAP. II. — DE VITIIS RELIGIONI OPPOSITIS. 157 

Certum est tandem, licitum esse Monialibus dotem ab ingressu- 
ris exigere, ut constat ex usu ubique recepto et pluribus decisioni- 
bus S. C. C. apud Benedidlum XIV, de Synodo, lib. n, cap. 6.— 
Cavere tamen debent ne inhabiles unice propter dotem aut aliud 
quodpiam emolumentum temporale recipiant : id enim simoniacum 
esset. 

Controvertitur autem, si agatur de monasterio virorum opulento, 
utrum simonia sit aliquid exigere, ratione solius sustentationis, a 
recipiendo qui infirmus non est aut senex, et ali potest sine expensis 
extraordinariis. Sententia verior et communior affirmat cum S. 
Thoma, 2-2, q. 100, art. 3, ad 4 ; et S. Alphonso, n. 92. Ratio 
praecipua est, quia jus vivendi de bonis monasterii est quid ad?iexum 
co?iseque?iter rei spirituali, professioni nempe religiosae ; ergo pretio 
aestimari et vendi non potest sine simonia. Contradicunt tamen 
plures, ut videre est apud S. Alphonsum, loc. cit. — Ceterum nunc 
fere evaneseit omne dubium ob temporum difficultatem. Cum 
enim, ut advertit iterum S. Alphonsus, n. 92, ad exigendum aliquid 
a recipiendis, non requiratur arcla necessitas, sed sufficiat illa, qua 
monasterium non possit alias eommode eis alimenta subministrare, 
pauca imo forte nulla hodie inveniuntur monasteria adeo opulen- 
ter fundata, ut auxilio alieno pro praesenti et futuro nullatenus 
nidigeant. 

Qu^R. 4 . An si??io?iiam committat sacerdos qui pro Missa stipen- 
diu??i sup?'a taxa??i consueta??? aut ab episcopo statuta??? exigit f 

Resp. Neg. , quoad forum internum et coram Deo, nisi mente 
simoniaca agat ; quia, cum habeat titulum exigendi remuneratio- 
nem, deficit comparatio inter spirituale et temporale. Peccaret 
quidem contra obedientiam vel justitiam plus aequo exigendo, 
minime vero contra religionem. Attamen in foro externo ut simo- 
niacus haberetur, eo quod ejusmodi audtarium praesumeretur 
exigere non pro sustentatione, sed tanquam pretium rei spiritualis, 
qua de causa plures theologi et canonistae absolute affirmant eo 
casu committi veram simoniam. — Cf. Voit, n. 497. — Baller. not. (a) 

p. 276. 

Qu^ER. 5". Ouid specialiter dicendum de taxa Missaru??? pro hac 

?wstra regio?ie f 

Resp. De hac re ita Patres Baltimorenses : "... Quantitas 
stipendii justi universaliter determinari vix potest. Sacra Congre- 
gatio Concilii interrogata, 'quanta debeat esse eleemosyna Missarum 
manualium,' die 15 Novemb. 1698, respondit : 'attendendam esse 
consuetudinem loci, vel legem synodalem quatenus adsit ; sin 



158 



TRACTATUS VI. — DE PRyECKPTIS DECALOGf. 



minus statuendam esse per episcopum eleemosynam competentem 
ejus arbitrio/ Sed in eo quod spedtat ad quantitatem eleemosynae 
ab episcopo determinandam, non potest eadem et universahs regula 
statui pro omnibus locis in hisce tam longe lateque extensis 
provinciis, siquidem habito respetfu ad loco^im et temporum cir- 
cumstantias, in diversis locis ea minor vel major esse debet. Unde 
reliuquentes singulis ordinariis, ut rerum adjundtis bene conside- 
ratis quantitatem stipendii, quae ipsis justa esse videtur pro clero 
suo determinent, lioc solum statuimus, ne quis plus neve regula- 
riter minus exigat, quam episcopo suo opportunum ac justum 
visum fuerit."— Cf. Co?ic. Plen. Balt. II, n. 369. 

QuiER 6'. rtrum et quid possit, absque labe simonice, accipi pro 
administratione sacramentorum et pro aliis funclionibus ecclesiasticis , 

prcesertim in hac regione t 

Rksp 1° PnJ ipsis sacrameutis aut sacramentalibus, aut pro 
labore ipsis intrinseco, uullibi unquam potest aliquid sumi uti 
pretium • at potest aliquid accipi uti stipendium sustentatioms, 
etiam a sacerdote locuplete. Imo, juxta S. Alphonsum, hcet 
etiam pacisci de talibus stipendiis, dummodo non excedatur taxa 
vel consuetudo. Stipendia ista communiter vocantur jura stolce. 
— Cf. S. Alphons. 11. a.rWI #>, 5, tit. 3, nn. 186 et seqq. 

Verum in hac regione attendendum est sequens statutum Patrum 
Baltimorensium : "Qttum jubente Christo Domino, dona spmtua- 
lia gratis accepta gratis danda sint, quumque, teste Apostolo, 
avaritia sit qiuedam idolorum servitus^ quse quidem in homine 
Christiano gravis noxa, in veri autein Dei Sacrorum mimstro 
turpissimiim facinus est ; edicimus, ne quid pro sacramentorum 
administratione exigere, petere aut pacisci quisquam audeat." — 
Cf Cone. Plen. BaU. //, 11. 221. 

RKSP 2". Pro quibusnam sacramentis et fundtionibus 111 parti- 
culari, juxta consiietudinem apud nos receptam, aliqua eleemosyna 
recipi possit, sequentibus siibjicimus : 

r Pro Baptismo et Matrimonio, si quid offertur, nnpune recipi- 
tur ' "Eaqiue pietatis studio," aiunt Patres Baltimorenses, 11. 221. 

-p OSt collatum Baptisma vel Matrimouium, eleeniosynae nomine, 

a fidelibus sponte offeruntur, sacerdos, si velit, accipiat, hoc enim 
apud nos consuetudo tolerat, neque Ecclesia improbat." 

r Pro Confirmatione haec liabet Kenrick, tradt. 12, 11. 63. 

"Occasione niinistraudi Confirmatiouem nihil solet dari ; sed Epi- 

scopo visitatiouem facieuti su* diceceseos ^^ualia pnestanda sunt. 

In Provinciis Mexicanis solent fideles singuli confirmati dimi- 



PKIMUM PRjEC. CAP. H. — I)E VITIIS RELtGIOKl OPPOSITIS. 159 

dium nummum argenteum conferre ad Episcopi impensas : qui 
mos speciem malam praesefert. Apud nos parochus suppeditat 
viclum." 

3". Pro Eucharistia nihil omnino accipi solet aut potest. 

4". Pro Pcenitentia stricle vetatur quominus quidquam recipia- 
tur quocumque titulo ; imo ipsam Missae eleemosynam in sacro 
tribunali pcenitentiae sibimetipsis ofFerri non sinant confessarii. — 
Cf. Conc. Plen. Balt. II, n. 289. 

5". Pro Extrema ( T nclione, si sacerdos iter longinquum fecerit, 
nil vetat ut accipiantur necessariae itineris expensae. — Cf. Kenrick, 
traet. 12, 11. 66. 

6". Pro Ordine, juxta Conc. Trid. sess. 21, c. 1, "nihil, etiam 
spoute oblatum, Episcopi . . . quovis praetextu accipiant. " — Verum 
hac prohibitione non tenentur ii qui iter suscipere debent, quia 
tunc possunt ejus expensas recipere. — Cf. Kenrick, n. 67. 

7". Pro sepultura ecclesiastica sequentia habent Patres Baltimo- 

renses : 

"Ordinarios locorum in Domino enixe hortamur atque obsecra- 
mus, ut curent de sepulturis disciplinam quantocius, et quantum 
fieri possit, ad normam a SS. Canonibus statutam exigendam. 
'Pauperes, quibus mortuis nihil aut ita parum superest, ut propriis 
impensis humari non possint, gratis omnino sepeliantur. ' Si quis 
vero locum aliquem in ccemeterio sibi et haeredibus suis in perpe- 
tuum reservatum velit, ita ut nullus alius, ipsis nolentibus, ibi 
sepeliri iiuquam possit, pro jure istiusmodi exc/usivo, ut aiunt, 
pretium solvi potest. Ex pecuniis ita comparatis dubium haud 
est, quin habeatur summa, quae ccemeteriis servandis, restaurandis 
et ornandis sufficiat. Si quid supersit, ad charitatis vel religionis 
opera promovenda Ordinarii judicio adhibeatur. Districte autem 
vetamus, ne iinquam, quocumque sub praetextu, sine Ordinarii 
venia, pecunias quae ex ccemeteriis derivantur, suas facere audeant 
viri ecclesiastici ; id vero si attentaverint, *pcenis severissimis plec- 
tantur." — Cf. Couc. Plen. Balt. II, 11. 393. — Kenrick, 11. 69. 
Qu^ER. 7". Queenam siut puznce in simoniacos latce f 
Rksp. 1". Sola simonia confidentialis et realis iu collatione 
t>eneficiorum, et realis pro iugressu in Religiouem, censuris ecclesi- 
asticis subjacet ; nam Pontifex Pius IX, in Const. Apostolicce Sedis 
loquitur tantum de praedictis simouiae speciebus. Praeterea, ma- 
uent etiamnuni firmae pcenae a Pontificibus, maxime a Julio II, 
Const. Cum tam divino, 14 Jan. 1505, latae contra simoniam in 



160 



TRACTATUS VI.— DE PRiECEPTIS DECALOGl. 






eledtione Romani Pontificis commissam, ut constat ex memorata 
Pii IX Constitutione. _ , . 

Resp 2" Pcenae ob simoniam realem in matena benenciana, 
id est, qiue specftat beneficia proprie ditfa, tum sacularia tum 
regularia, sunt : excommunicatio Papse reservata, quae ex bulla 
Apostoliccc Sedis afficit etiam complices ; nullitas elechoms prse- 

sentationis, etc ad beneficium : inhabilitas perpetua ad idem 

1>eneficium obtinendum ; inhabilitas ad alia berieficia, sed, juxta 
plures auctores, post judicis .sententiam tantum declaratonam. 

Rrsp 3" Pcense ob simoniam confidentialem completam, ld 
est quando beneficium datum et acceptum est in confidentiam, 
etiamsi pacuim ab altera parte nondum impletum fuent, sunt : 
excommunicatio papalis ; nullitas resignationis aut collatioms facftse 
in confidentiam ; inhabilitas ad idem beneficium, et ad aha obtinen- 
da 'privatio beneficiorum et pensionum quse legitime antea obtenta 
fuerint post judicis tamen sententiam criminis declaratonam ; 
resenatio ejusdem beneficii ad Sedem Apostolicam.-Cf. Schmalz- 

grueber, lib. 5, tit. 3, n. 270. , . . ■ ■. * 

Qu/ER 8" An sit restituenda rcs spiritualis snnomace acqutsita f 
RESP 1" Affirm. , quoad beneficia, juxta communem et certam 
theologorum sententiam. Ratio est, quia jura in pcenam dehcti 
obstant, quominus recipiens aut pretium aut beneficium possit 
dominium accepti acquirere. Et cum inita sit beneficn adeptio, 
eo ipso nec frudtuum acquiri potest dominium, atque adeo u quo- 

uue sunt restituendi. _ . 

RESP 2" titg. x quoad reliqua, licet judex possit in pcenani 
criminis restitutionem injungere. Ratio est, non modo quia qua> 
dam restitui non possunt, v. gr., sacer ordo, sed et.am quia ut 
valida sit rei spiritualis, v. gr.. SS. Reliquiarum translatio, jure 
divino non plus requiritur, quam potestas in altero trausferendi, 111 
altero recipiendi rei dominium ; atqui, nisi aliunde m alterutro sit 
defeclus hsec potestas «adest in utroque quoad rem spintualem. 
Frgo Si autem translatio valet jure divino, valebit etiam jure 

humano, cum ab hoc irritae, nisi sola; provisiones beneficiales si- 
moniacae, non decernantur. — Cf. Schmalzgrueber, lib. 5 > tit. 3. 

n. 384. . . .. ,. 

Qu^R. 9 n . An restituendum sit pretium simomaee pro re spirituali 

aeeeptum f M .,. 

RESP vSi soluin intercessit simoniae cnmeu, nulla vero justitiae 
laesio^ non adest obligatio restituendi simoniacum pretium ante 
condemnatoriam judicis sententiam, nisi ipsum pretium excedat 



PRIMUM PRiEC. CAP. II. — DE VITII8 RELIGIONI OPPOSITIS. 161 

aestimationem commodi temporalis quod cum re spirituali in alte- 
rum transfertur. — Ita multi et graves theologi apud Schmalzgrue- 
ber, lib. 5, tit. 3, n. 286. 

Qu^R. io°. Cui restituendum sit pretium simoniacum ? 

Resp. i°. Si datum sit pretium, sed nondum tradita sit res 
spiritualis, communis sententia docet, pretium illi restituendum 
esse qui dedit, nisi aliter judex decreverit. Ratio est, quia jura 
solum contra simoniam realem pcenas statuunt. 

RESP. 2 . Si vero utrinque secuta sit traditio, distinguenda a 
reliquis est causa beneficialis. In hac enim simoniacum pretium 
ex cap. De hoc 11, de Simonia, saltem probabilius, restituendum est 
ecclesiae in qua situm est beneficium vel, si superior velit, potest 
pauperibus distribui, ut advertit S. Thomas, 2-2, q. 100, art. 6, 
ad 4. Non desunt tamen qui etiam probabiliter arbitrantur resti- 
tuendum esse danti, ante sententiam judicis. — Cf. S. Alphons. 

n. 115. 

Quoad pretium vero pro alia re spirituali acceptum, cum nihil 
jure clare decretum reperiamus, superest ut ei restituatur qui illud 
persolvit. Ratio est, quia per se, et lege seu superiore aliud non 
statuente, ubi injusta acceptio intervenit, restitutio facienda illi est 
qui laesus fuit. Atqui in casu laesus ille fuit, qui dedit pretium. 
Krgo. . . . Proinde si is, qui simoniacum pretium solvit, gratuito 
solutum remittat, ille, qui istud accepit, licite idem retinet, donec 
in criminis pcenam ecclesiae vel pauperibus illud erogare per judicem 
jubeatur. — Cf. Schmalzgrueber, lib. 5, tit. 3, n. 297, qui dein nn. 
298 et seqq. hanc doclxinam ab objectionibus vindicat. 



II 



162 



TRACTATUS VI. — 1»: PRJM3RPTIB DECAI-OGI. 



DE SECUNDO DECALOGI PR.ECEPTO. 
N<m assumes nomen Domini Dei tui in vanum.— Exod. xx, 7. 

Hoc prsecepto prohibetur quselibet erga Deum irreverentia sive 
per vanam sanaissimi Nominis ejus usurpationem. s.ye per blas- 
phemiam, sive per juramentnm aut votum vel ilhcitum vel 
violatum. 

CAPUT 1. 

DE VANA USURPATIONE NOMINIS DEl 

ET BLASPHEMIA. 

'»1*) Dicitur in vanum usurpari SS. Dei nomen cum sine ratio- 
uabili' causa, aut sine debita reverentia assumitur. Hoc autem 
n.ultiplici modo fieri potest. v. gr., ex in.patientia contra creaturas ; 
ex admiratione per modutn ordiuaria- exclamat.on.s ; vel et.an. 
superjiue per modum interjeelionis tanquam ex mera formula aut 

consuetudine. „„.,»„ 

Blasphemia autem est locutio coutra Deum per modum contu- 
melise Locutio ista non verbis tantum, sed sigms etiam exten- 
oribus v gr gestibus aut attione aliqua iudeceuti fien potest. 
Quocumque modo fiat, si est iu Deum contumeliosa, totam blas- 
phemiae malitiam iu se coutiuet ; si agatur tamen de reservatioue 
aut de aliis pcenis blasphemiae inflicUs, sola orahs propne uitel- 

llg Blasphemia distiuguitur triplieiter, scilicet : £ direjla vel indi- 
recla prout Dei iuhouoratio vel direcle et formaliter a blasphemante 
intenditur, vel si in se non intenditur, continetur tamen in di(5hs 
Deo iniuriosis, quae ab eo, intentioue, v. gr., jocandi, iram mam- 
festandi, proferuntur cum advertentia ad sensum quem yerba 
continent ; %\ immediata vel mediata, prout Deum ipsum vel nn- 
mediate afficit vel mediate tantum, nempe Santfos aut res sacras, 
et in ipsis santtitatein Dei quam participant ; f. hctreticalu, 
imprecativa et mere probrosa, prout h.eresim vel imprecationem aut 
meram contumeliam continet. 

m. DiCO i°. Usurpare nomen Dei in vanum est quidem 



SECUNBUM PBiEC. CAP. I. — DE VANA USURPATIO^E, ETC 



163 



semper peccatum, secluso casu inadvertentiae ; at per se veniale non 
excedit. Ratio primi desumitur tum ex jure naturae, quod aperte 
prohibet hujusmodi usurpationem, tum ex jure positivo ; nam Eccli. 
xxii, 10, dicitur: "Nominatio Dei non sit assidua in ore tuo." 
Ratio autem secundi est, quia illa irreverentia cum non sit erga 
ipsam personam Dei, non apprehenditur ut quid grave, ut constat 
ex communi theologorum interpretatione, et sensu fidelium. — 
Dixi per se, quia potest evadere mortale ratione contemptus, vel irae 
in Deum ; nam tunc de malitia blasphemiae participare censetur. 

Hinc : 

i°. Illse loquutiones apud nostrates adhibitae "by God" vel 
"God damn" per se venialem tantum malitiam continent, quia 
reducuntur ad vanam usurpationem nominis Dei. 

2 . Idem dicendum, servata proportione, de inutili usurpatione 
nominum Sauclorum et verborum S. Scripturae. Inutiliter autem 
et frequenter proferre nomen daemonis, nonnisi indecentiam aliquam 

sapit. 

3 . Proferre sanct.issimum nomen Jesus cum ira, et oculis in 
ccelum contortis, vel ita ut ex circumstantiis appareat adesse con- 
temptum est grave peccatum, quia continet malitiam blasphemiae 
de qua statim dicetur. 

Dico 2°. Blasphemia quaelibet formalis et deliberata, sive di- 
recla sit sive indirecla, sive immediata sive mediata, est peccatum 
mortale ex toto genere suo. Ratio est, quia malitia contumeliae 
desumitur ab excellentia personae cui irrogatur, quae in casu cum 
sit infinita, blasphemia habet semper et natura sua quamdam in- 
finitatem, ac proinde erit semper peccatum mortale. — Dixi i°. 
formalis et deliberata, quia peccatum potest evadere veniale ex 
imperfecT.ione aclus. — Dixi 2°. sive direcla sive /ndirecla, quia 
quamvis voluntarium indiredlum sit minus intensum si attendas 
ad gradum, si tamen attendas ad speciem theologicam peccati, non 
differt a direclo. — Dixi 3 . sive immediata sive mediata ; nam ait 
S. Thomas: "Sicut Deus in Sandtis suis laudatur, in quantum 
laudantur opera, quae Deus in Sanctis efficit, ita et blasphemia quae 
fit in Sanclos, ex consequenti in Deum redundat." — Cf. S. Thom. 
2-2, q. 13, art. 1 et 3. 

Dico 3°. Blasphematoria habenda sunt per se verba, quae ex 
communi apprehensione, vel usu patriae aut regionis, vel ex modo 
loquendi derisorio aut iracundo, aliisve circumstantiis, Dei inho- 
noratiouem continent, et ex communi apprehensione uti blasphe- 
matoria reputantur, quamvis per se blasphemiam proprie non 



164 



TRACTATUS VI. — DE PR/ECEPTIS DECALOGI. 



sonent. Ratio est, quia verba et formulcr loquendi efficaciam non 
habent mere ex vi grammaticali, sed etiam ex sensu ipsis affixo a 
communi usu et aestimationc— Cf. Reuter, n. 44 2.-Kenrick, tradt 

3, nn. 37 et seqq. , 

221. Quaesita.— Qu^R. i°. An 'sit necessario apermidum in 
confessione num blasphemia fuerit direcla aut indirecla, immediata 

autmediata? 

Resp. Neg. , probabiliter, nam sicut blasphemiam esse directam 
est tantum circumstantia aggravans, ita esse mediatam est tantum 
imminuens, sed malitia specifica eadem est in utroque casu. Si 
vero blasphemia fuerit haereticalis, illud debet certe apenn, quia 
tunc prseter virtutem religionis lseditur fides. -Cf. Baller. not. (c) 

p. 291, et not. (a) p. 293. 

Qu^R. 2 . An sit blasphemia maledicere creatuns f 
Resp Est certo blasphemia maledicere creaturis cum relatione 
ad Deum, v. gr., pluviae, ventis, ut a Deo imperatis, vel addito 
verbo Dei ; item maledicere creaturae, quse de se specialem relatio- 
nem ad Deum habet, v. gr., animae nostrae, fidei catholicse, ccelo 
et similibus Secus autem dicendum si indignatio feratur m crea- 
turas sine relatione ad Deum.-Quare formula illa a nostratibus 
adhiberi solita, "God damn your soul" sive addatur sive non to 
hell, ' ■ per se est blasphematoria. Imo praeter malitiam blasphemiae 
continet etiam specificam aliam malitiam contra caritatem. — Dixi 
per se nam ssepe utraque malitia deest, quia non usurpatur amma 
tanquam creatura in qua speciali modo relucet divina bomtas, et 
quia non habetur affedtus aut desiderium nocendi proximo. — Cf. 
S. Alphons. n. 128.— Kenrick, n. 44. 

CAPUT II. 

DE JURAMENTO. 

222. Juramentum est invocatio divini Nominis in testimonium 
verTtatis ; et multipliciter distinguitur, scilicet : 

i° Assertorium vel promissorium, prout assumitur ad asseren- 
dum prsesentia vel praeterita, aut ad futurum aliquid confirmandum. 
Hoc autem dicitur promissorium , non quia omne juramentum de 
futuro continet promissionem, sed vel quia saepius ordinatur ad 
illam confirmandam, vel quia, etiam secluso quocumque pado, 
sequivalet promissioni, quatenus inducit obligationem propositum 
juratum exequendi. 



SECUNDUM PR^C. CAP. II. — DE JURAMENTO. 



165 



2°. 



Solemne vel simplex, prout fit forma jure requisita, solem- 
nibusve caeremoniis, aut iis seclusis. 

3 . Explicitum vel implicitum, prout Deus expresse in testem 
invocatur, aut adhibentur in testimonium creaturae, in quibus 
attributa divina specialiter relucent. 

4 °. Contestatorium vel cxecratorium aut imprecatorium, prout 
jurans invocat Deum tantum in testem, vel etiam in vindicem 
perjurii. 

AHTICULUS I. 



PE CONDITIONIBUS JURAMENTI. 

223. Dico 1°. Ad essentiam juramenti duo requiruntur, ut 
ex ipsius definitione patet, scilicet intentio jurandi saltem virtualis, 
et formula aliqua, seu signum quo sufficienter exprimatur Deum 
vel explicite vel implicite per creaturas ut testem invocari, nisi tamen 
juramentum ad solum Deum dirigatur. — Dixi i°. nisi etc, quia 
cum juramentum ad solum Deum dirigitur, potest totum consum- 
mari in mente jurantis per interiora verba.— Dixi 2 . formula aliqua 
seu signum, quia debet considerari juramentum inter homines 
emissum, tum spedtato solo jure naturae, tum spedlato etiam jure 
positivo ; in primo casu sufficit quodcumque signum externum, in 
altero potest certa verborum formula, certusve ritus requiri sub 
pcena nullitatis.— Cf. S. Alphons. n. 134.— Hinc : 

i°. Non valet juramentum ficlum seu mere externum ob de- 
feclum intentionis, peccat tamen sic jurans ut constat ex prop. 25 
proscripta ab Innoc. XI, quae sic se habet : "Cum causa licitum 
est jurare sine animo jurandi, sive res sit levis, sive sit gravis."— 
Verum juxta probabiliorem sententiam veniale tantum, per se 
loquendo, tunc committitur peccatum, quia non profertur nisi 
mendacium cum vana nominis Dei usurpatione. Saepe tamen hoc 
mortale est ratione damni communis vel particularis. — Cf. S. 
Alphons. Hom. Ap. n. 17. 

2°. Est juramentum dicere : furoper Deum, per Sanclos, tem- 
plum, crucem, altare, Evangelium, fidem catholicam, Ecclesiam, 
cozlum, terram.—Item dicere : Deum attestor. . . . Sit mihi testis 
Deus .... Deum invoco ut testem. Secus, si quis juraret per crea- 
turas in quibus non elucet specia/iter divhm bonitas aut potentia, 
v. gr., per barbam, etc— Cf. S. Alphons. nn. 134 et seqq. 

3 . Non est juramentum dicere : Novit Deus. . . Coram Deo 
loquor, etc, si haec narrative proferantur ; secus vero, si i?ivocative, 
quod dignoscitur ex circumstantiis vel intentione loquentis. Nec 



166 TRACTATITS VI— DE PRJECEPTIS DECAI.OGI. 

est juramentum dicere : Est tam verum hoc, quam existit Deus 
guam ego existo . . . quam sum in hoe loco . . . fide bont vtr, f*t 
y , ~. *.*>._ tnnriar vel diabolus tne 

ftdem meam . . . pcr conscienham . . . mona, . . ve, 

fierdat, nisi ita. Imo nec est juramentum, juxta S. Alphonsum. 
dicere ; Juro, veljuro ita esse, nisi pnecessent interrogatio de jura- 
ramento prestando.-Cf. S. Alphons. ibid. 

Diro 2" Ad liceitatem autem juramenti requiruntur tres 
condiSones juxta illud Jeremi*, iv, i : "Jurabis : Vivit Domtnus, 
i„ veritate, et in judicio, et in justitia." -Itaque requintur . . 
veritas, scilicet conformitas assertionis cum intentione et cogmuone 
iurantis, ac proinde excluditur mendacium, non vero error. ln 
uramento aLrtorio veritas respicit existentiam ftdb ; m pronus- 
sorio existentiam intentionis. Requiritur 2". judiaum, ,d est ut 
fiat cum discretione, prudentia et reverentia, nec sme grav, causa 
cuiusmodi esset pax confirmanda in familiis, aut major secuntas 
Jcontraaibus, etc. Requiritur f.justitia, id est «t • J~ tu m 
sit de re seu promissione, proposito vel assertione hcita et honesta. 
— Cf S. Alphons. n. 144 ; et Hom. Ap. n. 14. 

224. Quaesita.-Qu**. i"- 0** ** P e ™ tum J urare sme 

veritate', judicio et justitia ? . 

RESP ad i"» Est semper mortale etiam in matena lev! ; quia 
Deum adducere in testimonium falsitatis est velle destruere ^ps.us 
veracitatem. Constat insuper ex prop. 24 damnata ab Innoc. XI 
ouk sic se habet : "Vocare Deum in testem mendacu le^ns, non est 
Lta irreverentia, propter quam velit aut possit damnare hom^- 
„em "-Hoc tamen non impedit quominus jurare qu.s poss.t cum 
morah tantum certitttdine veritatis, vel cum restriAione non pure 
mentali— Cf. S. Alphons. Hom. Ap. nn. 14 et 15. 

Resp. ad 2 -. Veniale est per se, id est secluso penculo peje- 
randi : quia est tantum vana ttsurpatio nomims Dei. 

RESP ad 3°" Certo mortale est in juramento prom.ssono s, de 
patrando gravi peccato agatur, quia grayem irreverenham saptt 
Deum invocare ttt fidejussorem gravis cujusdam .n,qu.tat,s. Imo 
iuxta S. Alphonsum mortale etiam esset, si ageretur de vema , 
tantum peccato committendo ; sed Suaresitts ct.m ah« jid negat, 
quia tunc, ajunt, irreverentia esset natura sua lev,s -Cf. Suarez, 
de Relig. traA: 5. »»■ 3, eap. 19, n. 3--Baller. not. (a) p. 307^ 

I„ juramento atttem assertorio, probabihtts vemale est j*» H 
tantum, quia juramentum per se cadit in asseruonem, non ut 
malam sed ut veram. Sic qui juramento se jaAat de forn,cat,one 
commissa, quamvis hac jaAantia lethaliter peccet v, tanten jura- 
mend pe^ se non confirmat ja<<tantiam, sed ventatem dumtaxat 



SECUNDUM PR^EC. CAP. II.— DE JURAMENTO. 



167 



fornicationis. Excipe, nisi juramentttm assumatur tanquam in- 
stntmentum seu medium peccandi, v. gr., ad firmandam detrattio- 

nem.— Cf. S. Alphons. n. 146. 

Qu^JR. 2". Quid dicendtim de juramento servandi Conshtutwnem 

Americanam f 

Resp. Licitum omnino esse. ait enim Kenrick : '•Juramentum 
ad Constitutionem sen-andam, quam emittunt cives Amencani, 
intelligendum est sensu populari, qui scilicet apud omnes receptus 
est • nec enim quisque censetur animi sententia amplech quaecum- 
que in ea continentttr : sed pollicetur obedientiam magistratibus, 
legibusque, juxta Constittttionis tenorem. Quae de hbertate sen- 
tentiarum et cultus traduntur, de divortii jure, et aliis qmbuscum- 
nue de rebus, haud uecessario postulant mentis assensum ; sed 
obtemperare quis tenetur, et adjuvare ttt leges executioni deman- 
dentur, salvo semper Dei jure et lege. ' '-Cf. Kenrick, trac\. 3, n. 68. 

QtmR 3 An liceat alienigenis qui juramentumfidehtatis 111 sua 
patria emiserint, huc immigrare, novoque se obstringere juramenlo 

ad iura civilia obtinenda ." 

Resp. Affirm., nam obligatio juramenti fidelitatis mtelhgenda 
est juxta naturalem obligationem remanendi in patna, quse non 
subsistit quoties aeqtta datur cattsa utilitatis novam patnam acqui- 
rendi absque detrimento prioris— Cf. Kenrick, tract. 5, n. 19. 

Qu^R. 4 . An liceat apud nos jurarc deosculando Btbha pro- 

testantica t . , . 

Resp Neg., ttt videtur, qttia talis adtus est de se approbahvus 
illius libri et praterea scandalun, posset gignere. Neqtte d,cas 
difficile esse sectts agere, nam petenti dari solet versio cathohca, vel 
etiam permittitur ttt juraturus eam secttm afferat. 

Nota De juramcntis servandi secretum, qucc fieri solent apud 
sociefates opcrariorum, dicetur ubi dc socictatibus occultis in frae7atu 

de censuris. 

ABTICULUS II. 



DB OBI.IC.ATIONE JURAMENTI PROMISSORII. 

225 DicO 1". Omne juramentum promissorium de re hcta 
et honesta, praeter obligationem fidelitatis aut etiam justitise, obli- 
eationem quoque religionis inducit ; at nttllo modo obhgat, s, est 
de re illicita aut plane inutili. Ratio primi est, qu,a, accedente 
novo vinculo imposito a diversa virtute, nova exurgere debet 
obligatio. Ratio autem secundi, quia jttramentum, utpote actus 



168 



TRACTATUS VI.— DE PR.ECEPTIS DECALOGI. 



religionis, non potest esse vinculum iniquitatis aut rei otiosae : 
neque juramentum istud postea reviviscit, etiamsi res desinat esse 
otiosa aut illicita, nam juxta juris reg. 18, in 6 : "Non firmatur 
tradlu temporis quod de jure ab initio non subsistit. " — Cf. Baller. 

not. (b) p. 307. 

DicO 2 . Obligatiojuramenti interpretanda est stridte, et na- 
turam a&us vel contra&us cui adjicitur, omnesque ejus conditiones 
sequitur . Ratio primi est , quia j urans censetur voluisse se obligare 
quam minime potuit ; ratio autem secundi est, quia juramentum 
non mutat naturam aclus, sed ei superaddit solam religionis obli- 
gationem, et proinde easdem conditiones habere debet. — Praeterea 
obligatio juramenti interpretanda est juxta conditiones tacitas in eo 
inclusas seu subintelleaas, quae sunt : i°. si potuero sine gravi 
damno ; 2 . si res non fuerit notabiliter mutata ; 3 . si jura aut 
voluntas superioris non obstent ; 4 . si alter fidem reciprocam 
servaverit ; 5 . nisi alter de jure suo cedat. — Cf. S. Alphons. n. 180. 

226. Quaesita,— Qu^R. i°. An detur parvitas materia in 
transgressione juramenti promissorii ? 

Resp. Affirm. , probabiliter. Etenim in juramento promissorio 
duo sunt distinguenda, scilicet, veritas adlualis promissionis, seu 
intentionis promissionem exequendi, et ipsa futura executio pro- 
missionis. Porro Deus invocatur quidem uti testis veritatis inten- 
tionis ; sed ad ipsam executionem quod attinet adducitur tantum 
uti fidejussor, seu ut persona prsebens audtoritatem obligationi quae 
oritur ex promissione coram se fadla, et aliunde valida, sicut prin- 
ceps sponsalia coram se contra&a sua au&oritate firmiora reddit. 
Quoniam autem nunc supponimus sinceram fuisse intentionem 
adimplendi promissionem juratam, malitia hujus transgressionis 
mensuranda est non ex injuria erga veracitatem Dei, sed tantum 
ex irreverentia illata ipsius aucloritati. Atqui haec cum non sit 
diredla et formalis, neque major, imo juxta S. Thomam, minor 
illa quae habetur in transgressione voti, sequitur dari posse parvi- 
tatem materise in transgressione juramenti promissorii. — Cf. S. 
Alphons. n. 173 ; et Hom. Ap. n. 13— Baller. not. (a) p. 308. 
QlLER. 2 . An obliget juramentum promissorium errore aut dolo 

emissum ? 

RESP. Neg. y si error aut dolus versetur circa rei substantiam, 
quia tunc simplex contradtus foret invalidus ; si vero afficiat cir- 
cumstantias tantum accidentales, subdistinguendum est : obligat 
quidem in contra&ibus onerosis, at non in gratuitis, saltem proba- 
biliter, si circumstantiae, utut accidentales, hujusmodi tamen sint 



SECUNDUM TRJEC. CAP. II. — DE JURAMENTO. 



169 



quae si praevisae fuissent ab initio, a promissione simul et a juramento 
deterruissent.— Cf. S. Alphons. n. 175— Baller. not. (b) p. 308. 
Qu^R. 3 . An obliget juramentum promissiorium metu gravi et 

injusto extortum ? 

RESP. Controvertitur : plures affirmant, quia, licet contracftus 
simplex irritus foret spe&ato jure naturali, firmus tamen efficitur 
accedente juramento, quod servandum est ex religione, quoties 
absque peccato servari potest. Attamen patroni hujus sententiae 
tenent cum S. Alphonso, eum, qui metum passus est, posse jura- 
menti relaxationem petere, ut ab obligatione solvendi excusetur ; 
si vero jam solverit, posse id quod dedit in judicio repetere, vel 
occulte se compensare. Alii autem theologi non pauci simpliciter 
negant, quia juramentum nequit promissionem de jure naturali 
irritam confirmare. Juramentum enim sequitur naturam adlus, 
cui adjicitur.— Cf. S. Alphons. n. 174.— Baller. not. (a) p. 309. 

Qu^R. 4 . Quomodo cesset obligatio juramenti ? 

Resp. Cessat i°. ab intrinseco, sicut lex, cessatione causae mo- 
tivae, notabili materiae mutatione, etc. ; 2°. ab extrinseco, tum 
irritatione, commutatione et dispensatione, sicut votum, tum re- 
laxatione seu remissione obligationis facla ab eo in cujus favorem 
promissio jurata emissa est, quia juri suo quisque cedere potest. 

QUiER. 5°. An qui habet facultatem delcgatam dispensandi in 
votis y possit etiam dispensare in jura?nentis piis, id est soli Deo 
prastitis, de eadem materia ? 

RESP. Affirm., in votis juratis, seu quando votum ipsum jura- 
mento firmatum est : accessorium enim sequitur principale. At 
valde controvertitur quoad juramenta independenter a voto aut sine 
ullo voto emissa. Multi probabiliter affirmant, quia juramenta soli 
Deo praestita, ob suam cum votis affinitatem, secundum communem 
hominum aestimationem, ut vota reputantur ; unde, quamvis sint 
duo vincula specie diversa, in ordine ad commutationem et dispen- 
sationem reputantur quasi unum et ejusdem rationis. Specialis 
autem concessio datur quoad juramenta, ex stylo Curiae, ad ma- 
jorem securitatem et cautelam. Ita S. Alphonsus qui tamen putat 
in praxi contrarium tenendum esse, quia, inquit, dispensatio pro- 
babiliter tantum valida non potest auferre obligationem certam 
juramenti praeexistentis.— Cf. S. Alphons. n. 190. 



170 



TRACTATUR VI.— DE rR^CEPTIS DKCALOGI. 



CAPUT 111. 



DE VOTO. 

227. Votum est promissio deliberata Deo fatfa de bono meliori 
et possibili.— Distinguitur autem tripliciter, scilicet : 

i* Solemnc vel simplcx, prout ab Ecclesia ut tale acceptatur 
seu ratum habetur, aut seclusa tali Ecclesiae acceptatione emittitur. 

2 ". Personale vel reale, prout atfio vel omissio, aut res ahqua 
ab aelione personae separabilis, promittitur. 

f Temporarhun vel perpctuum, prout ad certum tempus tan- 
tum, aut per totam vitam servandum promittitur.-Cf. Scavim, hb. 
2, traet. 5, nn. 61 et seqq. 

ARTICULUS I. 

DK CONDITIONIRUS AD VOTUM RKQUISITIS. 

Conditiones ad voti validitatem requisitae 111 ipsa voti definitione 
continentur, ac duae sunt praecipuae, scilicet, intentio vera et ma- 

teria apta. Quare : 1... A 

<*>K DiCO i" Ad voti validitatem requiritur vera et dehberata 
intentio votum emittendi, seu vera promissio de se apta ad obliga- 
tionem inducendam ; votum enim est instar legis cujusp.am, quatn 
vovens, capax alioquin perpendendi onus quod assum.t, sibimet 
imponit.-Hinc votum essentialiter difFert a propos.to, qu.a pro- 
positum, quantumvis firmum, vinculum obligationi.s non produc.t, 
neque rei proposite omissio est peccatum, nisi forte quandoque per 
accidens v gr., propter inconstantiam, tedium aut neghgent.am, 
qui P er'se peccatn.^ . veniale non exeedunt. - Cf. S. Alphons. nn. 

iq6etseqq. ,., suu- 

DicO 2" Materia voti debet esse nou solum morahter poss.bihs, 
sed etiam moraliter bona, imo melior qua.n ejus oppositum. Ratio 
primi est, quia nemo potest se obligare ad ahqu.d s.b. moral.ter 
fmpossibile ; et ratio seenndi, quia Deus non cohtur a^.one cujus 
positio non sit melior quam omissio. Bonum autem mehus hic 
intelhgitur non solun. absolnic in se, sed etiam relahve ad c.rcum- 
stantias.— Cf. S. Alphons. n. 202. 
' 229. Quaesita.-Qu*R. i«. &**** ' debeat esu dchberatw tn 

voto emittendo? , 

RFsr Communiter a theologis docetur eam dehberat.onem suf- 

ficere ad votum, quse sufficit ad peccatum mortale.-Verum hoc .ta 



SECITNDUM PR^C. CAP. III. — DE VOTO. 



171 



profectoest, si inspiciatur in utroque casu relatio mentis deliberantis 
ad objedlum ; sed si attendatur difncilius esse deliberare circa 
obligationem aliquam assumendam, quam circa violationem alicu 
jus legis, dicendum est majorem requiri judicii discretionem seu 
deliberationem ad emittendum votum, quam ad patrandum pecca- 
tum mortale.— Cf. Baller. not. (c) p. 313. 

QujER. 2 . An valeat votum fatlum cum inadvertentia ad obliga- 

tionem jam cognitam f 

RESP. Affirm., si qui votum emittit, habitualiter illius obliga- 
tionem clare cognoscat, quamvis acflu ad illam non attendat ; vel 
etiam si ille, qui vovet, etsi clare obligationem non eognoscat, in 
confuso tamen eam apprehendat, et velit implicite, dum, v. gr., 
vult vovere hoc vel illud, prout caeteri vovere solent. — Tenendum 
tamen generaliter est, non majorem induci obligationem praeter 
illam quam quis velit sibi imponere, atque apprehenderit. — Cf. S. 
Alphons. n. 201. 

Qu^ER. 3 . An valcat votum ex crrorc emissum t 
Resp. Affirm., si error respiciat circumstantias accidentales 
minoris momenti ; nam qui vovet censetur se obligare ad subeunda 
incommoda mere accidentalia quae in voto adimplendo occurrere 
possunt. Secus vero respondendum si error versetur circa sub- 
stantiam rei, aut circa circumstantias accidentales quidem, sed quae 
principaliter intenduntur, vel substantiam ipsam notabiliter mutant, 
aut talis naturae sunt ut si cognitae fuissent, votum non fuisset 
emissum ; etenim tunc res promissa non posset dici satis cognita et 
volita.— Attamen excipi semper debent vota emissa post novitiatum 
in quocumque ordine approbato ; haec enim invalida non sunt nisi 
ob errorem proprie et stricle substantialem. Ratio est, quia secus 
non satis accommodarentur firmitati quae essentialis est statui re- 
ligioso.— Cf. S. Alphons. n. 198. — Lugo, de jurc et just. disp. 22, 
n. 88.— Baller. not. (b) p. 314, et not. (a) p. 315. 
QUiER. 4 . An valeat votum metu faclum t 

RESP. Affirm., si metus, utcumque gravis, modo non adimat 
usum rationis, oriatur ab intrinseco, vel a causa necessaria ex- 
trinseca ; etenim ea quae fiunt ex metu sunt simpliciter voluntaria. 
Negative vero respondendum si metus sit gravis, injustus et in- 
cussus ad extorquendum votum. Ratio est, quia lex naturae quae 
postulat ut jus laesum in integrum restituatur, diclat non posse 
esse Deo acceptum quod per injuriam a quopiam extorquetur. 
Constat etiam ex jure canonico quoad vota solemnia Religionis, et 
probabilius etiam quoad caetera vota, juxta communiorem theo- 
logorum interpretationem, — Dixi si sit gravis ; nam metus levis 



172 



TRACTATUS VI. — DE PRiECEPTIS DECALOGI. 



nunquam invalidat votum, saltem pro foro externo. — Cf. S. Al- 
phons. n. 197. — Baller. not. (b) p. 315. 

Qu^R. 5 . An voto tcneatur qui dubitat utrum votum vcl merum 
propositum cmiserit f 

Resp. Ncg., ut constat ex dictis de probabilismo. Notandum 
tamen quod si ille qui ita dubitat, promittendo credidit se peccatu- 
rum si forte rem propositam non exequeretur, judicari potest eum 
vere vovisse. Dico potest, et non dcbet, quia rudes qui pias aliquas 
preces suo tempore recitandas, vel se nunquam certam quamdam 
speciem liquoris bibituros coram sacerdote proponunt, putant sane 
se peccaturos si promissionem illam postea violent, et tamen certum 
est eos nullum votum emittere.— Cf. Baller. not. (a) p. 316. 

QujER. 6". An valcat votum non peccandif 

RESP. Affirm., si votum respicit omnia mortalia vel venialia 
plene deliberata, aut certi generis, v. gr., votum nunquam men- 
tiendi. At non valeret votum evitandi omnia peccata etiam levis- 
sima, quia absque speciali privilegio, hoc est impossibile. — Cf. 
Mazzella, dc Gratia, disp. 2, art. 5. 

Qu.ER. 7°. An valeat votum dc matcriajam aliunde pr&cepta f 

Resp. Affirm., tum quia non repugnat debitorem diversis titulis 
obligari, tum quia votum hujusmodi est d£ re bona in se, secus non 
potuisset prsecipi ; est etiam de bono meliori, cum novum vinculum 
ad majorem ndelitatem et devotionem in adimplenda lege conferre 
possit. — Cf. S. Alphons. n. 203. 

Qu.ER. 8°. An valcat votum rci boruc cumfinc pravo, aut condi- 

tione mala t 

Resp. ad r m . A 7 cg., si finis malus se tenet ex parte rei votae, 
v. gr.,si voveas eleemosynam ad impetrandum felicem furti succes- 
sum, vel in gratiarum actionem pro latrocinio. Ratio est, quia 
elargitio eleemosynae in talem finem est actio blasphematoria, quasi 
Deus ad peccandum opem ferat.— Secus autem erit respondendum, 
juxta communem sententiam, si mala intentio accidcntaliter tantum 
votum comitetur, et finis pravus, uti ait S. Alphonsus, se prorsus 
teneat ex parte voventis, v. gr., si quis, vovens ob Dei gloriam, ex 
vana dein ostentatione libentius externe voveat. — Cf. S. Alphons. 

n. 206. 

RESP. ad 2 am . Affirm., si votum fiat ex affeclu erga rem bonam, 
ut bona est, etsi conjundla cum causa seu conditione mala, ut si 
quis voveat eleemosynam, si non capiatur in furto. Etenim quam- 
vis furtum malum sit attamen nou laedi non est malum, sed Dei 
donum : votum autem non cadit super malum, sed super bonum, 
quatenus in se bonum est. Multo magis autem id valet, si votum 



SECUNDUM PR;EC. CAP. III. — DE VOTO. 



173 



fiat ex malae conditionis detestatione ; ut si quis voveat eleemosy- 
nam, si et quoties blasphemet. — Cf. Layman, lib. 4, tracl:. 5, cap. 



2, n. 7. 



ARTICULUS II. 



DE OBUGATIONE VOTI. 



230. Dico. Obligatio voti est semper levis in materia levi ; 
in materia autem gravi est levis vel gravis juxta voventis intentio- 
nem. Ratio est, quia votum est quasi quaedam lex privata quatn 
quis sibi imponit. — Cf. S. Alphons. nn. 211 et 213 ; et de Legibus 

n. 143. 

231. Quaesita.— Qu.ER. i°. An aliquis voto alieno ligari 

possit f 

Resp. Neg. , saltem ratione voti ; quia votum est onus personale 
voluntarie susceptum, et ideo nemo rem vel actionem alienam 
promittere potest. — Hinc vota parentum filios devoventium cuipiam 
Religioni, aut ipsis imponentium obligationem, v. gr., certis diebus 
jejunandi, etc, istos ligare nequeunt. Ligantur tamen parentes ad 
hoc, ut quantum in ipsis est, salva filiorum libertate, eos opportune 
moveant ad id, quod pro ipsis voverant, amplectendum, ac multo 
magis ne filiis id amplecti volentibus obstent. — Dixi saltem rationc 
voti ; nam exjustitia hseres vota realia defuncti solvere tenetur, et 
ex obcdientia saltem, quae obligationem transfert ad genus virtutis 
cujus intuitu inducitur, tenentur subditi, tum qui nunc vivunt, 
tum qui in posterum membra communitatis fient, adimplere vota 
eorum nomine a magistratu civili, assentiente Episcopo, aut a 
superioribus religiosis emissa. — Cf. S. Alphons. nn. 213 et 216. — 
Baller. not. (a) p. 320. 

Qu^ER. 2°. Queenam dilatio censenda sit gravis in adimpletionc 
voti graviter quidcm obligantis, sed quod affixnm non fucrit tcmpori 
determinato f 

Resp. Si votum est in perpetuum obsequium Dei, puta, ingre- 
diendi Religionem, inserviendi infirmis per totam vitam, etc, 
probabile videtur posse differri ejus impletionem ad duos vel tres 
annos absque culpa gravi, praesertim si justa haberetur causa, et 
aetas voventis non sit provecta. Si vero votum emissum fuerit in 
temporaneiun Dei obsequium, uti esset votum tot jejuniorum, pe- 
regrinationum, etc, tunc, secluso casu quo per dilationem inducitur 
periculum votum nunquam implendi, probabile videtur quamcum- 
que dilationem non pertingere ad mortale. — Cf. Baller. not. (a) 
p. 321. 



174 



TRACTATUS VI. — BE PR^CEPTIS DECALOgI. 



232. Resolves.— 1°. Vota realia de suo solvenda sunt ; qui 
autem nequit de suo solvere, non tenetur ab alio mendicare, ut 
satisfaeere possit. Satisfacit tamen,si alius, sive rogatus sive sponte, 
pro ipso solvere velit, quamvis ipse satisfacere queat ; quia quod 
dat alter, accedente voventis consensu vel ratificatione, fit ipsius 
proprium. Excipe, si materia voti realis fuerit determinata, tunc 
enim ea in individuo eroganda est.— Cf. S. Alphons. n. 217. 

2 . Votum indeterminatum quoad temporis cessationem, v. gr., 
de rosario diurno, aut jejunio singulis sabbatis faciendo, obligat 
perpetuo, nisi aliud ex circumstantiis colligatur. In dubio an 
votum sit temporaneum vel perpetuum, aut pro mense vel anno, 
minimum tenendum est.— Cf. S, Alphons. n. 221. 

3 . Qui vovet audire Missam per mensem vel annum, proba- 
bilius non tenetur in festis audire duas Missas nisi explicite hoc 
voverit ; quia finis voti est, ut singulis diebus frudtum sacrificii 
colligat! Item non tenetur jejunare die Dominica, qui per mensem, 
annum vel totam vitam jejunare vovit, nisi expresse ad id sese 
obligaverit ; quia censetur vovere jejunium juxta morem Ecclesiae. 
— Cf. S. Alphons. 11. 224. 

4". Qui vovit jejunium iu vigilia alicujus Sancli, si hsec m diem 
Dominicam incidat, die sabbati, juxta morem Ecclesise, votum 
adimplere potest.— Cf. S. Alphons. ibid. 

ARTICULUS III. 



I)K CKSvSATIONE VOTI. 

Obligatio voti cessare potest : i°. ob causas intrinsecas, scilicet 
cessatione finis seu causae motivae, mutatione substantiali materiae, 
et impossibilitate, sive physica sive morali, ut de legibus supra 
dictum est ; 2 ". ob causas extrinsecas, scilicet irritatione, dispen- 
satione, et comiuutatique de quibus singillatim dieendum venit. 

£ I. -De irritatioue votorum. 

233. Irritatio voti est ejus anuullatio vel suspeusio facla ab eo 
cujus potestati subest voluntas voventis aut materia voti. Dicitur 
autem direiia, si cadat direcle in personam seu in voluntatem vo- 
ventis ; indirecla, si cadat tantum in voti materiam. In priori casu 
votum omnino annullatur ; in posteriori vero suspenditur tantum 

ejus obligatio. 

2M. DJCO i°. Omnis superior, potestate dominativa in volun- 



SECUNDUM FRIFjC. CAP. III. — DE VOTO. 



175 



tatem alterius praeditus, potest omnia subditorum vota diredle 
irritare. Ratio desumitur ex jure quod tunc superior habet diri- 
gendi voluntatem eorum, et consequenter impediendi quominus 
suscipiant novam obligationem. Hinc vota particularia Regula- 
rium et Monialium irritari possunt : i°. a summo Pontifice ceu 
supremo omnium Regularium Praelato ; 2 . a superioribus, etiam 
feminis, Ordinis vel domus ; 3 . ab Episcopo proprio, si Ordines ab 
ejus jurisdi&ione non sint exempti.— Cf. S. Alphous. n. 227. 

DicO 2 . Omnis superior vel dominus, quamvis uon habeat 
potestatem dominativam in voluntatem subditorum, irritare potest 
indirecle omnia eorum vota in iis in quibus laeditur ipsius potestas ; 
quia quisque jus habet, ne in rebus suo dominio subjeclis lsedatur. 

Hinc : 

i°. Maritus irritare potest vota uxoris quse juri conjugali, filio- 
rum educationi vel domus gubernationi praejudicant. 

2°. Uxor irritare potest vota mariti quae matrimonii j ura laeduut, 
ut votum castitatis, longae peregrinationis, induendi habitum ere- 

mitae, etc. 

3°. Herus potest irritare seu suspendere vota famulorum quae 
obsequium debitum impediunt vel minuunt, ut votum quotidie 
Missam audieudi.— Cf. S. Alphons. 1111. 241 et seqq. 

235. Quaesita.— Qu.^R. i°. An pater possit dirctle irritare 
omnia filiorum vota f 

RESP. Affinn., si filii sint impuberes, ut constat ex jure eanonico, 
C. Puella, causa 20, q. 2, c. 2, determinante jus naturale. Imonon 
solum a patre vota impuberum direcle irritari possunt, sed etiam 
patris defedtu, ab avo paterno, a tutore, et his deficientibus, a 
matre ; imo etiam, saltem probabiliter, a matre cum pater vel tutor 
est prsesens nec tamen contradicit. — Si autem filii siut puberes, 
affirmative etiam erit respondendum si agatur de votis emissis ante 
pubertatem, et ipsi remaueant adhuc sub paterna potestate.— Cf. S. 
Alphons. nn. 229, 230 et 238. 

Qu^iR. 2 . An maritus possit irritare omnia vota uxoris f 

Rksp. Controvertitur ; nam alii negant, et dicunt maritum posse 
tautum irritare indireclc ea vota quae juribus suis obstant ; alii vero 
melius, cum S. Alphonso, marito jus tribuunt irritandi etiam di- 
recle vota, stante matrimonio, emissa, quia ut ait Apostolus, Kphes. 
v, 22 et 23: t4 mulieres viris suis subditae sint . . . quoniam vir 
caput est mulieris. ,, — Exinde sequitur conjuges qui mutuo con- 
sensu continentiae votum emiserint, posse iterum uti matrimonio, 
si maritus primum diredte irritet votum uxoris, et haec postea, 



176 



TBACTATtrS VI. — t>E PRJCCEPTIB DECAIXXJI. 



SECUNDUM PRJEC. CAP. III. — DE VOTO. 



177 



recuperato jure petendi debitum, indireAe irritet votum mariti.- 
Cf. S. Alphons. n. 234.— Baller. not. (b) p. 326. 

Qu^R 3° An possitfieri irritatio sine causa f 

Resp Affirm. , quoad validitatem, quia dominus valide dispomt 
de re sua etiam sine causa. Imo etiam quoad liceitatem , per se 
loquendo, seu ratione ipsius irritationis ; vota enim subditorutn 
emittuntur sub conditione consensus superioris, quem supenor/Vr 
se dare non tenetur. At vero per accidens, seu ratione circumstan- 
tiarum, raro aberit aliqua culpa, vel quia adtus est imprudens vel 
quia irrationabiliter impeditur profecftus spirituahs subditi, etc. 
Non tamen id ex se, secluso pravo affe^u aut gravi subdm nocu- 
mento, peccatum veniale excedit.-Cf. S. Alphons. n. 228.-Baller. 

not. (a) p. 326. 

Ou^JR 4° An superior irritare possit vota a se rahnabita J 
RESP ' Affirm., quia nequit sibi adimere potestatem quam in 
subditos habet. Contra vero si superiorem, qui semel votum sub- 
diti irritavit, postea pcenitet, non ideo votum revahdatur. Ratio 
est quia per irritationem diretfam votum extinguitur ; ut autem 
extincftum reviviscat nihil confert pcenitentia superioris qui imtavit, 
sed requiritur voluntas subditi qui se iterum voto obhget. — Cf. S. 
Alphons. n. 239-Baller. not. (b) p. 326, et not. (a) p. 3*7- 

• 

■/, II.— I>c dispensatioue votorum. 

Dispensatio voti est absoluta ejus condonatio, nomine Dei a 

superiore legitimo facta. 

»m Dico t° Soli Prselati, quibus jurisditfio in foroexterno 
data est, a votis dispensare possunt, quia haec potestas pertinet ad 
externam Ecclesiae gubernationem, sicut potestas ferendi leges et 
censuras Hinc solus Papa dispensare potest a votis pro tota 
Ecclesia ■ Episcopi autem vel Praelati regulares pro subditis tantum 
respectivis, et solum in votis Papae non reservatis.-Cf. S. Alphons. 

11 Dico 2" Ad validitatem dispensationis semper justa causa 
requiritur, quia cum vota soli Deo fiant, homo nequit ab us dis- 
pensare, nisi tanquam delegatus ; sed delegatus nequit dispensare 
valide sine justa causa, ut in tractatu de Legibus n. 101, didum 
est — Ita communiter cum S. Alphonso n. 250. 

237. Quaesita.-QU^R. i°. Qu<z?iam sint justcE causce dts- 

bensandi in votis f ... 

RESP. Bonum Ecclesise, societatis, famih^e, et ejus etiam qui 



voto obstrictus est, v. gr. , si scrupulis vel gravibus tentationibus, 
voti causa, opprimatur ; si difficultatem notabilem in voto adim- 
plendo experiatur ; si adtus vovendi non fuit perfecte deliberatus, 
etc. — Cf. S. Alphons. n. 252. 

Qu^R. 2°. An in votis, ad utilitatem alicujus tertii faclis, possit 
superior dispensare sine ejus consensu in cujus favorem fac~la suntf 

Resp. Affirm., si votum non fuerit acceptatum, ut per se patet ; 
imo etiamsi fuerit acceptatum, dummodo tamen votum sit princi- 
paliter in honorem Dei, et promissio non sit onerosa, id est nullum 
onus imponat quod jam fuerit acceptatum. Ratio est, quia tunc 
Deus est principalis causa promissionis, et ille tertius in cujus 
favorem factum fuit votum, si quid juris acquisivit, non acquisivit 
nisi dependenter a beneplacito Dei. — Cf. S. Alphons. n. 254. — 
Baller. not. (a) p. 329. 

Qu^R. 3 . Qucenam sint vota Papce reservata f 

Resp. Praeter vota emissa in communitate religiosa, Papae re- 
servantur : i°. votum castitatis perfedte et perpetuae, non vero 
votum virginitatis seu merae carnis integritatis, aut non nubendi ; 
2 . votum ingrediendi Religionem aliquam ab Ecclesia approbatam ; 
3 . votum peregrinationis Hierosolymitanae ad sepulchrum Christi ; 
4 . votum peregrinationis Romanae ad limina Apostolorum ; 5 . 
votum peregrinationis Compostellanae ad S. Jacobum. — Haec autem 
non sunt reservata, nisi sint absoluta, determinata, perfecta ratione 
materiae et libertatis. Hinc non sunt reservata vota disjunctiva, 
pcenalia, conditionata, etiam probabilius, adimpleta conditione ; 
quia votum, ut sit reservatum, procedere debet ex solo et perfecto 
ad rem promissam afFectu. — Cf. S. Alphons. n. 258. 

Adverte tamen Episcopis nostris, et per eos Missionariis fere 
omnibus coucedi facultatem "dispensandi ex rationabili causa in 
votis simplicibus castitatis et religionis." — Quare apud nos, prae- 
dicta reservatio fere nullam confessariis afFert difficultatem, cum 
aliunde vota praedictarum peregrinationum rarissima sint. 

A quo autem et qua ratione dispensari possint vota, quae in ali- 
quibus dioecesanis institutis emitti solent, videas apud Conc. Plen. 
Balt. III, n. 93. 

# III. — De commutatioiie votorum. 

Commutatio voti est substitutio alicujus operis loco promissi. 
Fieri potest triplici modo, scilicet in bonum melius, in aequale, in 
minus. 

12 



; 



178 



TRACTATUS VI. — DK PRiECEPTIS DECALOGI. 



238. Dico i". Quicumque habet potestatem etiam simpliciter 
delegatam dispensandi a votis, habet eo ipso facultatem ea commu- 
tandi ; qui euim potest plus, potest etiam minus in eodem genere. 
— Cf. S. Alphons. n. 246. 

DicO 2°. Sacerdos delegatus ad vota merc commutanda, ea m 
opus notabiliter minus commutare nequit, quia secus niagna ex 
parte dispensaret, et sic acceptam facultatem excederet. — Dicitur 
notabiliter, quia facnltas vota commutandi 11011 adeo stritfe est 111- 
terpretanda, ut ad opus omnino sequale coarcletur, sed lation sensu 
accipienda est, adeo, ut ad opus aliquantulum minus sese pomgat ; 
secus enim innumeris difficultatibus et scrupulis obnoxia foret cuin 
difficillimum sit gequalitatem iuvenire in rebus omnino disparatis. 
Insuper commutatio debet in allevationem ejus fieri, qui sese voto 
obstrinxit— Cf. S. Alphons. ri. 247. 

Dico 3°. Qui votum emisit, illud in bonum minus propna 
au<5toritate commutare nequit ; debet enim Deo dare quidquid 
promisit. Potest tamen, etiam sine causa speciali, votum suum 
commutare in opus evidenter melius ; quia dum quis peragit opus 
re promissa perfedlius, eo ipso id servat quod promiserat, cum per- 
fedlum in perfecliori includatur. Constat iusuper ex jure can. cap. 
3, de furejurando. — Opus autem melius in hac re censetur lllud 
quodad majorem utilitatem spiritualem voventis, ac majus Dei 
obsequium conducit. Excipe tameu vota Papae reservata, msi 
mutatio fiat in statnm religiosum.— Cf. S. Alphons. 11. 243. 

289. Quaesita.— Qu^R. t°. An possit ille qui votum ennsit 
propria aucloritatc eommutare ofms promissum in a/iud omnino 

cequale t 

Rksp Affirm., probabiliter, quia prsesumitur Deus, ob benig- 
nitatem suam non minus favorabiliter acceptare opus quoad snb- 
stantiam aequale, saltem ut hilarius ei praestetur oblatio. — Cf. S. 

Alphons. u. 244. 

Qu*:r. 2°. An requiratur eausa aliqua ad votum in opus cequale, 

vel paulo minus, commutandum f 

Resp. Affirm., quoad liceitatcm, quia secus delegatus prodige 
eommutaret, et potestate commutandi abuteretur. Quoad validi- 
tatem autem sententia negans a S. Alphonso dicitur probabihs.— 

Cf. S. Alphons. n. 245. 

QuvKR. 3°. Anfaela commutatione, liccat rcdire ad pnmum opus : 
Rfsp Iffirm., si commutatio fatfa fuerit in minus vel aequale, 

quia primum opus est aeque gratum Deo ; imo etiamsi fatta fuerit 



TERTIUM PR/RC. CAP. L— DE 118 QU^E DIEB. FEST. PR.EC. 179 

in melius, quia commutatio fit in favorem voventis. — Cf. S. Al- 

phons. n. 248. 

Quv£R. 4 . An debeas redire ad primum opus y si secundum fiat 

impossibile. 

Rksp. Neg. y si mutatio fadla sit alterius aucfloritate, etiamsi tua 
culpa impossibile fieret, quia prior obligatio per commutationem 
ipsam dissoluta est. Secus vero si pro tuo arbitrio commutationem 
feceris, quia tunc 11011 dissolvitur prior obligatip, sed tantum sup- 
pleri supponitur per eequalem aut meliorem. — Cf. S. Alphons. n. 249. 



DE TERTIO DECALOGI PR^CEPTO. 

Memento ut diem sabbati sanclifices. — Exod. xx, 8. 

Tertium Decalogi praeceptum naturale est, quatenus praecipit ut 
aliquod tempus publico divino cultui dedicetur ; quatenus vero 
determinate designat diem sabbati, divinum est et inter caeremo- 
nialia recensendum sed in lege uova abrogatum ; siquidem pro die 
sabbati Ecclesia diem Dominicum in memoriam resurredlionis 
Domini nostri Jesu Christi substituit.— Praeter autem diem Do- 
minicum Ecclesia instituit alios dies festos ad recolenda Redemp- 
tionis nostrse beneficia, vel Sandlorum merita et exempla, mandat- 
que ut illi, 11011 secus ac dies Dominici, sanctificentur. 

Hoc prseceptum, quatenus afhrmativum est, quaedam opera 
praecipit, et quatenus negativum, qu3edam alia prohibet. 

CAPUT I. 

DE IIS QUJS DIEBUS FESTIS PR^CIPIUNTUR. 

ARTICULUS I. 

DK OBIJGATIONK AUDIKNDI MISSAM. 

240. D'lCO 1". Omnes fideles usum rationis habentes tenen- 
tur sub gravi singulis Dominicis et festis diebus interesse Missae, ut 
constat tum ex variis juris can. locis, prsesertim ex cap. Missas 64, 
de Consecr. dist. 1 ; item ex cap. Omnes 63, de Consecr. dist. 1 ; 









180 



TRA.CTATUS VI. DU PRiECEPTlS JiECALOGI. 



TERTIUM PRiEC. CAP. I.— DE IIS QVJE DIEB. FEST. PRJEC. 



181 



tum ex omuibus catechisiuis, iti quibus iudubiuiu praeceptum de 
Missa his diebus audieuda declaratur. — Dixi sub gravi ; agitur 
euim de re gravi, tum iu se, tum juxta existimatiouem commuuem 
fidelium, et uuauimem couseusum theologorum. 

DiCO 2". Praeter istud, uihil aliud, vi praecepti positivi, prae- 
stare teueutur fideles. Quamvis enim ideo prohibita sint opera 
servilia, ut fideles facilius rebus divinis vacare possint, hae tamen 
nulla lege praescribuntur ; alioquin autem finis praecepti uou cadit 
sub praecepto. — Dixi vi prcrcepti positivi, nam ex lege ipsa naturali 
tenerentur assistere concionibus seu catechesi diebus festis, si concio 
sit necessaria ad instructionem christianam vel morum compositio- 
nem. — Cf. Suarez, de Relig. tradl. i, lib. 2, cap. 16, n. 4. — Klbel, 
nn. 385 et seqq. 

Ad Missam autem rite audiendam tria requiruntur : 1". praesentia 
corporis ; 2°. attentio mentis ; 3". locus debitus. De singulis spe- 
ciatim dicetur. 

# I. — De praoseiilia eorporitf. 

'24-1. Dico. Ad Missam rite audiendam requiritur praesentia 
eorporis moralis et continua : moralis, quatenus ita praesens quis 
esse debet, ubi fit vSacrum, ut possit dici unus e numero assisten- 
tium et ofTerentium v Sacrificium : continua autem, quatenus quis 
perseverat ab initio ad finem Missae, ita ut graviter peccet, si omittit 
notabilem ejus partem, et venialiter si partem exiguam omittit. 

2+2. Quaesita. — Qu.*:r. r. An regujrafur ad hujusmodi 

prtesentiam moralem ut quis sacerdotem videat aut ejus verba audiat f 
RKSP. Aftjpy, prorsus ; nam vere dicitur unus de assistentibus 
qui Missae partes distinguit sonitu campanulae, cautu chori, etc, 
licet sit post columnam, aut parietem, aut etiam extra ipsam eccle- 
siam stet 111 qua turba fidelium nequit contineri, dummodo tamen 
non sit valde procul a jauua. Quanta autem esse possit haec dis- 
tantia, quamvis Lugoni spatium triginta passuum nou videatur 
nimia, ex locorum adjunetis debet determinari. — Cf. S. Alphons. 
n. 312. — lyiigo, de Euchar. disp. 22, 11. 21. — Baller. not. (a) p. 334. 
QvMR. 2°. Quanam omissio reputayida sit gravis aut levis in 
Missa ? 

RESP. Non facile determinari potest ; quamvis enim, juxta 
omnes, tertia pars Missae sit notabilis, nou tamen constat quaenam 
sit tertia pars, cum pars notabilis non tantum a diuturnitate, sed a 
dignitate etiam dijudicari debeat. Attamen juxta commuuem 
sententiam haec statui posse videntur : 



i°. Leve certo est omittere omnia usque ad Epistolam cxclusivc, 
et probabilius etiam inclusivc, imo probabiliter etiam usque ad 
Evangelium inclusive, licet S. Alphonsus oppositam sententiam 
probabiliorem reputet. Et-hoc dicendum est etiamsi omittatur 
Credo, quia Credo non est pars regularis. Hinc excusari potest a 
mortali qui pnesens fit Missae dum sacerdos salutat populum an- 
tequam legat versiculum illum qui antea vocabatur antiphona, et 
nunc dicitur offertorium. Ratio est, quia quae praecedunt non per- 
tinent ad sacrificium, sed sunt veluti praeparatio ad illud. — Cf. S. 

Alphons. n. 310. 

2 . Grave est, juxta omncs, omittere omnia ante Evangelium et 
simul omnia post communionem ; non vero omittere illa tantum 
quae communionem sequuntur, imo nec omittere omnia ante Epis- 
tolam et omnia post communionem. — Cf. S. Alphons. n. 310.- 

Lacroix, n. 666. 

3 . Gravis habenda est omissio canonis a consecratione usque ad 
Pater cxclusivc, quia est pars notabilis diuturnitate et dignitate. 
Levis autem reputatur omissio offertorii, sumendo hanc vocem 
simul pro duplici sua acceptione nempe pro recitatione versiculi qui 
in Missali ponitur post Evangelium, et pro oblationc panis et vini. 
Evangelium autem S. Joannis in fine probabiliter non est pars 
Missae, quia ante illud jam dimittitur populus per beneditfionem. 

4 . Grave est omittere consecrationem et communionem ; imo 
et solam consecrationem, quia est pars dignissima, in qua, saltem 
pnecipue, consistit sacrificii ratio. Quin imo probabilius grave est 
uni tantum consecrationi non adesse ; quia essentia sacrificii pro- 
babilius in utraque consecratione consistit. — Utrum vero solam 
communionem praeterire sit grave, controvertitur ; affirmativa sen- 
tentiaestS. Alphonso probabilior, quiaexistimatessentiamsacrificii 
etiam in communione consistere. Communior tamen et verior 
sententia eam in sola consecratione reponit.— Cf. S. Alphons. Hom. 

Ap. n. 33. 

Qu^:r. 3 . An prccccpto satisfaciat qui audit duas dimidias Missas 
a diversis saccrdotibus tum simultancc, fum successive f 

RKSP. Ntg* % si audiat simultanee. Ratio deducitur ex inter- 
pretatione communi legis, et confirmatur propositione 53 ab Innoc. 
XI damnata, quae sic sonat : "Satisfacit praecepto Ecclesiae de 
audieudo Sacro, qni duas ejus partes, imo quatuor simul a diversis 
celebrantibus audit. ' ' Si vero audiat successive, iterum negandum 
est, si cousecratio et communio non sint in eadem parte ; quia 
Ecclesia praecipit fidelibus, ut intersint integro et perfetfo sacrificio. 
Illud autem non habetur, saltem quoad integritatem, nisi tum 



\ 



* 



■ 






182 



TRACTATUS VI. — DE PRiECEPTIS DECALOGI. 



TERTIUM PR.KC. CAP. I.-DE IIS QUJ3 DIEB FEST. PR^C 



183 






consecratio, tum communio in eadem Missa conveniant. Secus 
autem dicendum probabiliter, si consecratio et communio in eadem 
parte Missae reperiantur ; quia tunc ratio integra sacrificii in eadem 
parte habetur. — Cf. S. Alphons. n. 311 ; et Hom. Ap. n. 34. 

Qu.ER. 4 . An debeat reliqua audire, qui post consecrationem 
advenit f 

RESP. Neg., probabiliter, quia jam deest essentia sacrificii ; 
cessat proinde obligatio illi assistendi, cum praeceptum per hoc 
impleri non possit. Verum si quis veniret ante consecrationem 
tenetur ad reliquam partem Missse propter rationem contrariam, et 
communem Doctorum audtoritatem. — Cf. S. Alphons. n. 310. — 
Baller. not. (b) p. 336. 

g II.— De atteiitione mentis. 

Attentio ad Missam duplex distinguitur, interna scilicet et ex- 
terna. Prima habetur cum quis animum applicat ad ea quae a 
sacerdote peraguntur, et haec iterum tripliciter distinguitur prout 
animus applicatur vel ad ipsa verba materialia et actiones sacerdotis 
vel ad sensum verborum et mysteriorum vel tandem ad Deum 
ipsum per pias preces et meditationes. — Attentio autem externa 
consistit in cavenda quavis actione externa quae impediat mentis 
applicationem, v. gr., confabulari, pingere, etc. 

243. Dico. Sufficit ad Missam rite audiendam quselibet at- 
tentio interna ex tribus modo expositis, at sola externa conjuncta 
cum voluntate audiendi Missam requiritur ad impletionem prae- 
cepti. Ratio primi est, tum quia per quamlibet earum attentionum 
mens dirigitur ad cultum divinum, tum quia theologi omnes, etiam 
rigidiores, in hoc conveniunt. Ratio autem secundi est, quia per 
attentionem externam simul et voluntatem audiendi Missam suf- 
ficienter habetur praesentia humana, moralis et religiosa, et conse- 
quenter apta ad colendum Deum. — Atqui hoc omnino, et hoc solum 
requiritur ad satisfaciendum praecepto. Krgo. — Cf. S. Alphons. n. 
313. — L/Ugo, de Euchar. disp. 22, n. 23. 

244. QuvERES. An satisfaciat prcecepto qui tcmporc Misscc peccata 
confitetur t 

Resp. Controvertitur ; sed certe inquietandi non sunt, non 
solum illi qui, rei alicujus gravis peccati, non possunt ad aliam 
horam remittere confessionem absque magno incommodo, saltem 
quia tunc excusantur ab auditione Missae, sed neque poenitentes pii 
qui paucis momentis confessionem absolvunt. Qui autem prolixi- 
orem facerent confessionem, probabiliter, juxta plures, satisfaciunt 



si tamen aliquo niodo ad Missam attendant. -Cf. Baller. not. (a) 

245 Resolves— i". Satisfeckttt praecepto Missae, sacnstae, 
musici, organista», tympanistse, etc. ; quia eorum wftus ad Dei 
cultum referuntur, nec necessariam impediunt attentionem ad ea 
qua in altari peraguntur.— Cf. S. Alphons. n. 317. 

2" Satisfaciunt, qui eleemosynas colligunt, modo ad Missam 
saltem confuse attendant. Si autem praevideant, se hanc atten- 
tionem prastare non posse, aliam Missam audiant, si commode 

possunt. 

3° Satisfaciunt, qui conscientiam tempore Missse discutiunt, ut 
coiifiteantur, vel sacramentalem poenitentiam persolvunt, aut etiam 
orationem. quovis titulo debitam, faciunt ; quia ita mens ad Deum 
dirigitur, et aliunde duplici prsecepto simul satisfien potest, si res 
prfecepta: possint eodem tempore prastari. Item qui legunt hbrum 
aliquem spiritualem. non tamen historias sacras animo discend, 

stylum.— Cf. S. Alphons. n. 314- 

4" Satisfaciunt etiam, qui involuntarie distrahuntur, toto licet 
sacrificii tempore, nisi alienis cogitationibus ita abripiantur, ut 
nullatenus attendant ; tunc enim uon magis satisfacmnt, quam 
involuntarie dormientes per notabilem Missae partem, licet a peccato 
excusentur. Dormitans autem interdum inter Sacrum satisfacit 
aut saltem nou graviter delinquit, modo aliqua ratione advertat ad 
id quod fit— Cf. S. Alphons. n. 316. 

S " Minime autem satisfaciunt, qui de re seria confabulantur 
per notabilem Misss partem, vel imagines attente cons.derant, 
apparatus templi oculis lustrant, inscriptiones aut aha profana 
legunt, scientias meditantur, pingunt aut alia sinuha peragunt, 
nisi luec fiant interrupte aut ita ut attentionem non ommno lmpe- 
diant.— Cf. S. Alphons. u. 317. 

;; III.— I>e loco debito. 

Quoad locum detritum audiendi Missam duplex occurrit quaestio. 
— 1" An prsecepto satisfieri possit in oratoriis privatis ?— 2°. An 
sit obligatio assistendi Missse iu parochia, seu Missse parochiah ?— 

Quare : 

I. Quoad oratoria privata. 

24« DiCO l". IUa tantum sacella hoc nomine vocautur quse 
ex"privilegio speciali a Romano Pontifice concesso in aliqua domo 
privata eriguntur ut ibi peragantur diviua mysteria.-Non censeu- 
tur vero privata, sed ut publica sunt habenda, saltem quoad prae- 



184 



TRACTATUS VI. — DE PRJECEPTIS DECALOGI. 






II 



ceptum audiendi Missam, ea oratoria quae legitime erecta sunt in 
seminariis, monasteriis, seu domibus Religiosorum vel Monialium, 
aliarumve communitatum, ut in conservatoriis, carceribus, nosoco- 
miis, et etiam in domibus Episcoporum. — Cf. S. Alphons. n. 318. 

DJCO 2 . Certum est, satisfacere praecepto audiendi Missam in 
oratorio privato, omnes qui in Indulto comprehenduntur, nempe 
dominum oratorii cum suis et familiaribus qui, ejus servitio addicti, 
famulatus causa sunt ei, tempore Missae, actu necessarii. Excipi- 
untur dies festorum praecipuorum, nempe Paschatis, Pentecostes, 
Natalis Domini, Epiphaniae, Ascensionis, Assumptionis, S. Petri, 
et omuium Sanctorum ; item Annuntiationis, Feriae V in Ccena 
Domini, et S. Titularis Ecclesiae : et his quidem diebus prorsus 
interdicitur in ejusmodi oratoriis celebrare, nisi expresse obtineatur 
contrarium. — At extranei non satisfaciunt ut constat ex verbis 
Indulti, quod ordinarie sic sonat : "Volumus, ut qui de familia non 
sunt, non censeantur liberi ab obligatione audiendi Missam in 
ecclesia." — Cf. S. Alphons. nn. 319 et seqq. 

247. Qu^RES. An teneatur dominns uti privilegio, si ecclesiam 
adire non possit f 

Resp. Affirm., juxta S. Alphonsum, si sacerdotem commode 
habere valeat ; et hoc quidem, ait S. Doctor, non ex vi privilegii, 
sed ex vi praecepti quod obligat ad Missam audiendam omnes qui 
illud sine gravi incommodo implere valent. Hinc addit, teneri 
privilegiatum, si commode possit, prcgridere de sacerdote, non so- 
lum sibi, sed etiam aliis de familia, si quis eorum nequeat ad 
ecclesiam accedere. — Haec eadem doctrina applicari debet privilegio 
altaris portatilis quo gaudent aliqui Missionarii nostrates. Quare 
ait Kenrick : "Qui habet privilegium celebrandi in altari portatili 
debet eo uti in die Dominica, festave, si alias Missam ipse audire 
nequeat, dummodo tamen possit reverenter tantum munus obire, 
iis in rerum adjunctis in quibus eum versari contigerit. Ceterum si 
inter acatholicos solus versetur in itinere non tenetur ad celebran- 
dum, cum vix possit debita sacrificio reverentia servari." — Cf. 
Kenrick, tract. 4, part. 2, n. 15. 

II. — Quoad Missam parochialem. 

248. Dico i°. Certum est, exstitisse olim obligationem assis- 
tendi Missae parochiali, saltem semel tribus Dominicis continuis. 
Constat ex antiquissima et universali consuetudine Ecclesiae, in- 
numeris Decretis Conciliorum particularium confirmata, praesertim 
Conc. Eliberitani, cap. 21, an. 343 ; Sardicensis, cap. 14 et 15, an. 
347 ; item, ex Bened. XIV, de Synod. lib. 11, cap. 14, n. 7. 

Dico 2°. Certum est juri antiquo derogatum fuisse partialiter 



TERTIUM PRJEC. CAP. I. — DE IIS QUJE DIEB. FEST. PRJ5C. 185 

per privilegia Regularibus concessa, etiam post Conc. Trid. Constat 
praesertim ex constitutione Pii V Etsi Mendicantiutn, an. 1567, ubi 
dicitur : "Christi fideles audiendo Missam et alia divina Officia in 
ecclesiis Fratrum hujusmodi ( mendicantium ) diebus Dominicis et 
festis, praecepto Ecclesiae satisfecisse censeantur. ' ' 

DicO*3°. Certum est autem eidem juri antiquo universaliter 
derogatum esse generali consuetudine contraria dudum legitime 
praescripta. Constat tum ex testimonio multorum theologorum ; 
tum praesertim ex Benedict. XIV de Synod. diccccs. loco citato, ubi 
asserit, Decretis Conciliorum et summorum Pontificum obligatio- 
nem statuentibus derogatum fuisse contraria consuetudine ; imo 
Episcopum pcenis adigere non posse subditos ad Missam neque ad 
concionem in parochia audiendam, sed tantum illos exhortandos 
esse, et ideo Constitutiones Episcopi Midensis, hac de re latas, ex 
vSacrae Congregationis Conc. Trid. sententia reformatas fuisse. 

DJCO 4°. Ad hanc regionem quod spectat certius adhuc est 
nullum esse praeceptum audiendi Missam parochialem ; cum in 
pluribus Dicecesibus deficiant parochiae proprie dictae, ac proinde 
ait Kenrick : "His in provinciis satisfacit praecepto qui Missam 
quolibet in loco reverenter audit." — Cf. Kenrick, tract. 4, part. 2, 
n. 14. 

ARTICULUS II. 

DE CAUvSIS A MISSA KXCUSANTIBUS. 






I 



249. Dico. Excusat a Missa audienda quaevis causa medio- 
ciiter gravis, seu quae involvit notabile et saltem mediocre quoddam 
incommodum vel damnum in bonis animae vel corporis proprii aut 
proximi. Constat ex communi theologorum doctrina, et fidelium 
consuetudine quae est optima legum interpres. — Cf. S. Alphons. 
n. 324. 

250. ReSOlveS. — l°. Excusantur aegroti, infirmi, convale- 
scentes quibus nocet foras prodire, etiamsi nocumentum hoc proba- 
bile tantum appareret. Item qui infirmos custodire debent. — Cf. 
S. Alphons. n. 325. 

2 . Excusantur qui custodiunt domum, aut qui cibos parare 
debent, aut similia necessaria peragere. — Cf. S. Alphons. n. 326. 

1 

3°. Excusantur matres et nutrices quae neminem habent cui 
relinquant parvulos, nec eos ad ecclesiam ducere possunt. — Cf. S. 
Alphons. ibid. 

4 . Excusantur saepe qui ab ecclesia longe distant, ita ut ad 



166 



TRACTATUS VI. DE PRJECEPTIS DECALQGI. 






eam accedere sine magna difficnltate, praesertim hiemali tempore, 

non possint. 

5°. Excnsantnr famuli, si ministerium suum omittere non pos- 
sint sine gravi detrimento domini, aut si ab eo prohibeantur, nec 
alium dominum facile invenire queant. Sedulo tamen curare debent 
ut impedimenta removeant, si possint— Cf. S. Alphons. n. 3 2 7'~ 

Reuter, n. 288. 

6°. Excusantur qui, si Missam audirent, amitterent occasionem 
notabilis lucri— Cf. S. Alphons. n. 332— Elbel, 11. 368. 

7 . Excusantur qui notabilem verecundiam paterentur si ad 
ecclesiam pergerent ; nam verecundia, pro feminis prsesertim, 
majus incommodum reputatur quam frigus aut longum iter pedes- 
tre. Quare excusari possunt feminae ex deliclo gravidae, vel quae 
non habent vestes decentes et proprio statui convenientes, aut cum 
earum proclamationes matrimoniales fieri debent. — Cf. S. Alphons. 
n. 330.— Kenrick, tradl. 4, part. 2, 1111. 20 et 21. 

251. Qu^ERES. Oucenam distantia excuset a Missa f 

Resp. Non potest absolute assignari, sed ex adjuncUs persona- 
rum, locorum et temporum determinanda est. — Juxta multos regu- 
lariter excusat distantia trium milliarium, seu iter pedestre unius 
horae, atque etiam quid minus si plueret aut ningeret. Haee autem 
distantia apud nos saepe parva videri posset praesertim in civitati- 
bus ubi currus ad manum suut, et etiam ruri ubi viri saepe et 
facillime utuntur equis.— Cf. S. Alphons. 11. 329 ; et Hom. Ap. n. 
41. — Kenrick, tracl. 4, part. 2. n. 19. 



CAPUT II. 



DE IIS QU.K DIEBUS FESTIS PROHIBENTUR. 

252. Triplicis generis opera distinguenda sunt : 1". opera servi/ia 
seu corporis, quae nempe per corpus exercentur, et ordinantur 
immediate ad eorporis utilitatem, atquc a servis seu mercenariis 
fieri solent ; 2°. opera Ubcralia seu animi, quae potius animi viribus 
peraguntur, et ad animum excoleudum pertineut, atque a personis 
liberis ordinarie exercentur ; 3 . opera communia seu naturalia, quae 
ab omnibus indiscriminatim fiunt. Distinguuntur etiam opera 
forensia, quae ad forum judiciale aut mercatum spedant. Adverte 
tamen optimam rationem distinguendi inter diversa haec opera 
desumendam esse ex consuetudine et communi hominum aestima- 



TERTIUM PR^EC. CAP. IJ. — I)E IIS QU/E DIEB. FEST. PROHIB. 187 



tione. — Cf. S. Alphons. n. 272.— Kenrick, tracl;. 3, n. 78. — Baller. 
not. (a) p. 347. 

25t3. Dico i°. Prohibentur per sc sub gravi, omnibus fidelibus 
opera servilia proprie dicta diebus Dominicis et festis integris, id 
est, toto die naturali, de media nocte ad mediam noclem. Constat 
tum ex jure canonico, cap. Licet 3, de Feriis, tum ex consuetudine 
et praxi perpetua Ecclesiae. 

DicO 2 . Prohibentur etiam opera forensia, nempe acliones 
forenses, quae cum apparatu judiciali habentur, ut partes interro- 
gare, testes et advocatos audire, sententiam ferre, etc. Ita ex jure 
canonico, cap. Omnes 1, et cap. Conquestus 5, de Feriis. Kxcipe 
tamen, si quando causa criminalis jam incepta interrumpi sine gravi 
incommodo vel damno nequeat. — Cf. S. Alphons. n. 284. — Kenrick, 
tradl. 3, n. 83. 

Dico 3°. Kodem jure prohibentur mercatus, nundinae, vendi- 
tiones publicae, et alia similia, quae cum strepitu fiunt. Kxcipiun- 
tur tamen, ob consuetudinem generaliter receptam, nundinae ad 
certam diem constitutae, si in diem festum incidant, ut declaravit 
Benedidt. XIV, Const. Ab eo tempofe, etc. — Cf. S. Alphons. n. 286. 

DicO 4°. Licita sunt opera liberalia, opera communia et opera 
aliqua quae videntur servilia, sed requiruntur ad quotidianum usum, 
victum, necessitatem et dispositionem corporis, vestium vel domus, 
ut coquere cibos, sternere ledlos, verrere demum, et alia quae com- 
mode differri vel anticipari aut nou possunt aut non solent. Ita 
ex praxi communi et sensu fidelium. 

254. Quaesita. — Qu^r. i°. An liceat sadperc vel pingere 
die festo f 

Resp. Affirm., ad utrumque, saltem probabiliter, quia artes 
istae habentur et sunt liberales, vel aliquid medium inter liberales 
et serviles. Praeterea sunt quid scriptioni simillimum quae certe 
licita est. Kxcipe tamen illud genus sculpturae vel picturae quod 
magnum corporis exercitium requirit, et ita forte intelligendus est 
S. Alphonsus qui sculpturam illicitam esse dicit. — Cf. S. Alphons. 
nn. 280 et seqq ; et Hom. Ap. n. 10. 

Qu^R. 2 . An liceat die festo popinarum scu caupo?iarum com- 
mercium habere f 

Resp. Hac de re ita loquuntur Patres Conc. Plen. Balt. III, 11. 
113. — "Quoniam non id solum quod certo malum est, sed et quod 
speciem habet mali ac magis adhuc, quod ad malum ducere solet, a 
Christiano homine sedulo vitari decet, generose renuntient Catho- 
lici nostri recreationibus omnibus et avocamentis, quae sanctitati 
diei Domini minus congruunt vel etiam sponte sua ducunt ad 






188 



TRACTATUS VI. — DE PR.ECEPTIS DECALOGI. 



TERTIUM PR.EC. CAP. II. — DE IIS QUJE DIEB. FEST. PROHIB. 189 



transgressionem legum sive divinarum sive humanarum. Inter 
hujusmodi summum certe locum occupat popinarum seu caupona- 
rum hac die commercium, a quo in religionem ac societatem tot ac 
tanta scaturiunt damna. Naviter ergo laborent pastores utantur- 
que monitionibus, obsecrationibus, minis imo et pcenis, ubi necesse 
fuerit, ad malum hoc evellendum ; atque sic pro parte sua juvent, 
ut deleatur unica fere macula, qttae inter nos magis magisque diei 
Dominicae splendorem obsurat." 

QUJ&L. 3°. An liceat molere dic fcsto t 

RKSP. Affirm., probabilius, si mola volvatur aqua vel vento, 
quia tunc nullus vel fere nullus hominum labor requiritur. Secus 
autem si major exigatur hominis cooperatio. — Cf. S. Alphons. n. 
277. — Lacroix, n. 578. 

Qu^ER. 4 . An pcccct graviter, qui dic fcsto mandat sex famulis, 
ut laborent per unam horam f 

R-ESP. Ncg., probabilius per sc y sive famuli laborent simul sive 
successive, quia opera famulorum uon uniuntur in unum, et singu- 
li tantum venialiter peccant ; ergo venialiter tantum peccat dominus 
eos ad opus inducens sub veniali culpa vetitum. A fortiori non 
peccant, saltem contra hoc prseceptum, illi qui hominibus non bap- 
tizatis, v. gr., Sinensibtts apttd nos degentibtts, injttngunt ttt opera 
servilia exerceant diebus Dominicis. — Cf. S. Alphons. n. 306. — 
Kenrick, tract. 3, nn. 75 et 76. 

Qu^R. 5". Qucenam matcria sit gravis in opcrc diebus fcstis 
peraflo f 

Resp. Plures ita distinguunt : si labor sit valdc scrvilis, duae 
circiter horae, si parum, tres saltem horae reqttiruntur, ut materia 
gravis censeatur. At S. Alphonstts, plttribtts sententiis allatis, 
magis accedit sententiae P. L,acroix generaliter concludentis, qttod 
communior et probabilior ntuic est sententia non esse mortale, nisi 
laboretur saltem multum ultra dttas horas puta dttas cttm dimidio. 
-Cf. S.Alphons. 11. 305 ; et Hom. Ap. w. 25. 

255. Ex hisce solutionibus, qttae ad exemplum datae sunt, jam 
patet qttid sit tenendttm de mttltis similibtts casibus. Nttnc vero 
praestat aliquid practice innuere de tribus praecipuis cattsis quarum 
vi cessat obligatio abstinendi ab operibus servilibus. Igitur : 

I. Ratione caritatis licet die festo i\ facere qttod est necessarium 
ad infirmos sublevandos ; 2 . fodere sepulturam ad mortuum sepe- 
liendum ; 3 . laborare pro aliqtto paupere determinato, cui ratione 
gravis necessitatis laborare liceret ; non tamen pro pauperibus in 
genere, nisi peculiaris etiam necessitas urgeat. — Cf. S. Alphons. 
n. 294 ; et Hom. Ap. n. 17. 



II. Ratione pietatis licet i°. facere omnia opera proxime ad 
cultum Dei inservientia, ut ornare templum, altare, etc. ; 2 . verrere 
ecclesiam, aliaque praeparare quae ad ejus munditiem pertinent. 
Non autem licet ecclesiam aedificare, reparare, lapides ad hoc secare, 
ornamenta facere, etc. ; quia haec remotius ad servitium divinum 
inserviunt. — Cf. S. Alphons. 1111. 292 et 293 ; et Hom. Ap. 11. 17. 

III. Ratione necessitatis, sive propriae sive alienae, tum animae 
tum corpons excusantur i°. pauperes qui aliter se suosque alere 
non possunt, modo privatim et secluso scandalo laborent ; 2 . 
omnes quorum opera incepta interrumpi nequeunt sine magno 
damno, ut fundentes ferrum, etc. ; 3 . pistores qui panem recentem 
habere debent, ut ementibus satisfaciant ; 4 . sartores qui conficiunt 
vestes funebres aut nuptiales, quas neque per se neque per alios 
ante festum perficere valent ; 5 . agricolae, qui ob praeteritam aut 
imminentem pluviam, fcenum vel segetes vertunt, ligant, vehunt ; 
6°. famuli ad laborandum coacti, si alium dominum facile et cito 
invenire sine magno incommodo non possint ; 7 . fabri ferrarii qui 
equos in via vel a rusticanis adductos calceant, aut vomeres agri- 
colis die sequeuti necessarios reducttnt ; necnon ii qui currus casu 
fractos, pontes aut vias pttblicas reficiunt, si opus sine jactttra boni 
publici differri nequeat ; 8°. ii qui laborant ad tttilitatem publicam 
urgente aliqua necessitate, v. gr., si agatur de celebranda victoria 
attt alterius pttblicae exultationis gratia ; 9 . illi qui diurno labore 
se sustentant si deberent notabile et extraordiuarium lucrttm amit- 
tere ; io°. illi omnes qui tabacum plantant si post imbres pridie 
lapsos timendum sit ne alia desit opportunitas ; 11". qui vasa arbo- 
ribus ex quibus sacchari liquor fluit, supponttnt, etunque in vas 
aliud deinceps transferunt, quando contingit paucis praeterea diebus 
liquorem manare. — Cf. S. Alphons. 1111. 296 et seqq. — Kenrick, 1111. 
90, 91 et 93. 






I 



190 



TRACTATITS VI. — DE PR^ECEPTIS DECALOGt. 



DE QUARTO DECALOGI PR^CEPTO. 

Honora patrem tuum et matrem tuam. — Exod. xx, 12. 

Hoc prseceptum primario et direcle certas imponit filiis obliga- 
tiones erga parentes : secundario autem et indirecle respicit parentes. 
Respicit etiam, quamvis implicite, mutuas aliorum superiorum et 
inferiorum obligatioues ; at quoniam de istis, servata proportione, 
idem generatim est tenendum, tantum de obligationibus filiorum 
erga parentes, et parentum erga filios hic dicemus. 



> 



CAPUT I. 

DE OBTJGATIONIBUS FILIORUM ERGA PARENTES. 

256, Quoniam triplicem respectum habent parentes ad filios, 
nempe ratione causae, ratione praeeminentiae, et ratione regiminis ; 
tria sunt officia, quae filii praestare debent parentibus titulo pietatis, 
scilicet amorem, reverentiam et obedientiam. Quare amare eos 
debent ut suse existentiae auctores, revereri ut superiores, eisque 
tanquam rectoribus a Deo delegatis obedire.— Igitur : 

257. Dico 1". Filii parentes amare debent amore tum interno, 
ipsos pio et benevolo cordis affectu prosequentes ; tum externo, 
omue malum et injuriam ab ipsis propulsantes, necnon externae 
benevolentiae signa iis exhibentes, iisque in necessitate constitutis 
pro facultate subvenientes. Constat ex ipso jure naturae ; nam 
quantumvis graves sint defectus quos genitores nostri habeant, et 
quaecumque sit ratio qua ergo nos se gesserint, semper tamen eis 
debemus vitam et conservationem, quod omnium sane beneficiorum 
maximum est. Hinc Eccli. vii, 29 et 30 : "Honora patrem tuum, 
et gemitus matris tuae ue obliviscaris : memento quouiam nisi per 
illos natus non fuisses ; et retribue illis, quomodo et illi tibi." m 

DiCO 2 . Filii exhibere debent parentibus reverentiam, tum 
interuam tum externam, debent scilicet eos aguoscere et tum verbis 
tum factis tractare ut superiores ; etenim sunt tales designati ab 
ipsa natura.— Hinc Eccli. iii, 9: "In opere et sermone et omni 
patientia honora patrem tuum."- Et ibid., 8: "Qui timet Domi- 
num, honorat parentes, et quasi dominis serviet his qui se genue- 



QUARTUM PRJEC. CAP. I. — DE OBLIGATIONIBUS FILIORUM. 



191 



runt." — Deut. xxvii, 16: "Maledictus qui non honorat patrem 
suum et matrem ; et dicet omnis populus : Amen." 

DicO 3°. Filii parentibus obedientiam praestare debent in om- 
nibus licitis et honestis ad eorum educationem pertinentibus, dum 
sub eorum potestate versantur. Constat ex jure naturali et ex 
Scriptura, v. gr., Ephes. vi, 1 : "Filii, obedite parentibus vestris 
in Domino ; hoc enim justum est." — Coloss. iii, 20 : "Filii, obedite 
parentibus per omnia ; hoc enim placitum est Domino." — Dixi i°. 
in omnibus licitis et honcstis, quia in rebus evidenter pravis filii nec 
obedire debent, nec possunt. — Dixi 2 . ad eorum educationem per- 
tinentibus; nam in iis quae pertinent ad electionem proprii status 
filii sunt independentes, et graviter peccarent parentes si directe 
vel indirecte eos cogerent ad statum religiosum potius quam con- 
jugalem eligendum aut vice versa. — Dixi 3 . dum s?ib eorum 
potestate versantur ; nam si filii v. gr., uxorem ducant novamque 
familiam constituant vel statum religiosum amplecterentur, quam- 
vis semper debeant parentibus amorem et reverentiam, cessat proprie 
officium obedientiae. 

258. Resolves.— 1°. Graviter peccant filii, si parentes per- 
cutiant aut percutere attentent etiam leviter, sed injuriose. Quod 
crimen vetustis etiam temporibus adeo visum est atrox, ut olim 
apud Hebraeos morte plecterentur quicumque illud admisissent ; 
nam dicitur, Exod. xxi, 15: "Qui percusserit patrem suum aut 
matrem, morte moriatur." 

2°. Graviter peccant, si parentibus maledicaut, ut patet ex 
verbis Exod. xxi, 17 : "Qui maledixerit patri suo vel matri, morte 
moriatur ;" vel si couvicia in eos conjiciant, eosque injuriis aut 
verbis contumeliosis, quibus sciunt graviter eos offendendos esse, 
afficiant ; si ipsis graviter illudant risu, subsannationibus, gesticu- 
lationibus, improperiis, derisionibus, aspectu torvo, etc, modo 
tamen haec ex despectu, non vero ex levitate aut simplici rustici- 
tate fiant. 

3 . Graviter peccant si parentes pauperes, miseros, male vestitos 
despiciant, aut erubescant, aut agnoscere recusent, aut ut incogni- 
tos et extraneos habeant. Excipe tamen, si secluso contemptu ac 
superbia, justam ob causam fingaut se illos non agnoscere, v. gr., 
ad vitandum aliquod incommodum quod incurreret filius, si paren- 
tes ejus noscerentur, etc. 

259. Notandum hic est non raro in praxi a peccato gravi excu- 
sari posse inobedientiam filiorum ob animi levitatem, inadverten- 
tiam vel ob quamdam negligeutiam humauam, et saepissime ob 












I 



i92 



TRACTATUS VI. — DE PRjECEPTIS DECALOGI. 



parvitatem materise. Imo saepe ab omni culpa immunes censeri 
debent ob defedlum praecepti rigorosi. Ut enim peccatum praeser- 
tim grave contra obedientiam committatur, requiritur ut parentes 
videantur stricte praecipere, non vero solum suadere, sollicitare aut 
mentem suam significare. Dignoscitur autem praeceptum verum 
injungi ex modo serio seu severo quo res praecipitur, et ex aliis 
adjunctis, v. gr., ex necessitate et magnitudine rei praeceptae, et 
pcena apposita, etc. 

CAPUT II. 



DK OBUGATIONIBUS PARENTUM ERGA FIIJOS. 

Parentes multis obligationibus tenentur erga filios, eisque prae- 
cipue debent amorem et educationem, tum corporalem tum spiri- 
tualem. Igitur : 

260. DicO i". Parentes prosequi debent suos filios amore 
vero, efficaci et ordiuato. Ratio hujus obligationis in ipsis naturae 
viseeribus et titulo generationis fundatur. Etenim, sicut uatura 
impellente, unusquisque seipsum amare debet, ita parentes filios 
veluti aliquid sui, seu carnem de carne sua diligere tenentur.— 
Dixi i°. amore vero, scilicet tum interno cordis affediu tum externo, 
procuraudo eorum bouum quantum in ipsis est. — Dixi 2°. ejftcaci, 
quatenus parentes uon debeant ob segnitiem vel crudelem benigni- 
tatem remissius agere cum filiis, negligendo eos a vitiis retrahere 
pneceptis severioribus aliisque aptis remediis, — Dixi 3 . ordinato, 
quatenus nempe praeferri debeat bonum spirituale filiorum eorum 
bono temporali, et inter diversa genera bonorum temporalium illud 
quod potius est, et magis ipsis necessarium. — Hinc : 

i°. Graviter peccare possunt parentes si pravo affe&u in filios 
incenduntur, eosque suo aspedhi dedignantur ; 2 . si eos nominibus 
graviter contumeliosis compellant ; 3". si omnia ipsis concedunt aut 
permittunt ne eos contristent ; 4 . si uni prae aliis plurimum favent 
sine justa ratione, ceterosque hidifferenter intuentur, aut etiam 
sicut adulterinos habent. 

DiCO 2 . Debent parentes filiis procurare cougruam educatio- 
nem corporalem, scilicet uon solum nihil positive agere contra 
ipsorum vitam a momento conceptionis, sed etiam ea omnia media 
prsestare quse necessaria sunt ad vitam alendam, viresque conser- 
vandas et perficiendas, et futurum statum iis praeparare juxta 
propriam conditionem. Constat ex jure naturae, juxta quam vi- 



QUARTUM PR^EC. CAP. II. DE OBLIGATIONIBUS PARENTUM. 193 



demus bruta ipsa, postquam fcetus genuerunt, magnopere adlabo- 
rare ad vitam ipsis conservandam victumque conquirendum. Hinc : 

i°. Graviter peccare possunt parentes si filios domo ejiciunt 
absque sufficienti ratione, dum non possunt adhuc sibi ipsis satis 
prospicere ; 2°. si diligentiam saltem mediocrem non adhibent ut 
acquirant bona ex quibus liberos convenienter sustentent, et futuro 
statui eorum provideant ; 3 . si artem statui congruentem aliudve 
genus decenter viveudi filios non docent, nec docendos curant. 

Dico 3°. Tenentur praecipue parentes filiis procurare educatio- 
nem spiritualem. Ratio est quia homo, praeter esse materiale seu 
corporale, quod cum ceteris animalibus commune habet, donatur 
a Deo anima rationali ac nobilissima, ad Divinitatis ipsius imagi- 
nem creata ; et conditus est ut in Deum ceu ultimum finem super- 
naturalem tendat. Proinde a parentibus maxime in hunc finem 
instrui et dirigi debet ; ideo enim matrimonium ad dignitatem 
sacramenti evectum est, ut nata proles in Christo renascatur, et ad 
vitam aeternam praeparetur. — Hinc : 

i°. Graviter peccant aut peccare possunt parentes si, data op- 
portunitate, non curant filios quam primum gratia Baptismatis 
regenerari ; 2°. si eos 11011 docent aut doceri satagunt praecipua 
capita dodtrinae christianae, eorumque mores non informant a 
tenerrinla pueritia ad uormam divinae legis ; 3 . si eos delinquentes 
non corriguut, adhibita etiam virga, prudenter tamen, moderate et 
opportune ; 4". si demum prava exempla ipsis praebent aut verba 
turpia vel blasphemias coram ipsis proferunt. 

261. Quaesita. — Qil*;r. i°. An \ mater filiolos proprio lacle 
nutrire debeat f 

Resp. Ajfirm., cum sententia communi, quia hoc jus naturale 
postulare videtur. Attamen haec obligatio non urget sub gravi, 
quia nou apparet in hoc gravis deordinatio. Ab omni autem culpa 
excusat necessitas, notabilis utilitas, aut consuetudo apud familias 
nobiles vigens, etc. ; sed tunc sub gravi mater bonam, quoad mores 
et valetudinem, nutricem sibi substituere debet. — Cf. S. Alphons. 
n. 336. — Bened. XIV, de Synod. dioec. lib. 11, cap. 7, nn. 9, 10 et 
11. — Kenrick, tract. 8, n. 85. 

Qu^R. 2°. An graviter pecce?it parentes qui, nulla aut futili tan- 
tum de causa, prolem rece?iter natam ad brephotrophia adduamt aut 
ad privatorum czdes expo?iu?itf 

Resp. Ajfirm. , et quidem tum contra pietatem quam filiis debent, 
tum contra justitiam, imponendo brephotrophiis vel privatis onus 

13 



194 



TRACTATIS VI. — 1>U PltiECEPTIS HECALOGL 



grave absque ratione. Quod si competenti pecunia redimnnt enras 
ni bonuni prolis impensas, peccant tantnm eontra pietatem qnia 
naturalibus prolis exigentiis, in tenerrima pnesertim cetate, ma- 
ternus tantuin instinetus potest congrtte satisfaeere. Aeeedente 
autem justa causa, nullum est peceatum, imo tnnc parentes etiam- 
Si divites sint, probabiliter non teneutur ad peeuniariam compen- 
sationem si publieis brephotrophiis prolem eommittunt. — Cf. S. 
Alphons. n. 336 ; et tnuft. 5, 11. 656. — Kenriek, tracl. S, nn. 84 

et seqq. 

Qu^;r. 3 . Quid diccndum dc i/tis parcntibus (jui\ cocstatc coiu- 
pulsi ant ad cvitaudaru iu/amiam, prolcui cottocaut afiud brcp/iofro- 

phia protcstautica f 

Rksp. vSi tantum periculo vitandi infamiam hoc faciunt, certo 
non excusantur a peccato gravi ; (inia, adhibita pecunia, possent 
multis aliis mediis propriie fanue pn^picere, et simul letertue prolis 
saluti. Ottod si maxima opprimnntnr egestate, et a fortiori, si 
egestati superadditur perienlum infanmc, clar. Kenrick non audet 
eos damnare, qui ita proprios fdios exponunt, cum eo animo tameu 
etspe, ut, collato nunc baptismo, in posterum meliori modo quo 
poterunt seternam eorum salutem satagant o1)tinere.— Cf. Kenrick, 

n. 84. 

QiUKR. 4". An liccat parcutibus /i/ios miffcrc ad sc/10/as posihvc 

uia/as curu adcst oravissima causa t 

RESP. Neg^ prorsus, quia parentes ita agentes prolem exponuut 
evidenti et proximo periculo leterna- salutis, quod nuiHiuam lieerc 
potest, non obstante malo temporali etiam gravissimo, ac proinde 
parentibus istis absolute deneganda est absolutio nisi resipiscant. 
Scholas atitem positive malas eas voco in quibus lueresis, impietas, 
aut morum corruptela docetur. 

Qu.W. 5 . Ouid diccudum dc sc/wlis publicis prout ^cucratim apud 
nosexistuut, in quibus ncmpe pnescinditur a rc/i/xiosa cducationc.^ 

Rksp. Per se loquendo, et inspectis principiis juris tum positivi 
tum naturalis, hujusmodi schohe makc sunt ; scilicet systema ipsum 
ad cujus normam sunt instituta_\ malum est et periculis plenum. 

Constat 1". ex prop. 48 Syllabi qiuu sic souat ; l 'Catholicis viris 
probari potest ea ju\'entutis instituendaj ratio qiue sit a catholica 
fide et ab Kcclesiae potestate sejuncla, qua-que rerum dumtaxat 
naturalium scientiam ac terreiue socialLs yite fines tantummodo 
vel saltem primarium spectet." 

Constat 2". ex Conc. /Vcu. Halt. H, n. 426, ubi sic legitur ; "Kx- 
perientia siquidein diuturna satis superque probavit, quam gravia 



ql AirruM pr.kc. cap. ir. — j>e ohligationibus parentum. 195 

sint mala, quam intrinseca etiam pericula, quae jttventuti catholicai 
ex frequentatioue seholarum publiearum hisce in regionibus plerum- 
que obveniuut. Vi enim s>stematis apud illas obtinentis, nequa- 
quam fieri potest quin simul in magnum fidei morumque discrimen 
juvenes catholici adducantur. Neqtte alia profeclo ex causa repe- 
teudi videntttr progressus, quos exitialis illa InditTerentismi, ut 
voeant, labes haelenus in hac regione maximos habuit, habetque 
in dies ; illa quoque morum corruptela, qua vel tenerrimam apud 
nos a?tatem passim infici ac perdi non sine lacrymis videmus. Con- 
suetudoenim eorum, qtii attt falsam attt nullam religionem colunt, 
quotidiana etiam auclorum leclio et meditatio, qui sauclissimam 
religionem nostram et instituta, imo coelites ipsos incessunt, rodunt, 
nigroque sale adspergunt, pattlatim in puerorttm Catholicorum 
aniinis vim ac virtutem verae religiouis elevant. Deinde eondisci- 
puli, quibtts tttunttir, iis plerumque sunt moribus et exemplis, ea 
loquendi agendique nefaria lieentia, ttt hoc eommereio et tisu fami- 
liari nostris adolescentibtts dicet domi optime institutis) pudor 
omnis ac pietas, qttasi cera admoto igne, cito absumatttr ac pereat." 
Constat 3 . ex Couc. />/cu. /Ja/f. ///, quo d n. 195 ha?c habet : 
l 7ntereos, qui lianc educationem mere saecularem strenue advo- 
cant, non pauci qttidem inveniuntur, qni nec religioui ullum dam- 
num afferre, nec juventuti pericula parare velint. Attamen ex 
ipsa rei nattira suquitur, et tristissima etiam experientia eomproba- 
tur educationem mere saecttlarein pattlatim ita degeuerare, ut fiat 
irreligiosa ct impia, adolescentimn fidei et moribus maxime perni- 
ciosa. Si enim juxta verba Christi 1 'Xeino potest dtiobus dominis 
scrvire : aut enim unum odio habebit, et alterum diliget ; aut unum 
sustinebit, et alterum contemnet' (Matth. vi, 24»; si porro, juxta 
aliud ejusdem divime Sapieutia? oraculum, 'Qui non est mecum, 
contra me est 1 1 1.uc. xi, 2;, 1 ; si denique Cliristus passim docet 
spiritum mundi odio quodam implacabili asseclas suos adimplere 
coutra eos, qui Spiritu Dei aguntur ; vix potest non fieri, ut juvenes 
spititu saeculari a pueritia imbttti, non tantum obccecati niuudi 
amatores, sed eo ipso etiam contemptores Christi et adversarii Ec- 
clcsi^sensim sine sensu plerumque evadant. Clarissimis auteui 
tam hostium quain domesticorum fldei testimoniis doeemur nume- 
111,11 eonim, qui ob hauc inter alias prineipalem causam, quod 
educatione niere saeculari instituti fuerint, ab Hcclesia defecerunt, 
tam ingentem essc, ut inimicis quidem gattdendi, nobis autem do- 
lendi locuin ac rationcm nimis abundanter prcebeat." 



196 TRACTATU9 VI.-DE PR.KOEPTI? DECAEOGI. 

OUER 6' An hiscc non obstanHbus, possint unquam parentes 
catholici firolem suam mittere ad nos/ras scholas pubhcas , 

rSp 2L, dummodo verificentur conditiones sub qmbus 
Patre! Baltimorenses hoc permittunt. Ratio est, quia tandem ma- 
^scholarum istarum consistit tum in ipso s> stema^ ^ra^j 
educationis religioss. tum in penculo circa mores e fiden, . atqu 
Tarentes qui *»vi necessitate compulsi. ad illas mittunt propnam 
Hem svstema uo» approbaut sed potius subeunt. et pencula. 
5 5££ adhibitas. vel omnino tollnnt, vel g^jg» 
W^t Ereo Hocidem constat ex Com. Plen. Balt. W, 
S n i 9 S sua' fecit ipsa verba Instruclionis quam Congre- 
Jatt de Prop Fide die 24 Xovemb. l8 7 5, ** super re mis* ad 
K^OS^ Ita W loquuntur Patres * Baltinu««^ : 
Squ^ocontingere potest-sicut etiam ^^^ 
innuit-'ut parentes Catholici prolem suam schohs pubhcis commit 
e e in conLientia possint. Id autem non poterunt msi ad sic 
SLteTSSL^ causam habean, ac talis causa surnaens 
hfcasu aliquo particulari utmm adsit necne, id conscieutue ac 
ud c o Odinanorum rehnquendum erit ; et tunc ea plerumque 
&£E£ nulla pnesto est schola ^J^f^ 
tit uarum est idouea erudiendis convementer conditiom suae con 
*nSS^ adolescentibus. Tunc autem ut scholae pubhcae m 
ESa adiri possint, periculum pen-ersionis cum propna ip,a- 
SS plus P nnnusve nunquam non conjunchnn opportums 
remediiscautionibusqueneridebetexproximoremotum. 
re ~ C ! U £ /*2* unqmm amfessan** fknegare absolutumcm 
tuTrtntibus aui prolcm suam mittunt ad scholas pubhcas : 
^^lS£ adesse potest casus ; vel enim parentes catkohci 
hoc faciunt e^x justa caus ? a ab Ordinario loci approbata, vel secus 
^pim injuste denegaretur absolutio. Quare loc. cit adduut 
Pa^Couc Plen. Balt III : *Cum igitur ob causam sufhaentexn 
^aTSario probatam. parentes ad scholas pubhcas fihos nnttere 
tllint lummodo necessariis cautionibus proxima pencula rermne- 
antur strufte pneeipimus ne quis sive Epscopus sive presb> er, 
OU^CSk^ Sacram Congregationem diserte vetat, hujusmo- 
hpare^tes a Jaeramentis quasi indignos sive mtentis umns m e 
aku pso repellere audeat. Quod multo magis de puens ips* 
SrilEndunf est. Quare pastores animarum dum fideles srt» 
SS de scholarum harum periculis mmient, aummo^ 
ZZne immodico zelo ducti sapientissima Sanctae Sed.s consrha 
et prsecepta verbis aut factis violare videautur. 



QUIXTUM PR.TT. CAr. I. — DE snciDio. 



197 



Si autem alter casus verificatur, tunc prudentis confessarii erit 
dijudicare ex circumstantiis num gravis sit malitia quam contra- 
hunt parentes Catholici, ratione inobedientiae, scandali et pericu- 
lorum quibus propriam prolem exponunt. atque exinde colligere 
num certo deneganda iis sit absolutio. 



DE QUINTQ DECALOGI PR,£CEPTO. 

jYon occidcs. — Exod. xx, 13. 

Hoc praeceptum est cxprcsse negativum et zirtualitcr positivum. 
Quatenus positivum est, praecipit vitae consen-ationem, et quate- 
nus negativum. prohibet primario injustam hominis occisionem. et 
secundario omnem injustam laesionem, vulnerationem aut mutilati- 
onem corporis. sive proprii sive alieni. — Ea autem quae de occisione. 
sive licita sive illicita, statuentur, mutilationi vel cuilibet corporis 
laesioni, senata debita proportione, applicanda enint. 

CAPUT I. 

DE OCCISIONE SUI SEU DE SUICIDIO. 

202. Dico. Nemini unquam licet se directe occidere ; at licet 
quandoque indirecte concunere ad sui occisionem. Ratio primi 
est tum quia. ex lege naturali, homo-non habet dominium directum 
in corpus suum. sed solum dominium utile et administrationem. 
siquidem illud a Deo accepit. eique repetenti reddere tenebitur : 
tum quia homo est relate ad Deum essentialiter sen^us, conditio 
autem sem necessario exigit ut non sit in ipsius potestate tempu^ 
sennendi definire. Ratio autem sccundi est. quia indirecle concur- 
rere ad sui occisionem idem est ac ponere aclionem ex qua, praeter 
intentionem. propria mors sequatur. Atqui hoc quandoque licere 
debet, cum scilicet verificantur requisitae conditiones de quibus 
diclum fuit in traclatu de aclibus humanis, n. 8. Ergo . . . Cf. S. 
Thom. 2-2, q. 64, art. 5. — Lugo, de jiisL ct jur. disp. 10. nn. 9 

et 17. 

263. ReSOlveS. — i". Non licet se mutilare, nisi ad conser- 
vationem totius corporis sit necessarium, quia homo non est mem- 



X 



198 



TRAOTAITS VI. — 1>E PR^ECEPTIS UF.CALOGI. 



QUIKTtJM PR.T5C. CAP. II. — DB OCCISIOXE PROXIMI. 



199 



broruni suorum doniinus, sed custos tantum, etquidquid homoest, 
totum Dei est. — Cf. S. Alphous. n. 373. 

2". Item non lieet se mutilare pro bono spirituali, aut ad vitan- 
dum quodlibet peecatum. Ut enim ait S. Thomas : "saluti spiri 
tuali semper potest aliter subveniri, quam per membri pnecisionem, 
quia peccatum subjacet voluntati. Et ideo in uullo casu licet 
membrum praeseindere propter quodcumque peccatum vitandum.' 
Adde quod ejusmodi mutilatio impotentem aliquem reddit ad gene- 
randum, non tamen eximit a tentationibus carnalibus. — Verum S. 
Alphonsus non rejicit ut improbabileni opinionem eorum qui dicunt 
hujusmodi mutilationem licitam esse ad vocis conservationem, 
modo absit morale periculum vitae et non fiat pueris invitis. — Cf. 
S. Thom. 2-2, q. 65, art. 1. — S. Alphons. 11. 374. — Kaller. not. (a) 
et(b)p. 373. 

3 . Nunquam licet macerare corpus ad vitam breviandam, ne- 
que, etiam secluso tali fine, immoderatis et prorsus indiscretis 
poenitentiis graviter valetudinem pessumdare. I v icet tamen, ex 
virtute, poenitentiis ordinarie gravibus uti cum certa quadam vita: 
abbreviatione ; quia, ex communi Doclorum sententia propter 
meritum vel naturae pravae mortificationem aliqua longioris vitaj 
jaetura contemni potest. — Cf. S. Alphons. 11. 371 ; et Hovi. Ap. 
n. 2. 

2(>4. Quaesita. — Qu.kr. 1". An teneatur quti uti remediis 
extraordinariis ad vitam servandam f 

Resp. Ncg~ x et ratio est, quia prseceptum affirmativum 11011 est 
necessario adimplendum omni modo possibili, sed eo tantum qui 
est obvius et communis ; unde 11011 datur obligatio servandi vitam 
nisi mediis ordinariis, quae nempe nec magna adducunt incommo- 
da, nec sumptus pro varia cujusque conditione ingentes exposcunt, 
neque dolores admodum acerbos causant, etc. Sie, v. gr., 11011 
teneris, vitam servandi causa, pati amputationem cruris sive bra- 
chii, aut incisionem ventris ad extrahendum ealculum. — Nec 
tenetur virgo operationem pati per nianiis medici, etiamsi vita peri- 
clitetur, quando ob verecundiam id ei gravissimum accidit, majo- 
remque illi horrorem, quam ipsa mors, ingerit. — Cf. S. Alphons. 
n. 372 ; et Hom. Ap. 11. 2. 

QtjtKr. 2 . An possif puella ad virghiitatem scrvandam se expo- 
nere mortis perieulo f 

RKSP. A/firm., saltem si niors 11011 sit certo secutura, idque tum 
ob virginitatis amorem, tum ob periculum peccati quod saepius in 
tali occasione habetur. Imo probabilius adhue affirmandum est, 
licet mors certa secutura sit, nec adsit proximum cousensus pericu- 



lum, quia etiam sola corporis integritas maxime aestimatur, et est 
ratio sufficiens ut puella qiuedam possit sui occisionem permittere. 
— Dixipossif et 11011 debeat, quia hujiismodi puella 11011 tenetur ad 
niortem pro tali botto subeundam, ac proinde posset etiam permit- 
tere sui violationem, modo voluutate positive resistat, et proximum 
absit consensus periculum. Ratio est, quia haec permissio 11011 est 
formalis ad peccatum alterius cooperatio. sed materialis tantum, et 
justa adcst permissiouis causa, scilicet mortis periculum. — Cf. S. 
Alphons. n. 368. — Baller. not. (b) p. 371. 

CAPUT II. 

1)K OCCISIONE PROXIMI. 

AKTICULUS I. 

1)1- OCCISIONK RHI SKl" MALKFACTORIS. 

2(>5. Dico. Ouandoque licet malefaclores publica aucloritate 
occidere, at nunquam privata. Ratio primi desumitur 11011 solum 
ex praxi cujusvis legislationis, et universali oninium consensu ; sed 
etiam ex eo quod Deus, auelor soeietatis, dicendus est contulisse 
eidem societati media absolute necessaria adseipsam eonservandani, 
et ad commune boniim procuraudum. Atqui inter haec media 
ssepe adnumerari debet mors quorundam malefaclorum. Ergo. . . 
Ratio autem secundi est, quia si liceret malefaclores privata aiufto- 
ritate interficere, omnia caxlibus implerentur, et societas ipsa tota 
perturbaretur ; ergo uequit Deus talem aucloritatem conferre, ac 
proinde remanet tota malitia homicidii, si quando malefactor qui- 
cumque privata auctoritate occiditur. 

*i(>(>. ReSOlveS. — 1°. Xemini licet aliquem ])otestati suae non 
SUbjectuin verberaudo punire, nisi accedat consensus saltem tacitus 
illius qui potestatem habet, v. gr., patris in filium, magistri in dis- 
eipulum ; et ratio est quia aclus puniendi supponit potestatem 

gubernandi. 

2 n . Xon lieet patri proprios filios, nec domino proprios servos 
eorreetionis eausa niutilare aut occidere ; ratio est quia punire per 
mutilatiouem et occisionem, quae damnuin irreparabile inferunt, 
reqtiirit sane potestatem perfectam, quam uee pater nec domiuus 

habet. 

3". Xon lieet custodibus publici ordinis malefaclores aufugien- 
tes oecidere, etiamsi jam fuerint ad mortem damnati, quia recftus 



200 



TRACTATUS VI. — DE PR^ECEPTIS DECALOGI. 



ordo postulat ut ad eos occidendos habeatur speciale mandatum a 
publica auctoritate. Quod si apud nos facilius excusari videantur 
custodes publici ordinis, si quando non temere tamen, arma explo- 
dant in malefactores vel resistentes vel fugientes, id adscribendum 
est vel juri sese defendendi, vel mandato speciali quod implicite 
habuerunt. 

267. Qu^ERES. Quid dicendum de ea ratio?ie agcndi erga male- 
faclores, qua apud nos dicitur ' 'Lynch law f* ' 

RESP. Est omnino illicita ; nam potestas puniendi malefadlores 
pertinet tantum ad legitimam auctoritatem, non autem ad privatos 
cives. Illa ratio agendi est etiam contra Constitutionem qua regi- 
mur ; nam — Amendments, Art. 5 — dicitur : "Nor (shall a?iy person) 
be deprived of life, liberty or property without due process of law. ' 
— Quare optime ait Kenrick : "Quae nounullis in locis aliquando 
usurpata est a civibus potestas reos pro arbitrio judicandi et puni- 
endi statim, etiam poena capitis, ab omni justitia et ordine publico 
abhorret, estque immane facinus. " — Et alibi : "Gravissime peccare 
censendi sunt, qui legum spreta auctoritate, supremum vitae ac 
mortis jus sibi usurpant, nulla praemissa, vel inani judicii forma." 
Cf. Kenrick, tradl. 3, n. 142 ; et tract. 8, n. 165. 

AHTICULUS II. 



DE OCCIvSIONE INJUvSTl AGGRESSORIS. 

268. DicO. I<icet unicuique defendere propriam vitam etiam 
cum occisione injusti aggressoris, modo tamen servetur moderamen 
inculpata tutelce. Ratio desumitur, tum ex jure canonico, cap. Si 
vero 8, de sent. excomm., ubi dicitur : "Vim vi repellere omnes 
leges et omnia jura permittunt ;" tum ex jure naturali. Etenim 
quoniam unusquisque jus habet ad propriam vitam conservandam, 
habere etiam debet jus adhibendi media quae sunt ad hunc finem 
necessaria, nec aliunde illicita. Atqui occidere injustum aggresso- 
rem quandoque est unicum medium salvandi propriam vitam, ne- 
que per hoc ullius certa jura violantur ; siquidem aggressor libere 
et inique vocando in discrimen vitam alterius, nequit retinere jus 
in propriam vitam contra jus certum innocentis. Ergo. . . Addidi 
tamen servandum esse moderamen inculpatce tutelcr, seu nihil fieri 
debere contra vitam aggressoris, nisi sit absolute necessarium ad 
propriam vitam tuendam, quia quod necessitas non excusat, est 
contra justitiam. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 64, art. 7. — S. Alphons. 
n. 380. 



QUINTUM PR.EC. CAP. IJ. — DE OCCISIONE PROXIMI. 



201 



269. Quaesita.— Qu^R. i°. An liceat occiderc aggressorem. 
ebrium vel amentem ? 

RESP. Affir?n., probabilius, nisi tibi constet eum in statu pec- 
cati mortalis versari. Ratio est, quia quamvis ebrius vel amens 
non sit aggressor tuus formaliter injustus, est tamen materialiter 
injustus, nec jus tuum ad vitam per suam ebrietatem aut amentiam 
amittitur. Si vero certo scias, quod sane rarissimum erit, eum in 
statu peccati lethalis versari, a quo poterit post phrenesim aut 
ebrietatem resurgere, e contra vero moraliter credas te esse in statu 
gratiae, caritas exigit ut salutem ejus aeternam praeferas vitae tuae 
temporali. Nihil tamen prohibet, etiam in ista hypothesi, quomi- 
nus eum ita percutias aut vulneres, ut salva vita, impotens evadat 
ad nocendum. — Cf. Lugo, de just. etjur. disp. 10, n. 143. 

QUiER. 2 . A?i liceat defendere bo?ia fortu?ice magni mo?nenti cu?n 
occisionefuris, si aliter retineri no?i possi?it ? 

Resp. Affirm., probabilius, et ratio est, quia unusquisque jus 
habet conservandi bona magni momenti, et eo ipso adhibendi media 
ad id absolute necessaria. Aliunde praeceptum caritatis non obligat 
ut quis praeferat bona proximi, licet superioris ordinis, nisi quando 
proximus versetur in extrema necessitate, non autem quando sponte 
se exponit periculo mortis, et jura alterius laedit. Hac eadem 
ratione conficitur posse occidi injustum aggressorem pro defensione 
membrorum. — Cf. S. Alphons. nn. 383 et seqq. 

Qu^ER. 3 . An mulieri liceat occidere i?ivasorem pudicitice ? 

RESP. Affirm. , quia pudicitia est bonum praestantius divitiis ; ac 
proinde si licet occidere aggressorem injustum bonorum fortunae, 
id a fortiori licebit ad pudicitiam servandam. — Verum nequit puella 
occidere aggressorem honoris sui post oppressionem, quia hoc esset 
vindictam sumere ; potest tamen illum percutere et acerbissime 
tradlare praesertim quia, nisi tali modo constantiam suam et displi- 
centiam ostendat, non facile discedet homo nequam, aut facile ad 
sollicitationem redire poterit. — Cf. S. Alphons. n. 386. 

Qu^ER. 4 . An liceat occidere injustu??? aggressorem honoris ? 

Resp. Neg., prorsus, si injuria jam fuerit illata, quocumque 
modo ea illata fuerit, sive verbis sive factis ; quia id non esset se 
defendere sed vindictam sumere quod nemini licet. Patet etiam ex 
secunda parte prop. 30 ab Innoc. XI proscriptae, quae sic se habet : 
"Fas est viro honorato occidere invasorem, qui nititur calumniam 
inferre, si aliter haec calumnia vitari nequit : idem quoque dicen- 
dum, si quis impingat alapam vel fuste percutiat, et post impaclam 
alapam vel fustis idlum fugiat." — Negative etiam respondendum 
est, si agatur de praevenienda aut propulsanda laesione honoris 



202 



TRACTATr* VI. — DE PR/HCKPTIS DECAIiOGI. 



QUINTUM PR.TCC. CAP. II. — J>K OOCISIONE PROXIMI. 



203 



verbis tantum illata, tuni quia injuria potest et solet tunc aliis mediis 
repelli, ae proinde occisio non est necessaria, tiun qnia aliter innu- 
meris eaedibus pateret aditus. — Praeterea hnc facit prop. 17 ab Alex. 
VI I damnata, qtue sic sonat : "Est licitnni Religioso vel Clerieo 
calumniatorem gravia crimina de se vel de sna Religione spargere 
niinantem, occidere, quando alius modns defendendi non suppetit, 
uti suppetere 11011 videtur si calnmniator sit paratus vel ipsi Reli- 
gioso vel ejus Religioni publice et eorain gravissimis viris praedicta 
impingere, nisi occidatur." — Dixi vcrbis tantum, nam si aggressor 
honoris conetur barbain vellicare, vestes cons])urcare, aut quid 
simile peragere, licebit sane, servato uioderainine inculpata? tutekc, 
iujuriam prOpulsare, et si quidein pervicax aggressor repulsus vim 
adhibeat, et anna arripiat.-lieitum erit profecto annis arma oppo- 
nere. — Cf. S. Alphons. 1111. 381 et 391. — Viva, in prop. citatas. — 
Lacroix, 1 i 1 > . 3, p. 1, 11. 803. — Baller, not. (b) et ( c) p. 378. 

Ou.i{r. 5- '. . \)i liccat etiam occidcrc injustum ag ;;' rcssorcm proxim i? 

RESP. . /////7//., in omni casu quo licet propriam vitam vel alia 
bona nnurui niomenti defendere : imo nou solum licet, sed deberet 
etiam id fieri ratione caritatis. Raro tainen privatus ad hoc teneri 
videtur propter magna incommoda quse talis occisiosecum ordinarie 
aflfert, secluso casu quo persona invasa sit societati valde necessaria, 
vel tibi sanguine proxime conjuneta. — Cf. S. Alphons. 1111. 389 et 
3^Q, — Baller. not. (e) p. 377. 

AllTlVA LUS 111. 

IIK OCCISIOXIC IXXOCKXTIS 
# I. -1)»* occistonc iiinoeentls in igeiiere. 

'i?(>. Dico. Nunqnam licet dircclc occidere innocentem, sive 
au<5loritate privata sive publica. Ratio est, tnm quia occisio iu 
nocentis est aclio taesiva juritun Dei, qui solus habet supremum 
dominiuni in vitam, ac proinde intrinsece mala, tum quiaest laesiva 
jurisquod innocens habet ad vitam, tum quiaest positive prohibita 
a Deo ipso ; nam dicitur, Kxod. xxiii, 7: "Insontem et justuin 
non occides." — Hoc autem 11011 prohibet quominus poni possit 
altquando aclio de se bona aut iudifferens, ex (jua praeter intentio- 
uem sequatur niors innocentis, juxta ea (juse dicla sunt de volun- 
tario indirecto, in traclatu de aelibus humanis, nn. S et 9. 

271. Resolves. — 1". Non licef pceidere lethaliter vulneratos, 
nec alios quoscumque moribundos, ne diutius patiantur ; quia, ex 
noto effato 11011 sunt facienda mala ad obtinendum bonum. 



2°. Non licet occidere inuocentem ad satisfaciendttm tyranno 
mortem ejus postulanti, etiam sub poena urbis sttbvertendae, et 
etiamsi morti suae ille consentiret ; quia nequit proprie consentire 
cum dofminium in propriam vitam uon habeat. Probabilitts tanien 
posset cogi ut seipsum tyranno pro bono publico traderet, et proba- 
biliter, si nollet, etiam tradi. — Cf. S. Alphous. n. 393. 

3". Non licet legatos attt obsides occidere, etiamsi hostes, qui 
illos miserunt, fidem datam 11011 servaverint, et obsides vel legatos 
ad eos missos injuste interfeceriut ; qttia sunt innocentes. — Cf. S. 
Alphons. ibid. 

\ II. — De procuratione abortus. 

Abortus est ejectio foettts immaturi ex utero matris : maturus 
autem dicitur fcetus qttando, nullo alio sttpervenieute periculo. 
potest per se vivere etiamsi iu lttcem prodeat ante uonum mensein. 

272. Dico i°. Nunquam licet direclc procttrare abortum, etiamsi 
fcetus supponeretur adhuc inanimattts. Ratio est, quia si animattts 
sit, est homicidium proprie dielum ; si vero 11011 sit animatus, est 
homicidium anticipatum, quia fcetus non animatus ordinatur ex 
natura sua ad hominem formandttm. — Cf. S. Alphons. n. 394. — 
Lacroix, 11. 823. — Kenrick, tract. 3, n. 127. 

DicO 2". Licet aliquando indircclc abortum procttrare, sett 
melius permittere, subministrando videlicet matri, morbo gravi 
laboranti, remedia foettti nociva, si conditioues sequentes eoncur- 
rant, scilicet : 1". ttt agatur de morbo lethali ; 2". ttt remedia, foetui 
nociva, sintpersc ad morbtim matris curandum dircclcet immcdiatc 
efhcacia ; 3". ttt submiuistratio remediorum uon impediat collatio- 
nem baptismi, quia vita spiritualis foettts praevalet vitae temporali 
matris.— Cf. S. Alphons. ibid. — I^acroix, 11. S26. — Kenrick, tracl. 
3, n. 128. 

273. Quaesita. — Qu.-Kk. i". Ouid dkendupt de opcraiioi/c 
rraaiotomica, quam multi medici hodiedum adhibent ad sa/vandam 

matrcm ? 

Rksp. Httjusmodi operatio est verttm homicidium, ac proinde 
semper et iutrinsece mala. Ivtenim si, juxta S. Thomam, "11011 
debet homo occidere matrem ttt baptizet pnerulai, ,! a fortiori 11011 
debet occidi puer ttt salvetur vita temporalis matris. 

Neque dicas fcetum obliqttatum, vel nimis grande caput proten- 
dentem comparari posse aggressori saltem materialiter injttsto ; 
nam respondetur illtun ita esse dispositum ex solo cttrsu natura^ ac 
proinde nullo modo posse dici aggressorem. Sectts et mater ipsa 
relate ad foetttm, et qui contagioso morbo laborant relate ad eos qui 



204 



TRACTATTJS VI. — DE PRjECEPTIS DECALOGI. 



QUINTUM PRiEC. CAP. III. — DE DUELLO. 



205 






bene valeant, aggressores deberent dici, ac proinde eos occidere fas 

esse deberet. 

Neqne recurras ad audloritatem, quia haec si hactenus dubia et 
tcnuis fuit, nunc autem nulla certe erit in scholis catholicis, siqui- 
dem nuper S. Congr. S. O. die 31 Maii, 1884, declaravit liceitatem 
craniotomiae tuto doceri non posse. — Cf. S. Thom. p. 3, q. 68, art. 
1 1, ad 3.— Kenrick, trad. 3, n. 12%.— Analeclajur. Pont. fasciculum 
133, p. 547, Maii 1876. — Ciarmadori, opusculum de craniotomia. — 
Nouvelle Revtie Theologique, vol. 17, p. 13 ; vol. 16, pp. 95 et seqq. ; 
pp. 62 et seqq. ; pp. 293 et seqq. 

Qu^ER. 2 . Utrum 'saltem liceat partum accclerare qitando vita 
matris secus in discrimen adduceretur f 

Resp. i°. Si acceleratio ista locum habet post septimum men- 
sem, licita omnino est, imo a pluribus dicitur etiam laude digna ; 
nam non solum matri prodest, sed etiam fcetui qui maturus tunc 
censeri potest.— Cf. 0'Kane, n. 21^—Dublin Review, No. 87, art. 
Obstetric Morality, p. 118. 

Resp. 2 . Si vero partus acceleretur durante illa periodo gesta- 
tionis qua fcetus utcumque vivus ejici possit, mori tamen postea 
necessario debet, ex eo quod non adhuc pervenerit ad substantialem 
maturitatem, dicendum est talem accelerationem vix, aut ne vix 
quidem a craniotomia differre, ideoque omnino esse damnandam. 
Nam in eo casu extrahere fcetum de utero est adlio natura sua 
occisiva, non secus ac aerem subducere ab adulto. 

Neque dicas mortem foetus indirecte tantum sequi, ex eo quod 
non attingitur in se sed tantum scinduntur membranae quibus in- 
volvitur, aut fibrae relaxantur, vel ex eo quod talis ejectio non 
intenditur uti finis ; nam respondetur direcle aliquem occidi quoties 
mors ipsius assumitur uti medium, quodcumque sit genus actionis 
qua procuratur. 

Neque dicas afferri posse pondus audloritatis in favorem hujus 
accelerationis ; nam quamvis S. Alphonsus dicat: "licitum esse 
aqua gelida, si alia haberi non possit, puerum mox moriturum 
baptizare, etiamsi timeretur ex hoc mors acceleranda, " id permittit 
tantum quia "talis actio non tendit ad occisionem sed ad ablutio- 
nem." Alii autem Dodlores vel loquuntur de pharmaco diredle 
dato ad morbum matris curandum, ut Card. de Lugo, vel de foetu 
inanimato quem, erronee quidem, aliqui putabant ceu partem vis- 
cerum matris. — Cf. S. Alphons. de Sacram. Baptis. n. 106. — L,ugo, 
dejust. etjur. disp. 10, n. 133. — Salmant. tract. 13, cap. 2, n. 60. 
— Crolly, vol. 3, nn. 118 et seqq. 



Qu^R. 3°. Quid praflice respondendum sit illis qui hac de re con- 

fessarios interrogant t 

RBSP Veritas tota forti animo manifestanda est, si mterrogatio 
bona fide fiat, et persona quae interrogat praevideatur acquiescere 
velle • secus prsestat tacere, et malum materiale tantum permittere. 
— Medicis autem timoratis commendanda est praxis illorum, qui, 
collato primum baptismo, dextere simul et naviter vitam matns 
satagunt sustentare, donec fcetus cursu naturae monatur ; tum 
illum forcipibus extrahunt, et ita matrem salvant. 

Qu^R 4° An liceat pucllce, statim post fornicationem,pharma- 

cum sumere adfcetum inanimatum expellendum, ne apatre occidatur, 

aut famam amittat f ,. « 

RESP Neg. , prorsus, tum quia hoc esset abortum diretfe pro- 
curare, tum quia damnatum fuit ab Innoc. XI in prop. 34, quae sic 
se habet- "Licet procurare abortum ante animationem fcetus, ne 
puella deprehensa gravida occidatur aut infametur. " - Feminae 
autem illse quae statim post copulam libere habitam sese lavant ad 
eiiciendum semen ne concipiant, licet damnandae de abortu non 
videantur quia semen statim ac recipitur nequit dici fcetus, gra- 
vissime tamen peccarent altero peccati genere, nempe ouamsmi, seu 

frustratae naturae. 

Qu^BR. 5°. An eodem modo damnandce essent femtna vi oppressce 
si receptum semen immediate conarentur rejicere sese lavando t 

RESP Neg., saltem probabiliter, et ratio est quia hcet vim 
injuste illatani repellere quamdiu illatio ipsa moraliter perseverat. 
— Cf. Lehmkuhl, vol. 1, n. 849. 

CAPUT III. 

DE DUELIX). ' 

Duellum proprie dittum est periculosa duorum pugna ex prae- 
cedenti condidto de loco, tempore et armis. 

*74 DiCO . Duellum aucloritate privata susceptum nunquam 
licitum esse potest ; quia non solum repugnat juri naturali, cum 
Deus nulli hominum dominium dederit in suam aut altenus vitam, 
nec in membra, extra casum defensionis contra adtualem aggresso- 
rem ■ sed etiamyV^/ canonico, ut constat ex Trident., sess. 25, cap. 
iq ubi duellum dicitur : "Detestabilis usus, fabricante diabolo, 
introduaus "— Vixi privata, quiasi publica auaoritate suscipiatur 



206 



TRACTATUS VI. — T>E PR/RCKPTlK OECALOGI. 



ad bonnni commuiie, v. gr., ut bellum confieiatur, lieitum profeelo 
erit non seeus ae belluni. — Cf. S. Alphons. nn. 399 et 400. 

275. Resol ves. — r. Disptttari sane potest, praeiice loquendo, 
de eonditionibns dttelli quae omnes requiruntur ad totam malitiain 
aeltts, poenasqtte incurrendas ; at nnnquam de cansa quae legiti- 
mare posset provocationera aut acceptationem ejus, cum sit aliquid 
intrinsece malum. (^ttare semel probata existentia duelli in aliquo 
casu particulari, nulla ratio utcumque gravis unquam excusabit. 

2". Non licet duellum suscipere ea lege, ut uno vulnerato, aut 
certo numero ietuum completo, pttgna cesset ; tum quia Cleuiens 
VIII prohibuit etiam duella uon fatalia ; tum quia ita agentes 
implicite admittunt quemcumqne exitum pttgnae et eonsequenter 
totam malitiam duelli contrahnnt. 

3 , Licet autem pugnare ad meram defensionem, etiam arma 
acceptando ab adversario, si mors ab ipso intentetur nisi aeceptetur 
pugna, nec adsit alia ratio lioc periculum evadendi ; sed non licet 
se conferre ad alium locuni, aut indicere ad defensionem aliud 
temptts determinatum ; quia tum duellum proprie dictum haberetur. 

4". Xon ineunt duellum proprie dictum qui ob injuriam, subita 
ira cxcandescentes, et ad ptignam se provocautes statim congredi- 
nntur ; quia vcrins cst rixa, quain duellum, quod ex condiclo dc 
toco ct tempore fieri debet. — S. Congr. 5, Octob. 1744. — Cf. S. 
Alphons. 11. 401. 

Tt(\. Hie rcferre juvat qttinque propositiones circa duellum 
damnatas a Benedicto XIY, an. 1752, in Const. Dctcstabilcm . Sttnt 
sequentes : 

1 . "Vir militaris qui, nisi offerat vel aeceptet duellum, tan- 
(|uam formidolosus, timidus, abjeetns, et ad offieia militaria ineptus 
lia1)crctur, indeque officio, quo se suosque sttstentat, privaretur, vel 
promotionis alias sibi debitae ac promeritae spe perpettto carere 
dcl)cret, culpa et ptena vacaret, sivc offerat si\ T e acceptet duelluni.' 

2". 'Kxcusari possunt, etiam honoris tuendi vel humaiue vili- 
pcnsionis vitandae gratia, duellttm acceptantes, vel ad illttd provo- 
cantes, quando certo scittnt pugnam non esse secttturam, tttpote ab 
aliis impcdicndam." 

3". "Xon incurrit ccclesiasticas pcenas contra dttellantes latas 
dnx vel officialis militiae acceptans duellttm ex gravi nietu amis- 
sionis famae vel officii." 

4. "Licittnn cst in stattt hominis naturali acceptare et offerre 
(liielluin ad servandas cnm honorc fortunas, quando alio remedio 
eorum jactura propulsari nequit." 






QUINTITM Vli.V.C. CAP. IV. — DK BELT.O. 



20 r 



5". "Asserta licentia pro stattt natttrali applicari etiam potest 
stattti civitatis male ordinatae, in quo nimirum, vcl negligentia, vel 
malitia magistratus, jttstitia aperte deuegatur.' 



CAPUT IV. 






! 



de P>KUX>. 

Hellttm est pttgna mttltittidinis cotttra mttltitttdinem extraneam, 
reipublicaj defendeiuUc aut vindicandcC cattsa. Hinc differt : r. a 
rixa^ ([iue cst pugna paucorum contra paucos ct absque aueloritatc, 
neque in bonttin leipublicae susccpla ; 2 ". a seditione, qttaj est tu- 
niultus vel conflicttts multitudiiiis contra politicam societatem ad 

quam pertinet. 

Tu. Dico 1". Bellttm per se licitttm est, sive ad injuriam 
repellendam, sive ad jtts stittm vindieandttm. Ratio est, qttia 
societas qtuelibet independens ab alia societate, habere debet mc- 
dittm se tttendi contra injuriam, ct jtts suiim viudicandi : interduni 
vcro non sttppetit aliud niedium ad httnc finem obtiuendum, nisi 
bellum. Ktcnim, cuni altiora desint tribunalia ad quae nationcs 
sett Principes rccurrcrc cptcant, soltim sttpcrcst ttt ad satisfaetioncm 
al) alia societate obtincndatn bello utantttr. — Cf. S; Thom. 2-2, q. 

}o, art. 1. 

D'lCO 2". Ad bellumjustum et licitum, seqttentia necessario re- 
(jiiirttutttr : 1°. aucloritas lcoitima y id est sttpfema, nulluin alitim su- 
periorem in eivilibtts agnoscens, et ratio est, qttia ttbi major attcloritas 
habetur, haee de lite jttdicare debet; 2*. causa jasta ct oravis, qtue 
sit ])neponderans incommodis ex bello sectttttris, v. gr., regntim 
vel provincia recttperanda, attt injuria gravis reipublfcae propul- 
sanda, vel sttbditorttm rel)ellio rcprimettda, etc. ; 3 ". dcbitas bcllandi 
modits, scilicet ttt ante belltun a parte adversa reqttiratttr condigna 
satisfaclio ; qtue si offeratur, cx jttstitia acceptari debet ; tibi cnim 
belluni desinit esse necessarittm. desinit qttoqtte essc justttm. — Cl. 
S. Thom. ibid. 

*27<S. Ou.krks. An milites belligerare possint cum dubio dc jus- 

litia bclli t 

RKSP. vSi agatur de milite sttbdito, vel etiam de milite eondueio 
ante bellum declaratttm, potest, imo debet ol)edire ttbi bclluin non 
est evidenter injusttim, qnia in dubio standum est pro sui^eriorc. 
— Si vero agatur de milite notidum eonduc5to, tenetur inqtttrere de 



208 



TRACTATUS VI. — DE PR^ECEPTlS DBCALOGI. 



SEXT. ET NON. PR/EC. CAP. I. — DE PEC. EUX. NON CONSUMMAT. 209 



belli justitia, nec in dubio de justitia se locare potest. Ratio est, 
quia nemo potest cooperari ad aliquem spoliandum re quam pos- 
sidet, nisi sit certus injuste eam ab illo possideri. — Cf. S. Alphons. 
n. 408. 



DE SHXTO KT NONO DECALOGI PR^CEPTO. 

Non mcechaberis. — Non desiderabis uxorem ejus (proximi). — 

Exod. xx, 14. 

Sextum Decalogi praeceptum prohibet quamlibet luxuriam ex- 
ternam, id est opere patratam. — Nonum vero praeceptum prohibet 
etiam luxuriam mere internam, impudicas nempe cogitationes, ac 
desideria. 

279. Ad intelligentiam eorum quae sequuntur haec sunt prae- 
notanda : 

I. L,uxuria est inordinatus appetitus rei venereae, et consistit in 
deleclatione venerea voluntarie admissa extra matrimonium. De- 
lectatio autem veuerea est deledtatio orta ex commotione spirituum 
generationi inservientium, et habetur circa geuitalia. Non est 
igitur confundenda cum deledlatione mere sensibili, quae oritur ex 
proportione objecfti sensibilis ad sensum aliquem, v. gr., objedli 
visibilis ad visum, audibilis ad auditum, etc. Primam plures 
theologi vocant etiam carnalem, et alteram naturalem. 

II . Variae sunt luxuriae species, prout diversa sunt ejus objecla. 
Sic specie differunt tacflus et aspectus impudici ; actus solitarii, et 
aclus cum aliis exerciti ; aclus consummati, et non consummati ; 
item aclus consummati juxta naturam, et adlus consummati contra 
naturam. Hae autem species alias etiam subordinatas seu inferiores 
species sub se continent, ut ex dicendis patebit. 

III. Luxuria alia est direfle quaesita, alia indirecle. Prior 
habetur, quando voluptas carnalis praecise in se intenditur ; poste- 
rior vero, quando aliud intenditur, ex quo voluptas carnalis praeter 
iutentiohem suboriatur, ut fit in aspectibus vel lectionibus minus 
castis ex curiositate vel alio fine habitis. Hisce praenotatis : 

280. Dico 1 ". Omnis deleclatio venerea, si est direcle volun- 
taria, non admittit parvitatem materiae, ac proinde, utcumque levis 



ea sit, semper erit peccatum mortale. Ratio est, quia deledlatio 
venerea est quaedam inchoata seminis effusio, seu naturalis et 
necessarius motus ad illam : atqui seminis effusio, si quaeratur 
extra legitimum usum matrimonii, est gravis perturbatio ordinis 
essentialis, cum ex natura sua tendat ad generis humani destruc- 
tionem. Ergo. . . Dixi siestdirecle voluntaria, nam dari parvitatem 
materiae in deledlatione venerea indirecle tantum volita concedunt 
omnes, et ratio aperta est ; nam tota malitia hujusmodi deledlatio- 
nis desumenda est ex causa ; posse autem dari causam leviter 
turpem, v. gr., curiosam lecTionem alicujus libri minus casti, nemo 
unquam denegavit. — Cf. S. Alphons. nn/415 et 484. — Viva, in 
prop. 40 damnat. ab Alex. VII. — Baller. not. (a) p. 396. 

Dico 2 . Delectatio quae dicitur sensibilis seu naturalis per se 
caret omni culpa. Etenim deledtatio ista in eo proprie consistit 
quod placeat tactus, vel visus proprii corporis aut alieni propter 
proportiouem et conuaturalitatem cum organo tacflus vel visus, 
absque ulla commotione spirituum genitalium ; non secus ac si 
quando tangeretur res blanda, v. gr., felis, holosericum, etc., vel 
aspiceretur res pulchra, v. gr., equus, pratum, et alia quae natu- 
raliter deleclant : atqui iu hisce tangendis aut aspiciendis nulla per 
se inest aut inesse potest culpa. Ergo. . . Dixi/^r^, nam pradlice 
loquendo semper aderit culpa aliqua levis 11011 solum si taclus isti 
aut aspeclus fiant ex curiositate, levitate, aut propter solatn delecla- 
tionein, juxta ea quae alibi dicfta sunt, sed etiam propter periculum 
transgrediendi ad delectationem veneream. — Cf. S. Alphbns. n. 
416. — Viva, loc. cit. — Baller. not. (a) p. 393. 

Agenduin nunc est de peccatis luxuriae in particulari, sed de 
externis tantuin, quia de internis alibi satis diclum est. 

CAPUT I. 

DE PECCATIS UJXURI.E NON CONSUMMATIS. 

AHTICULUS I. 

DK OSCUUS IMPUDICIS. 

281. Dico 1". Oscula ob delectationem veneream habita, in 
quacumque parte corporis fiant, sunt semper peccatuin mortale, et 
contrahunt malitiam specie diversarn pro variis personarum circum- 
stantiis. Ratio primi deducitur ex prop. 40 damnata ab Alex. 



210 



TRACTATUS VI. — DE PRjECEPTIS DECALOGI. 



VII, quae ita se habet : "Est probabilis opinio quae dicit, esse 
tantum veniale, osculum habitum ob delectationem carnalem et 
sensibilem quae ex osculo oritur, secluso pcriculo consensus ulte- 
rioris et pollutionis. ' ' Ratio antem secundi est quia oscula imme- 
diate et directe attingunt personam cui dantur, ac proinde censentur 
induere moralitatem actus consummati in quem natura sua tendunt. 
— Cf. S. Alphons. n. 417. 

DicO 2 . Seclusa actuali delectatione venerea, peccatum oscu- 
lorum mensurandum erit ex periculo illam experiendi, ac proinde 
si periculum erit proximum, peccatum iterum judicari debet mor- 
tale, si autem remotirm, peccatum erit vel veniale tantum vel 
nullum. Periculum autem reputatur sempcr et ex natura sua 
proximum, si oscula fiant in partibus inhonestis seu turpibus, 
quales sunt genitalia et loca ipsis vicina, et fere semper, si fiant in 
partibus minus honestis, sed non turpibus, uti sunt brachia, pectus, 
et crura. Si vero oscula habeantur in partibus honestis, quales 
sunt facies et manus, periculum etiam judicatur proximum, saltem 
ordinarie, si locum habeant saepe, morose, extra usum patriae, et 
inter personas diversi sexus. Ratio omnium per se aperta est, et 
confirmatur ex communi consensu theologorum, ex consideratione 
humanae naturae, et ex ipsa experientia.— Cf. S. Alphons. un. 417 

et seqq. 

282. ReSOlveS. — 1". Ordinarie reputanda sunt mortalia os- 
cula quae dicuntur columbina, linguam nempe in os introducendo, 
praesertim si non ex joco aut petulantia, sed pressiori modo fiant et 
inter personas diversi sexus. 

2 . Sententia Sanchezii, Salmanticensium et aliorum theologo- 
rum asserentium oscula pudica habita inter sponsos de futuro, licet 
intendatur quaepiam delectatio, quae sit media inter veneream et 
naturalem, et adsit levis commotio spirituum genitalium, non esse 
peccata mortalia, secluso periculo pollutionis vel consensus in 
copulam, habetur ut practice improbabilis a S. Alphonso. Imo S. 
Doctor tenet longe probabiliorem, etiam speculative, et omnino se- 
quendam esse sententiam docentem, tales actus prohibitos esse 
sponsis eodem modo quo vetantur solutis. Ratio est, quia sponsi 
nondum jus mutuum habent in corpora, neque etiam jus habent 
ad copulam, ad quam solam tales actus ordinantur. Verum quia 
prima sententia non videtur omnino destituta rationibus et aucto- 
ritatibus, poterit forte quandoque utilis esse confessariis. — Cf. S. 
Alphons. de matrim. n. 854, — Baller. not. (a) p. 402. 

3 . Culpa vacant oscula quae matres aut nutrices infantibus 



SEXT. ET NON. PRiRC CAP. I. — DE PEC. LUX. NON CONSUMMAT. 211 

solent infigere. Idemque saltem ordinarie dicendum de aliis, qui 
infantes tenerae aetatis, etiam diversi sexus, secluso pravo quovis 
affectu, deosculantur. 

4°. Non statim arguendi sunt de peccato gravi juvenes utriusque 
sexus qui in nonnullis jocis decenter et sine prava intentione se 
invicem deosculantur, quamvis ab ejusmodi ludis ob periculum eis 
adnexum avertendi sint. 

ARTICULUS II. 



DE TACTIBUS IMPUDICIS. 

283. Dico i". Tactus quicumque non secus ac oscula, si ob 
delectationem veneream fiant, sunt semper graviter peccaminosi, et 
ejusdem specificae moralitatis ac actus consummatus in quem ten- 
dunt. Ratio utriusque aperta est, et similis illi quae adducta fuit 
pro osculis. 

Dico 2". Praeter autem casum delectationis venereae directe 
intentae, tactus sunt etiam graviter illiciti, si conjuncti sint cum 
proximo periculo pollutionis, et nulla detur justa causa excusans. 
Ktenim supposita hujusmodi causa, v. gr., necessitas medendi, jam 
pollutio inde sequens non erit amplius directe volita. — Proximitas 
autem periculi dijudicanda est ex natura partium quae tanguntur, 
et ex aliis diversis circumstantiis personarum. 

2K4. Resolves. — i°. Tactus in verendis ejusdem sexus aut 
partibus vicinis, etiam super vestes, ordinarie non excusantur a 
peccato gravi, nisi forte ex petulantia, joco, levitate et obiter fiant. 
— Cf. S. Alphons. n. 420. 

2 . Afortiori, excluso necessitatis casu, excusari nequeunt a 
peccato mortali tactus in verendis diversi sexus, etiam brevi tem- 
pore habiti. — Probabiliter tamen arguendae non sunt de gravi culpa 
ancillae quae tangunt pudenda infantium, dum eos vestiunt, nisi 
morose hoc agant. — Cf. S. Alphons. ibid. — Lacroix, n. 902. 

3 . Veniale est per se tangere genitalia brutorum, quamvis 
tamen ea tangere usque ad seminis effusionem, probabilius repu- 
tatur mortale a S. Alphonso, non quidem vi perditionis seminis, 
sed quia talis actus vehementissime excitat. Omnino autem excu- 
santur conjungentes equos aut boves. — Cf. S. Alphons. nn. 419 
et 420. 

4 . Veniale etiam est tangere ex levitate et curiositate partes 
minus honestas alterius sexus ; at mortale si fiat morose et cum 
commotione spirituum genitalium. 



I 



212 



TRACTATUS VI. — DE PK^SCEPTIS DECALOGI. 



5°. Nullo modo peccant per se qui se tangunt ad abstergendas 
corporis sordes, vel ad pruritum sedandum ; si tamen pruritus sit 
tolerabilis, suadendum est ut a tadlibus abstineant. — Cf. S. Al- 
phons. Hom. Ap. n. 3. 

ABTICULUS III. 

DR ASPECTIBUS IMPUDICIS. 

285. DicO i u . Aspeclus turpes sine causa sufficienti habiti, 
sunt graviter vel leviter peccaminosi, juxta deledlationis venereae 
periculum ; quia haec est tota ratio cur a jure naturae prohibeantur. 
Ad cognoscendam autem periculi proximitatem, attendere oportet 
ad diversas circumstantias, nempe ad partes, quae aspiciuntur ; ad 
sexum, aetatem et alias naturales qualitates personae aspe&ae ; ad 
dispositiones sive naturales sive acquisitas personae aspicientis ; ad 
distantiam et modum quo fiat aspedtus, etc— Cf. S. Alphons. nn. 

421 et seqq. 

DiCO 2°. Aspedlus graviter peccaminosi, secluso casu desidern, 
non inducunt malitiam circumstantiarum personae quae aspicitur. 
Ratio est, quia hujusmodi circumstantiae 11011 influunt in acluni, 
cum visus non attingat objedlum immediate sicut taclus, et nemo 
dicat nos violare personam sacram per visum.— Cf. S. Alphons. ibid. 

28<>. Resolves.— 1°. Certo est mortale aspicere adhim copu- 
landi inter homines, non item inter bruta, saltem per sc et ordinarie 
loquendo, licet adesse possit magnum periculum, et eo majus, quo 
majora sunt ipsa bruta.—Cf. S. ALphons. n. 419. 

2 . Mortale est etiam aspicere verenda persoii3e diversi sexus, 
aut partes ipsis vicinas, nisi forte visio fiat a longinquo et per 
brevissimum tempus. Nec excusaris a gravi, si partes turpes velo 
tenuissimo et perlucido obtedlas aspicias, quia fere talis aspedtus 
libidinem auget, nedum minuat. Excipe tamen 1". si aspiciens sit 
puer, vel valde senex, aut valde frigidus ; 2 . si oculi defigantur iu 
infantulum.— Cf. S. Alphons. n. 421. 

3 . Veniale autem est per sc aspicere pudenda ejusdem sexus ; 
non autem si aspiciens esset valde pronus ad sodomiam, vel magno 
ardore afficeretur erga personam quani in particulari aspicit. — Cf. 

S. Alphons. n. 420. 

4". Veniale est etiam per se aspicere partes minus honestas 
mulieris, scilicet brachia, crura et petfus, secluso tamen casu quo 
aspe&us sit repetitus et morosus. Imo a mortali forte nunquam 



8EXT. ET NON. PRiEC. CAP. I. — DE PEC. LUX. NON CONSUMMAT. 213 

erit excusandus qui ubera mulieris pulchrae nuda cum mora nota- 
bili et sine causa aspicit. — Cf. S. Alphons. n. 423. 

5 . Aspeclus pidlurarum obsccenarum ex mera curiositate ut 
mortalia 11011 habentur. In praxi tamen vix a mortali posset ex- 
cusari vir aspiciens pudenda mulieris depidlae, quia difficulter cavere 
poterit a deleclatione turpi, nisi forte per brevissimum tempus aut 
in magna distantia fiat, aut nisi piclurae vetustas vim artificii im- 
minuerit. — Cf. S. Alphons. n. 424. 

ABTICULUS IV. 

DE SKRMONIBUS ET LECTIONIBUS IMPUDICIS. 

287. Dico. Turpia seu obscoena loqui, audire aut legere de- 
lectationis venereae causa vel cum proximo periculo consensus in 
illam est grave peccatum ut per se patet. Si vero periculum non 
est proximum, vel proximum quidem sed simul adest causa justa 
loquendi, audiendi aut legendi illa turpia, peccatum erit aut nul- 
lum aut tantum veniale. 

288. Resolves.— 1°. Graviter peccant generatim qui sermo- 
nes permiscent etiam ex levitate de aclu conjugali, de licitis et illi- 
citis inter conjuges, de modis impediendi generationem, procurandi 
pollutionem. . . prsesertim si inter juvenes diversi sexus id fiat. 
Item qui ob jaclantiam narrant propria peccata turpia. 

2 . Non est per sc mortale proferre turpia quidem sed non gra- 
viter obsccena, si fiat breviter, per jocum aut vanum solatium, nisi 
audientes ita debiles sint spiritu, ut grave scandalum patiantur.— 

Cf. S. Alphons. 11. 426. 

3 . Non semper ut mortalia sunt habenda tenera colloquia cum 
personis diversi sexus, quamvis periculis plena sint, praesertim si 
sint diuturna, saepe repetita, aut in locis solitariis fiant. — Cf. S. 
Alphons. 1111. 422 et seqq. 

4 . Nou peccant graviter qui ex mera curiositate legunt libros 
iepidos, quia ad libidinem 11011 graviter excitant, nec magno peri- 
culo exponunt, ut sunt multae comcediae vel poemata. — Si vero ob 
causam legitimam, v. gr., ad discendum stylum id faciant, nulla- 
tenus peccant. 



214 



TRACTATUS VI. — DE PRiECEPTIS DECALOGI. 



CAPUT II. 

DE PECCATIS LUXURI^; CONSUMMATIS. 

Peccata luxurise consummata sunt duplicis generis ; alia enim 
sunt juxta naturam, et alia contra naturam. Prima reducuntur 
ad fornicationem, adulterium, incestum, sacrilegium, stuprum et 
raptum; et secunda ad pollutionem, sodomiam et bestialitatem. 
De singulis breviter dicetur. 

ABTICULUS I. 

DH PECCATIS CONvSUMMATIS JUXTA NATURAM. 
% I. — De fornicatione. 

289. Fornicatio est copula soluti cum soluta ex mutuo consen- 
su ; quare concnbinatus, qui est commercium habituale soluti cum 
soluta, et meretriciiim, quod est status mulieris omnibus prostitutae, 
ad fornicationem referuntur. 

290. Dico i°. Fornicatio est semper peccatum mortale, quia 
graviter prohibetur jure naturae. Etenim si fornicatio non esset 
sub gravi interdicla, plerumque homines a matrimonio contrahendo 
recederent, prolesque ex fornicatione suscepta absque ulla educati- 
one derelinqueretur : atqui hoc cederet in grave nocumeutum totius 
societatis. Ergo . . . Praeterea constat ex I Cor. vi, 9 ; et Eph. 

v » 5- 

DicO 2°. Circumstantia concubinatus aut meretricii non est 

necessario in confessione declaranda, cum per se speciem peccati 

non mutet. Per accidens autem saepius est explicanda ad statum 

et genus occasionum manifestandum, semperque confessario inter- 

roganti aperienda est. Cf. S. Alphons. n. 432. 

g II.— De adulterio. 

291. Adulterium est copula cum alterius conjuge, seu est acces- 

sus ad torum non suum. 

292. Dico i°. Adulterium praeter peccatum contra castitatem 
aliud includit contra justitiam, quod est natura sua mortale, quia 
continet violationem j uris stridli gravi ter obligantis. Imo si habetur 
inter duos conjugatos duptex conimittitur adulterium, quia duorum 
diversa jura laeduntur, 



SFXT. ET NOK. PR7KC. CAP. IT. — DE PKC. LUX. CONSUMMATIS. 215 

Dico 2°. Adulterium committitur, etiamsi alter conjux con- 
sentiat ; quia in omni casu violantur jura sacramenti et contradlus 
indissolubilis ; quae quidem jura natura ipsa exigit, et prorsus in- 
alienabilia sunt. 

# III.— De incestu. 

293. Incestus est concubitus cum consanguineis aut affinibus 
inter gradus ab Ecclesia pro matrimonio prohibitos. 

294. DiCO. Incestus specie differt ab aliis luxuriae peccatis, 
quia graviter repugnat reverentiae naturali debitae parentibus, et 
consequeuter personis quae proxima conjunclione sanguinis aut 
affinitatis eis devincftae sunt.— Cf. S. Alphons. n. 448. 

Utrum specie differat incestus cum consanguineis ab incestu cum 
affinibus, et rursus utrum specie differat incestus pro vario affinita- 
tis et consanguinitatis gradu, atque adeo utrum gradus necessario 
iu confessione exprimendus sit, in tradlatu de pcenitentia, ubi de 
circumstantiis peccatorum aggravantibus, dicemus. 

£ IV.— De sacrilegio. 

295. Sacrilegium, quatenus est luxuriae peccatum, est violatio 
personae vel loci sacri per actum venereum. 

296. Dico. Copula, pollutio, vel quicumque tadlus graviter 
turpis habitus a persona sacra, semper includit grave peccatum 
sacrilegii ; quia praeter virtutem castitatis laedit etiam religionem 
quae graviter obligat ad personas sacras reverenter tracftandas. 
Quod si hujusmodi tadtus exerceatur inter duas personas Deo dica- 
tas, duplex haberetur sacrilegium. — De sacrikgio autem locali 
certum est ipsum committi per copulam aut pollutionem, sed utrum 
per tacflum etiam admittatur non una est Docflorum sententia ut 
ditfum est n. 215— Cf. S. Alphons. nn. 455 et seqq ; et Hom. Ap. 
n. 22. 

£ V. — De stupro. 

297. Stuprum stricle acceptum apud theologos est virginis de- 
floratio.— Deflorari autem dicitur virgo quae congressu viri naturali 
ac opere consummato prima vice corrumpitur, ipsa invita. — Dixi 
stricle apud thcologos, nam ad normam juris civilis stuprum impor- 
tat oppressiouem cujuscumque mulieris solutae et honestae, et latiori 
sensu cujuscumque mulieris solutae. 

298. Dico i°. Stuprum quocumque sensu acceptum semper 
contiuet gravem malitiam specie diversam. Ratio est, quia suppo- 
sita oppressione, quaecumque tandem sit mulier quae opprimitur, 
jam praeter castitatem, laeditur altera virtus, scilicet justitia. 



216 



TRACTATUS VI.— DE TR^ECEPTIS DECALOGI. 



8EXT. ET NON. TR^C. CAP. II. — DE PEC. LUX. CONSUMMATIS. 217 



Dico 2°. Quamvis circumstantia virginitatis non sit necessario 
aperienda in confessione, quia est tantum aggravans, si tamen pec- 
catum stupri est reservatum, tunc erit manifestanda ; quia vox 
stuprum sumenda est stritfe quoties agitur de reservatione, et de 
pcenis latis contra stupratores in jure canonico. 

DicO 3°. Ad stuprum non requiritur ut vis seu violentia phy- 
sica inferatur ; satis est enim ut puellae alioqttin invitae eonsensus 
extorqueatur minis, fraude, dolo aut repetitis ac importunis preei- 
bus, quae ejus constantiam vincant. — Cf. S. Alphons. n. 443. 

Baller. not. (b) p. 415. 

# VI.— De raptu. 

299. Rapttts senstt theologico, et pro foro interno, est violentia 
illata personae, aut iis quorum potestati subest, explendae libidinis 
causa. — Sensu autem apud forum externum usitato, est personae 
abdudtio e loco tttto ad locttm non ttttum, per vim ipsi attt iis illa- 
tam, quorum potestati subest, explendae libidinis vel matrimonii 
contrahendi causa.— Cf. Sanchez, dc Matrim. lib. 7, disp. 12, n. 30. 

Violentia in utraque definitione intelligitttr sive physica sive mo- 
ralis sett per metum gravem illata ; persona autem, qttoad etilpam 
theologicam, intelligitttr qttaelibet, mascttlus vel femina, innupta, 
nupta vel vidua, honesta vel meretrix ; quoad forum externttm et 
pcenas subeundas, quaelibet etiam, modo sit honestae vitae.-— Hinc 
in omni stupro invenitur malitia rapttts, sed non vice versa. Hisce 

notatis : 

300. DicO i°. Raptus est peccatum speciale, qttamvis pra- 
vtts adtus libidinis non seqttatttr ; et consistit praecipue in injuria 
quse infertttr per violentiam illatam libidinis causa. Quare circttm- 
stantia rapttts est necessario aperienda in confessione, sive seqttatur 
fornicatio, adulterium, etc, sive non sequatttr. 

DicO 2 . Non est censendus raptus, si mulier plene consentiat 
tum abdu&ioni tttm violationi, nisi tamen sit minor et simul ejus 
parentes seu tutores attt cttratores invite hoc patiantur. Raptus 
autem aderit, si abduaioni tantum et non violationi, aut violationi 
et non abdttdlioni consensum praebeat.— Cf. S. Alphons. n. 444. 

ARTICULUS II. 

DE PKCCATIvS CONSUMMATIS CONTKA NATURAM. 

$ I. — De pollutione. 

301. Pollutio est seminis effusio sine congressu cum alip. Pol- 
lutio voluntaria, de qua sola agimus, est vel direcfle vel indiretfe 



quaesita. Dicitur etiam mollities, et difFert a distillatione, quae est 
effusio levis alterius humoris subtilioris. In polltttione semen 
ordinarie cttm vehementi deledlatione magnaqtte commotione ejacu- 
latur ; distillatio atttem cttm nulla ordinarie aut levi admodum 
deleclatione et commotione habetur. 

302. Dico i°. Pollutio direclc et pcrfeclc volttntaria est sem- 
per peccatttm mortale, ita ttt nttnquam illam procttrare liceat. — 
Ratio est i°. qttia id erttitur ex verbis Apostoli, I Cor. vi, 10 : 
"Neque molles . . . regnum Dei possidebunt. ' ! 2". quia pollutio 
intrinsecam habet repugnantiam cttm natttra quae seminis effusio- 
nem unice ad generationem ordinavit ; 3". quia si aliqttando per- 
missa, aut tantttm sub veniali prohibita foret, facillime, ob tantam 
naturae corruptae in luxttriam proclivitatem, habitus pollutionis 
contraheretur, et proinde ordo naturae brevi sttbverteretttr ; 4". quia 
damnata fuit prop. 49 ab Innoc. XI, quae sic se habet : "Mollities 
jttre naturae prohibita non est ; unde si Detts eam uon interdixisset, 
saepe esset bona. . ." — Cf. S. Alphons. n. 476. — Viva, inhancprop. 

DicO 2 . Pollutio indircclc seu iu cattsa tantum volttntaria est 
peccatttm grave, quoties causa proxima, et natttra sua ad pollutio- 
nem tendens, v. gr., cogitationes morosae de rebtts valde libidinosis, 
sine justa ratione ponitur ; est autem veniale quoties cattsa, quae 
ponitur, est remota tantum, seu talis, ttt ipsi perieiilum pcr accidcns 
vel raro adjungatttr. Ratio tttriusque facile colligitur ex iis qttae 
alibi dicta sttnt de voluntario indiredlo. — Cf. S. Alphons. nn. 483 
et 484. 

303. Resolves. — i u . Omnis deliberata seminis effusio, qttau- 
tumvis parva, est pollutio et proiude peccatum mortale. Item 
mortale est acquiescere deleetationi pollutionis, etiam brevissimo 
tempore, cum praeter intentionem et sponte accidat. A fortiori si 
pollutio sponte incepta conattt aliquo promoveatttr. — Cf. S. Al- 
phons. n. 477. — Lacroix, de Poenit. n. 1034. 

2 . Pollutio qttae subseqttittir ex tacttt, aspectu vel lectione 
graviter tttrpi et absqtte jttsta cattsa posita est peecatum mortale 
etiam secluso adtuali consensu. Ratio est, quia tunc pollutio est 
voluntaria in causa, cum haec pcr sc grave pollutionis pericttlum 
inducant. Peccatum autem veniale erit tantum, si haec leviter 
tmpia sint, et pollutio praeter agentis inteutionem seqttatttr. — Cf. 
vS. Alphons. nn. 482 et seqq. 

3 . Culpa vacat pollutio noclttrna, quia a voluntate libera non 
oritttr, nec ulltts ei praebetur assenstts, ut sttpponitur, sed nec ani- 
mttm quidem libidinosum semper denotat, cum ex multis causis 
naturalibus possit provenire, v. gr., ex superfluitate naturae, ex 



218 



TRACTATUS VI. — DE PRJECEPTI8 DECAT.OGI. 



imbecillitate organorum aut dispositione nervorum. Mortahs au- 
tem erit vel venialis, si ante cubitum fuerit causata et praevisa pro 
majori vel minori advertentia et causae influxu. Sic pravae cogi- 
tationes voluntarise, prava colloquia, et alia ejusmodi somnum 
pnecedentia illam mortalem facile reddent. Venialem autem tan- 
tum efficiet ordinarie intemperantia in cibo vel in potu, etc. Panter 
censeri non debet mortalis pollutio norfturna quse fit cum imperfedla 
voluntate et libertate, ut quandoque in semisopitis accidit ; judi- 
candum autem est, nullum consensum adfuisse, vel ad summum 
valde imperfetfum, quando ordinarie in statu vigiliae displicet ; 
qula ex ordinarie contingentibus judicandum est. Idem etiam de 
tarflibus no&urnis tenendum est. 

4 °. Distillatio voluntaria, etiam tantum indirerfle, si notabilis 
sit seu cum notabili spirituum genitalium commotione fiat, pecca- 
tum mortale esse potest ; quia est gravis deordinatio, et proximum 
pollutionis periculum inducit. Si vero parva sit et absque notabih 
commotione distinguendum est : i°. Si direclc voluntana sit, a 
mortali non potest excusari ; quia quaecumque distillatio semper, 
vel ut plurimum, secum fert commotionem et aliquam semuns 
effusionem 2°. Si vero indireBe tantum voluntaria sit, facile ab 
omni peccato excusabitur ; quia de tali fluxu non est magis curan- 
dum quam de emissione cujuscumque alterius excrementi quo 
natura se exonerare solet.-Ita expresse S. Alphonsus, n. 477- 

c« Licet alicui pruritum magnum patienti m verendis illum 
tarftii abigere, etiam si pollutio sequatur, dummodo pruritus ille ex 
sanguinis acrimonia, ut ordinarie evenit, non vero ex libidinis 
ardore proveniat. Si enim tunc accidat pollutio, secluso consensus 
periculo, pcr accidcns et proinde inculpabiliter accidit. Ceterum 
adhortandi sunt poenitentes, ut in quantum fieri sine gravi molestia 
potest, ab hujusmodi tarftibus temperent.-Cf. S. Alphons. n. 483, 
304 Qu^RKS. A n infeminis locum habcat pcccatum pollutwnis . 
R^SP Affirm. , quamvis enim indubium sit hodie apud medicos, 
feininas non effundere verum semen, sed tantum humorem aliquem 
qui neque essentiales qualitates seminis continet, neque est ad 
concipiendum necessarius, sentiunt tamen, cum digitis vel instru- 
mento aliquo utuntur, eamdem ipsissimam voluptatem carnalem, 
quam in congressu cum viro experirentur, eaque habita, satiatae 
quiescunt, tanquam si completum esset opus conjugn. Atqm 
essentialis malitia pollutionis non consistit propne in matenali 
perditione seminis, sed in eo praecise quod extra matnmomum quae- 
ratur illa eadem voluptas quae ab aurftore naturae alligata est tantum 
licito adui congrediendi, tanquam indurftiva ad lllum. Ergo. . . 



SEXT. ET NON. PR^EC. CAP. II. — I>E PEC. LUX. CONSUMMATIS. 210 

Ex hac solutione peti debet vera ratio cur a multis theologis 
dicatur spadones, pueros et generatim omnes qui inepti sunt ad 
copulam proprie dirftam, immunes esse a malitia pollutionis, sed 
tantum tarftus impudicos committere. Cum enim impotentes sint 
ad usum matrimonii nequeunt malitiam illam eontrahere quae 
consistit in quaerenda voluptate matrimonii propria, extra licitum 
usum illius. — Cf. Revue des scienccs eccles. vol. 27, p. 586 ; et vol. 
29, p. o^et p. 205. — Baller. not. (a) p. 417. 

Animadvertendum hic est feminas generatim et a fortiori junio- 
res puellas non esse interrogandas a prudenti confessario num ad- 
fuerit aliqua effusio humoris . . . vel completa satisfarftio . . . aut 
exhaustio quaedam, etc, quoties in confessione accusatur ab illis 
aliquod peccatum solitarium contra sextum praeceptum. Quare si 
aliqua puella dicit dum confitetur : turpiter mc ipsam tctigi — vel — 
feci aliquam turpitudinem cum mc ipsa, vel aliud simile, intelligen- 
dum est ipsam peccatum pollutionis patrasse, utut forte nonnisi 
tarftum impudicum admiserit. Ratio cur non debent fieri istae 
interrogationes est quia obstat decentia in confessionali servanda, 
et periculum adest ne puella scandalum patiatur. 



# II. — De sodomia. 

305. Horrendum sodomiae crimen est concubitus cum persona 
ejusdem sexus vel diversi, sed in vase indebito. Hinc duplex 
distinguitur : i°. perfecla, quae est concubitus cum persona ejus- 
dem sexus ; 2 . impcrfecla, quae est concubitus cum persona diversi 
sexus extra vas naturale. 

306. Dico i°. Sodomia est crimen multo gravius simplici 
pollutione. Constat ex horrore quem apud omnes excitat, tum 
etiam ex inauditis pcenis a Deo inflidlis Sodomae et aliis civitatibus 
hoc peccato inquinatis. 

Dico 2 . Sodomia perfecla specie differt ab imperfeidla, quia 
ferri in sexum et in vas indebitum duplicem continet specialem 
malitiam. Verum quamvis sodomia imperfecta sit et ipsa grande 
peccatum, cum tamen simpliciter nominatur sodomia, perfecta tan- 
tum intelligitur, praesertim ubi agitur de censuris et reservatione, 
nisi superior contrarium declaraverit. — Cf. S. Alphons. 11. 471. 

307. QiL^RES. An sit in confessionc declarandum quis fucrit 
agens aut patiens in sodomia ? 

Resp. Neg., quia species peccati eadem est ; at circumstantia 
pollutionis quae in agente facilius accidere potest omnino declaran- 
da est. — Cf. S. Alphons. n. 468. 



220 



TRACTATUS VI. — DE PIUBCEPTI8 DECALOGI. 



} III. — De bestialitate. 

308. Infandum et execrandttm bestialitatis crimen est concttbi- 

tus cum bestia. 

309. Dico i°. Bestialitas est gravissimum inter luxuriae pec- 
cata, tum quia maxime repugnat naturae rationali commisceri cum 
bestia, tum quia gravissime puniebatur in antiqua lege ; dicitur 
enim Exod. xxii, 19 : "Qui cum jumento aut pecore coierit, morte 
moriatur; pecus quoque occidite." Imo peccatum istud est hor- 
ribilius ipsa sodomia, quia accedere ad diversam speciem magis 
adhuc distat a redto ordine quam accedere ad sexum aut vas inde- 
bitum.— Cf. S. Alphons. n. 474. 

Dico 2 . Tadtus impudici cum bestiis, quamvis non sint pec- 
cata bestialitatis proprie dicla, sunt tamen declarandi, quando 
aliqua venerea deledlatio ex iis quaeritur. Non autem videtur 
circumstantia necessario declaranda, si quis mediante lingua ju- 
menti aut alterius bestiae, voluptatem veneream aut pollutionem 
in se excitet. Nec est necesse explicare in confessione, cujus spe- 
ciei fuerit bestia, neque utrum fuerit mas aut femella. — Cf. S. Al- 
phons. n. 474. 



DE vSEPTIMO ET DECIMO DECAI.OGI PR^ECEPTO. 



Non furtum facics.—Non concupisccs domum proximi tui\ non scr- 
vum, non ancillam, non bovcm, non asinum, ncc omnia qua illius 
sunt. — Exod. xx, 15 et 17. 

Septimum Decalogi praeceptum prohibet omnem injustitiam ex- 
ternam in bonis fortttnae proximi. — Decimum vero etiam peccata 
intcma concupiscentiae, id est desiderii bonorum proximi et aftio- 
nis injustae, vetat. Cum de variis injustitiae peccatis circa bona 
fortttnae di<5turi simus in tra<5tatu particttlari de justitia et jure, 
nihil est qttod de duobus hisce praeceptis hic addatur. 



OCTAVUM PHMC. CAP. I. — DE AfEtfDACIO ET RESTR. MENTALI. 221 



DE OCTAVO DECAL,OGI PR^CEPTO. 



Non loqucris contra proximiwn tuum falsnm testimonium. — Exod. 
xx, 16. — Non falsum testimonium dices. — Matth. xix, 18. 

Hoc praeceptum, quatenus est negativum, prohibet prcpciptic et 
primario, ue dicatur falsum testimonium, tum in jttdicio, tum ex- 
tra judicittm ; indirecle et secundario, ne laedatur fama et honor 
proximi. Quateuus autem afnrmativum est jubet juxta Catechis- 
mum Romanum de 8 praec. n. 2, "ut simulatione, fallaciisque sub- 
latis, di(5la et fadla nostra simplici veritate metiamur." Quare hoc 
praecepto prohibetur : i ". perjurium in proximum ; 2°. mendacium ; 
3". detraclio ; 4 . contumelia ; 5". judicium temerarium et suspicio 
injuriosa. De singulis dicendttm, excepto perjurio, de quo satis in 
secttndo praecepto. 

CAPUT I. 

DE MENDACIO ET RESTRICTIONE MENTAIJ. 

1310« Mendacium est locutio contra mentem, vel, ut ait S. Au- 
gustinus, est "dicere aliquid scieuter aliter ac sentiinus." Si fiat 
nutibus vel aliquo faeto, vocatur simulatio, quae iterum dicitur hy~ 
pocrisis quando quis alterius personam simulat, v. gr., cum pecca- 
tor simulat personain justi. — Ad verum meudacium non requiritur 
tit habeatttr expresse intentio fallendi, nam ut ait idem S. Doclor : 
"Omnis qtti mentitur contra id qttod animo sentit loquitur volun- 
tate fallendi." — Cf. S. Thom. 2-2, q. 110, art. 1. — S. August. 
Enchir. cap. 18 et 22. 

Triplex distinguitur mendacii genus : i°. damnosum quo injus- 
tum damnum alicui infertur ; 2". officiosum, quod propriae vel ali- 
enae utilitatis gratia profertur ; 3 . jocosum, quod dicitur ex joco 
et sola nugandi causa. 

311. A mendacio atttem valde differt restriclio mentalis quae est 
actus mentis verba alicujus propositionis ad alium sensum, quam 
naturalem et obvium, detorquentis vel restringentis ; unde fit ut 
vera 11011 sint, nisi sumantur juxta sensum quem in mente loquen- 
tis habent. — Duplex atttem distinguitur, nempe pure seu sh icle 
menta/is } si sensus loquentis percipi nullo modo possit, et haec/n?- 



222 



TRACTATUS VI. — DE PRJECEPTIS DECALOGt. 



prie mentalis dicitur, et late seu improprie mentalis, si sensus pro- 
positionis ex adjun<5tis possit colligi. 

312. Dico i°. Mendacium proprie diclum est sane aliquid in- 
trinsece malum, sed veniale peccatum non excedit si est jocosum, 
aut etiam officiosum : si vero est damnosum erit leve aut grave 
peccatum pro quantitate damni illati. Ratio primi est, tum quia 
redte rationi repugnat signis locutionis uti contra eorum naturalem 
finem et institutionem, hominisque unitatem velle quasi destruere ; 
tum quia admissa liceitate mendacii, ordo societatis, qui mutuo 
commercio et fide nititur, omnino subverteretur. Ratio autem se- 
cundi desumitur ex communi conseusu theologorum, ex fidelium 
persuasione, et ex ipsa natura illius repugnantiae cum recla ratione, 
quse sane gravis nou apparet. Demum ratio tertii est, quia in men- 
dacio damnoso praeter virtutem veracitatis lseditur justitia quse 
obligat sub gravi vel levi juxta damnum quod infertur. — Cf. vS. 
August. lib. de mend., et cont. mend.—S. Thom. loc. cit. art. 3 et 4. 
Dico 2". Nunquam licet uti restri&ione pure seu proprie men- 
ta/i, quia, ut exejus definitione patet, hocesset simpliciter mentiri. 
At aliquando licet cx justa causa uti restridlione late id est impro- 
prie mcntali, quando sensus a loquente intentus inteUigi possit. 
Ratio est, quia hoc non est malum in sc, cum proximus non propric 
decipiatur, sed ex justa causa tantum permittatur ejus deceptio : 
aliunde ad bonum societatis requiritur ut medium adsit licite celan- 
di secretum ; aliquando autem aliud medium non suppetit praeter 

restriclionem latc seu improprie mentalem.— Dixi, ex justa causa ; 

quia si usus talium restridlionum absque proportionata causa per- 

mitteretur, nemo posset aut vellet alteri credere ; hoc autem in 

maximum humanse societatis damnum cederet. — Cf. S. Alphons. 

dcsecund. pnvc. Dccal. 1111. 151 et 152.— Lacroix, lib. 3, n. 287. 
313. Resolves.— i u . Errant sane qui malitiam mendacu vel 

unice"vel primario reponunt iu eo quod jus audientium laedatur. 

Bx hoc enim deduceretur Deum, apud quem nullum jus proprie ha- 

bemus, posse quandoque mentiri, quod plane destrueret nostram 

fidem. — Cf. Mazzella, de \ Irt. inf. 11. 698. 

2". Non sunt mendacia locutiones tropicae, ironicae, hyperbo- 

licse, quse ut tales facile ab audientibus accipi possunt et solent. 

Multo minus parabolse, quibus tam frequenter ipse Christus ute- 

batur. . , ... 

3°. Non mentiuntur qui fabulas conscribunt, vel ex joco chcunt 
aperte falsa, quia tunc verba proferuntur et intelliguntur cum alia 
significationc superaddita, at admissa a colloquentibus. 



OCTAVUM PR^EC. CAP. II. — DE DETRACTIONE. 



223 



4". Culpa non caret, qui utitur restrictione late mentali, i°. si 
id faciat absque ratione, sed ex sola intentione decipiendi, quia est 
abusus signorum ; 2 . si interrogans habeat jus inquirendi aut im- 
perandi veritatis confessionem, quia juri illi respondet regulariter \\\ 
subdito obligatio fatendi veritatem sine ambiguitate. — Cf. vS. Al- 
phons. loc. cit. n. 154. 

5". Possunt tamen uti hujusmodi restriclione omnes personse 
publicae interrogatae de rebus suae fidei commissis, ut sunt secreta- 
rii, legati principum, duces exercituum, magistratus, advocati, me- 
dici, chirurgi, obstetrices, et quisquis officium et rationem habet 
veritatem aliquam occultandi. Si enim secreta his personis com- 
missa violarentur, gravissima inde sequerentur incommoda in so- 
cietate. 

6". Item potest famulus, jussu domini, negare ipsum esse domi, 
quamvis adsit ; quia talis locutio generatim usu recepta est ad sig- 
nificandum, eum non esse domi, quatenus videri aut visitari possit. 
Attende tamen ad locorum consuetudinem. — Cf. S. Alphons. loc. 
cit. n. 165. 

7°. IJcet addere juramentum restridlioni late et non stricle men- 
tali, quia juramentum sequitur naturam adlus cui adjicitur. — Cf. 
S. Alphons. loc. cit. n. 151. 

CAPUT II. 

DE DETRACTIONK. 



314. Detradlio est injusta violatio famae, seu denigratio aut im- 
minutio bonae sestimationis quam alii habent de vita et moribus 
proximi absentis. — Dicitur abscntis, tum quia plerumque ille cui 
detrahitur physice abest, tum quia si adest, verba proprienon diri- 
guntur ad illum, et consideratur quasi absens. 

Detractio dicitur simplicitcr talis si fama proximi violetur revela- 
tione criminis veri ; denominatur autem ca/umnia si famae violatio 
ex appositione criminis falsi sequatur. Utraque duplici modo fieri 
potest : i°. direclc, si falsum crimen imponatur, si vernm amplifi- 
cetur, si occultum manifestetur, si opus bonum sinistre accipiatur ; 
2 . indirecle, negando nempe bona opera proximi, vel illa miuuen- 
do, vel etiam quandoque tacendo, aliis laudantibus, vel frigide 
laudando. 

315. Dico i°. Omnis detractio est peccatum mortale ex gene- 
re suo, quia opponitur justitiae quae obligat sub gravi, et quoniam 







224 



TRACTATUS VI. — I>E PR^KCEPTIS DECALOGI. 



OCTAVUM PR.EC. CAP. II. — DE DETRACTIONE. 



225 



bona famse sunt meliora bonis fbrtunae, detradlio per se est pecca- 
tum gravius quam furtum.-Verum gravitas vel levitas detratfioms 
non est mensuranda praecise ex gravitate defettus seu cnmims quod 
de proximo narratur, sed prsecipue ex gravitate damm quod proxi- 
mus ex eo pati potest. Quare ad cognoscendam in casu particulan 
u-ravitatem peccati, attendendum est ad qualitatem tum personae 
detrahcntis, tum personae tesa. Ratio est, quia major vel mmor 
fides prsestabitur pro majori vel minori loquentis autfontate, et 
majus vel minus sequetur fanue detrimentum pro ratione majons 
vel minoris aestimationis qua persona laesa gaudet — Cf. S. Alphons. 

u. 967. 

Dico 2 . Ouamvis in nullo unquam casu liceat falsum cnmen 

alteri apponereTcum meudacium sit aliquid intrinsece malum, licet 
tameu justa de causa, crimen alterius occultum etiam cum jadtura 
famae ipsius manifestare ; quia possunt adesse hujusmodi cireum- 
stantiae quibus jus proximi ad famam conservandam a potion jure 
elidatur, et tunc neque caritas urgeret, quia haec uon obligat cum 
gravi incommodo, neque justitia, quia nou datur jus contra jus 
pnevalens.— Cf. S. Alphons 1111. 968 et 972. 

Dico 3° Detra&or tenetur ex justitia, quantum fien potest, 
Uini ad reparandam famam injuste ablatam, tum ad compensanda 
omnia damna tcmporalia ex difTamatione provenientia et aliquo 
inodo pnevisa. Ratio primi est, quia per ablationem famae irroga- 
ta est iujuria damnosa per lcesionem juris stricli quod 111 mtegrum 
resarciri debet. Ratio autem iecUHdi est, quia omnia damna pro- 
veuientia ex detraetione tribuenda sunt detrattori, ut eausae eorum 
efhcaei. Adverte tamen obligationem restituendi famam esse per- 
sonalem, obligationem vero reparandi damna, quae ex diffamatione 
orta sunt, esse realem et proinde ad haeredes transire. — Cf. S. Al- 

phons. 1111. 991 et 996. 

Dico 4°. Restitutio famae alio modo facienda est a calumma- 
tore ac a simplici detrarftore. Ktenim calumniator tenetur ditfa 
retra&are, et quidem fier se etiam cum j adlura propriae famae, si aliter 
1 eparatio fieri nequeat ; quia melior est conditio innocentis quam 
nocentis, et hic malitise siue imputare debet quidquid propterea est 
passurus. Simplex vero detraclor dirfta retradtare nequit, quia sic 
mentiretur ; quare alio modo, quantum in ipso est, famam restituere 
dt-bet, dicendo, v. gr., se male locutum fuisse, se erravisse, aut 
quid simile ; uon euim hi solum errant qui a veritate, sed etiam qui 
a rectitudine recedunt, juxta illud Prov. xiv, 22; "Errant qui 
operantur nialum." Sed saepe modus ille non sufficit apud intel* 



ligentes et astutos, qui potius ex his formulis conjiciunt, verum 
esse crimen, quod non asseritur aperte esse falsum. Tunc igitur 
detractor, tacendo de diclis, data occasione, cum dexteritate et veri- 
tate laudare et honorare debet eum cui detraxit. — Cf. S. Alphons. 
n. 992. 

316. Quaesita. — Qu^r. i°. An sit gravis detraftio revelare 
uni viro prudenti aliquod peccatum mortale a/icujus, quod multum 
quidem dedecoret at non habeat specialem malitiam ? 

Resp. Neg., probabiliter, et ratio est, quia cum fama consistat 
in communi aestimatione homiuum, non censetur absolute diffa- 
matus qui apud unum vel alterum dumtaxat bonum nomen amisit. 
— Cf. S. Alphons. n. 973. 

QUi£R. 2 . An specie differant detracliones in materiis specie di- 
versis ? 

Resp. Neg., probabiliter, quia licet tales detracliones materia- 
liter specie distiuguantur, moraliter tamen unam hominis famam 
lcedunt, non secus ac contumeliae sunt ejusdem speciei propter uni- 
tatem honoris contra quem tendunt. Quare confessarius inquirere 
non debet de quibusnam materiis detraxerit pcenitens, non solum 
quia de obligatione non constat, sed etiam quia a cognitione diver- 
sae materiae detra(5liouis facile devenire posset ad cognitionem ipsius 
personae cui detraclum est, et ita ipsa confessio a detradtionis vitio 
non esset immunis. Imo quia probabile etiam est detracliones de 
diversis materiis, si aliunde non interrumpantur, unum esse nume- 
ro peccatum, confessarius abstinere debet ab inquirendo non solum 
queenam fuerint materiae detraclionis, sed etiam num fuerint p/ures. 
— Cf. L,ugo, de Ptenit. disp. 16, 11. 265. — Baller. not. (a) p. 429. 

Qu^R. 3". An crimen pub/icum reve/ari possitU/ud ignorantibus, 
at degentibus in eodem /oco ubi crimen jam est pub/icum ? 

Resp. Affirm., saltem absque peccato gravi, quia amissa fama 
rclate ad communitatem in qua quis vivit, per publicitatem crimi- 
nis sive haec sit juris sive fadli, jam nequit amplius grave damnum 
irrogari. Si vero quaeratur an crimen jam publicum in uno loco 
possit revelari ubi crimen adhuc ignoratur, respondetur multum 
disputari apud theologos, sed juxta S. Alphonsum aliosque non 
paucos, probabiliter non esse mortale sive crimen manifestetur ubi 
facile et brevi erit publicandum, sive agatur de locis ad quae divul- 
gatio vel uunquam vel non nisi post diuturnum tempus est perveu- 
tura. — Cf. S. Alphons. nn. 974 et 975 ; et Hom. Ap. n. 12.— L,ugo, 
de just. etjur. disp. 14, secl. 5. 

l 5 



226 



TRA0TATU8 VI. — DE PMJCRPTI8 DECAI/>GI. 



OCTAVUM PRiEC. CAP. II.— DE DETRACTIONE. 



227 






Qu^R. 4°. Ouid sentiendum de more apud nos vigente divulgandi 
totam zdtam eZrum, qui in supremos Magistratus ant Legislatores 

e/igendi sunt f 

RESP. Est certo licitum, sive justitia inspiciatur sive cantas, ea 
crimina mauifestare quse, utut occulta, candidatum minus idoneum 
reddunt muneri iu quod esset eligendus, tum quia bonum commu- 
ne praevalere debet privato, tum quia ad mentem Constitutionis 
qua regimur, et universalis consuetudinis, candidati illi censentur 
cedere de jure suo statim ac consentiuut eledtioni populari — Verum 
hac in re adesse debet limes, ac proinde damnandi sunt illi qui vel 
pruritu omnia divulgandi, vel studio partium abdutti ea etiam at- 
tingunt crimina quorum notitia nihil confert ad bonum publicum. 
— Cf. Kenrick, tra&. io, n. 139. 

Qu^R. 5°. 4n peccet graviter ille qui gravia et occu/ta peccata 
a/terius refert tantum ut ab a/iis audita, v. gr., sidicat : fertur, nar- 
rant, audivi de tali hoc vel il/ud f 

RESP Certo peccat graviter contra caritatem et justitiam, si lta 
ea referat ut alii sint merito iis credituri, v. gr., si asserat se ea 
quae narrat audivisse a persona fide digna, quia tunc causam suffi- 
cientem credendi malum praebet ; secus autem si probabiliter fides 
diclis non acmibeatur, quia tunc nulla infamia inde orietur. Si 
vero audita referat coram iis qui probabiliter ea credent ex levitate 
aut malitia propria, peccat quidem contra caritatem, quia quisque 
sub gravi tenetur ex caritate tollere occasionem damni altenus cum 
facile potest, at non contra justitiam, quia non est efficax causa 
damni.— Cf. S. Alphons. n. 977. 

Qu.ER. 6". Ouomodo peccant audientes detraclionem f 
Resp. Sicut totam malitiam detratfionis contrahunt, ac proinde 
justitiam laedunt, qui ita audiunt ut novos stimulos detrahentibus 
adjiciant, sic omnino excusantur qui, ubi advertuut detrartionem , 
discedunt, sermonem expungunt, aut faciem avertunt atque tnstes 
seostendunt, juxta illud Prov. xxv, 23: "Dissipat facies tnstis 
linguam detrahentem.' — Verum, extra duplicem hunc casum, dis- 
tinguendum est inter personas particulares et superiores. Persona 
particularis plerumque aut omnino aut saltem a gravi peccato ex- 
cusatur, si detradtionem non impediat, ex verecundia aut timore 
vel etiam ex negligentia, etiamsi commode possit, modo de llla 11011 
gaudeat, nec praeter infamiam aliud damnum accedat. Ratio est, 
quia in hac materia saepe constare nequit eorretfionem esse profu- 
turam ; imo ssepe periculosum est, et merito timeri potest, ne de- 
traaio potius augeatur vel producatur. At superior peccat contra 



caritatem, si detradtionem non impediat in quantum commode po- 
test, etiamsi de ea non gaudeat ; quia illi specialis obligatio incum- 
bit corrigendi detrahentem, aut damno subditi infamati obviandi. 
Probabilius autem non peccat contra justitiam neque superior de- 
trahentis, quia non tenetur invigilare bono alterius non subditi ; 
neque superior infamati, quia ipsi non incumbit ex justitia bono 
temporali subditi attendere. — Cf. S. Alphons. nn. 979, 980 et 981. 
Qu^R. 7 . Qucznam sint causce a restitutione fames excusantes ? 
RESP. Sequentes communiter admittuntur : i°. si delidlum quod 
uni vel pluribus revelasti, ex alia via publicum evaserit, aut si 
fama alio modo reparata sit, v. gr., per sententiam judicis, etc. ; 
2 . si prudenter judicetur criminis memoriam, temporis decursu, 
oblivione deletam esse ; 3 . si restitutio famae fieri nequeat sine vitae 
periculo, quia vita est bonum ordinis superioris ; item si restitutio 
famae sit multo minoris valoris ac jadtura quam pati deberet diffa- 
mator, v. gr. , si esset homo honoratus et praesertim bono publico 
vel religioni valde utilis ; 4 . si reparatio sit moraliter impossibilis 
ob nimiam locorum distantiam aut alias speciales difficultates, quae 
praesertim in reparatione simplicis detraclionis reperiuntur ; v. gr., 
si qui audierunt detrahentem, a praeoccupata opinione revocari non 
possint ; 5 . si judicetur detracftioni fidem adhibitam non fuisse ab 
audientibus, ut fit saepius, quando in irae calore detrahitur ; 6°. si 
infamatus obligationem expresse vel tacite remiserit, modo remit- 
tere possit ; imo quandoque sufficit condonatio praesumpta. Eam 
autem remittere non potest, quando ex ejus infamia sequitur scan- 
dalum, aut damnum vel commune vel suorum, etc, v. gr., si 
agatur de infamia sacerdotis, magistratus, etc. — Cf. S. Alphons. 
nn. 997 et 998. 

Qu^R. 8". An qui est materiaiiter tantum ca/umniator, quia sci- 
/icet ma7iifestavit crimen fa/sum quod putaverat esse verum, debeat 
famam restituere cum pericu/o amittendi suam ? 

Resp. Calumniator materialis, detecto errore, tenetur ad resti- 
tutionem, at non tam stricle quam qui calumniam fecit per injuri- 
am formalem : hic enim tenetur cum detrimento famae suae etiam 
aequali, primus non item, sed tantum quatenus sine suo notabili 
incommodo potest.— Cf. S. Alphons. n. 993. 

Qu^r. 9 . An detur ob/igatio restituendi famam ex simp/ici de- 
traclione materia/iter tantum injusta, v. gr., si quis detrahat ex 
inadvertentia ? 

Resp. Affirm., statim ac advertitur ad injustitiam, pari modo 
quo incendens alterius domum sine culpa formali, tenetur ignem 



t 

228 TRACTATUS VI.— J>E PB^CEPTIS PKCAI.OGI. 

extinguere, statim ac advertit, si eommode potest, secus damnum 
quod inde sequitur ipsi imputabitur.-Cf. S. Alphons. ibid. 

Qu«R. 10". An infamans tencatur famam restituere cham coram 

iis qui crimen a se revelatum mediate acceperint f 

Resp Neg si non prsevidit, ne in confuso qmdem, propaga- 
tionem su* detra<5tionis, et a fortiori, si ante vel post violationem 
fams secretum postulavit ; nam tunc non est vera et nyusta causa 
extensionis damni.-Secus vero dicendum si ideo detraxit, ut aud,- 
entes adduceret ad infamiam repetendam, quia tunc 11 ceusencli 
sunt tanquam causa instrumentalis qua utitur detratfor. - Vermn 
si adfuit quidem pnevisio propagationis at non expressus et pos.t.- 
vus animus nocendi ope audientium, juxta S. Alphonsum, verms 
tenetur, quia sola pnevisio sufficit ut detradtor dicatur vera causa 
totius damni. Attamen videtur posse excusari a tah onere nou 
solum ratione impossibilitatis moralis, quae saepe adest, sed etiain 
ouia tandem vera causa tanti damni est adtio libere pos.ta ab aud.- 
entibus. Prseterea, teste Card. de Lugo, praxis confessanorum est 
ut non imponatur tale onus.- Cf. S. Alphons. u. 991- I«ugo, de 

iust. it jur. dao, 15, an. 15 et 16. . . , 

Qu.BR. ii°. Ancxcuserisarestitutionefamce,siehamlcesnstiiani 

famam violaverit, nec restituerc velit f 

RESP Negant multi theologi, sed probabilius affirmandum est 
cum S Alphonso ; quia non teneris alteri jus suum reddere, s, ille 
recusat tibi reddere tuum.-Cf. S. Alphons. n. 999- 



CAPUT III. 

I)K CONTUMEUA. 

317 Contumelia est injusta houoris tesio praesenti et scienti 
irrogata. Honor autem est externa testificatio sestimat.oms qu* 
de alicuius excellentia interne habetur. Pneseus vero ahqu.s esse 
potest, vel personaliter .seu physice, vel moraliter per ,mag,neu,, 
Lque aliud in quo aliquatenus repr.esentetur. - Contumeha fier, 
potest sive negative, per omissionem honoris h,c et nunc deb.U ; 
Tepositive, verbis nempe, fa^is aut signis contemptus. Quando 
fit verbis, diversa nomina sortitur, qu*e ssepe ind.scnmmatim usur- 
pantur, aliquatenus tamen inter se discrepant. Dicitur en.m con- 
vicium, si naturales defe<Stus ; contnmelia simphc.ter, s. defe^us 



OCTAVUM rRiTCC. CAP. ITI. — DE CONTTTMELIA. 



229 



raorales ; iniproperiuni, si iiidigentiam, generis vel eonditionis vili- 
tatem, objiciat. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 72, art. 1, ad 3. 

Ad contumeliam referuntur : i°. irrisio, qua quis verbis et risu 
contemnitur ; 2 . subsannatio, qua quis gestibus ridiculis irridetur ; 
ab ea difFerunt, quia contumelia honorem deprimere intendit, hse 
vero pudorem et verecundiam causare. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 75, 
art. 1. 

318. Dico. Contumelia est peccatum mortale ex genere suo, 
et strictam inducit obligationem reparationis. Ratio primi est, 
tum quia in sestimatione hominuni honor saepe plus reputatur quam 
fama, ac proinde contumelia gravius peccatum est quam detractio, 
tum quia Matth. v, 22 dicitur : "Qui dixerit fratri suo. . . Fatue, 
reus erit gehennae ignis." Ratio autem secundi est, quia jus lsesum 
et reparabile debet reparari. — Cf. S. Alphons. n. 966. 

319. Resolves. — 1°. Honor publice per contumeliam abla- 
tus, publice est restituendus coram illis qui dehonorationis testes 
fueruut, vel saltem ita, ut satisfactio ad ipsorum notitiam pervenire 
possit. Sufficit autem, ut satisfactio fiat per aliam personam, quse 
nomine dehonorantis veniam petat. — Cf. S. Alphons. n. 984. 

2 . Ea honoris restitutio requiritur, quae censeatur sufficiens ad 
manifestandam aestimationem juxta personae offensae conditionem, 
ac proinde si qui dehonoravit fnerit superior, sufficiet si dehonora- 
tum salutet, aut ei benevolentiam ostendat. — Cf. S. Alphons. n. 986. 

3°. Si inhonoratus vindictam sumpsit, v. gr., alterum percuti- 
endo, vulnerando, etc, plerumque pro honore non requiritur ulterior 
satisfactio ; quia ille pro satisfactione videtur acceptare vindictam, 
alter vero non resisteudo videtur fateri suam culpam et aestimatio- 
nem de altero. — Cf. S. Alphons. n. 989. 

4 . In praxi multoties expedit ut confessarius omittat monere 
poenitentem, in bona fide existentem, circa satisfactionis obligatio- 
nem, maxime si praevideat monitionem non profuturam esse ; vel 
si putet eum, qui dehonoratus fuit, facile id condonare, aut recusa- 
turum esse reparationem praesertim publicam, ne memoria injurise 
apud alios redeat, aut ne ipse rubore magis afficiatur, etc. — Cf. S. 
Alphons. 11. 988. 



230 



TRACTATTT8 VI. — DK PRiECEPTIS DECALOGI. 



CAPUT IV. 



DE JUDICIO TEMERARIO, SUSPICIONE ET 
DUBITATIONE TEMERARIA. 

320. Judicium temerarium est firmus assensus ex levibus jndiciis 
formatus de aliquo peccato vel defedlu proximi ; suspicio autem 
temeraria est quaedam inclinatio ad assensum de malo proximi ex 
insufficienti ratione, seu est assensus inchoatus, quo quis, ex insuffi- 
cienti ratione, judicat probabiliter latere aliquod fundamentum male 
opinandi de proximo. Demum dubitatio temeraria est suspensio 
animi in neutram partem se determinantis circa honestatem proximi. 

321. DicO i°. Judicium temerarium est peccatum mortale ex 
genere suo. Ratio est, quia unusquisque jus habet ad bonam sui 
existimationem apud singulos, nec malus praesumi debet, donec 
probetur.— Verum ad gravitatem judicii temerarii requiritur : i°. 
ut sit firmum, seu citra dubium ; 2°. ut sit plene deliberatum et 
voluntarium ; 3 . ut sit in re gravi de persona determinata et cog- 
nita ; 4 . ut innixum sit indiciis quae uti levia et inepta ad judican- 
dumcognoscantur. Ratio horum est, quia secus non esset verum 
judicium, neque vere temerarium, neque graviter proximo injurio- 
sum.— Cf. S. Alphons. n. 962. 

DicO 2 . Suspicio et dubitatio temeraria sunt venialia tantum 
ex genere suo. Ratio est, quia ob debilem et facile mobilem ad- 
hsesionem ordinarie leve tantum damnum proximo afferunt, cum 
famam non tollant, sed tantum minuant et dubiam reddant. — Cf. 

S. Alphons. n. 963. 

322. ReSOlveS.— 1°. Non peccat graviter qui de proximo 
sinistre judicat, si judicium innititur indiciis ad prudentem proba- 
bilitatem sufficientibus, quia moralis certitudo et vera probabilitas 
non adeo distant, ut censeatur gravis injuria habere quasi certum 
quod est valde probabile.— Cf. S. Alphons. n. 962. 

2 . Non peccat graviter qui judicando non advertit plene ad 
motivorum insufficientiam, quamvis advertat se minus prudenter 
judicare, vel si negligentiam tantum levem admittat in repellendo 
judicio— Cf. Alphons. ibid. ; et Hom. Ap. n. 1. 

3 . Non peccat graviter qui temere judicat de aliquo indetermi- 
nato inter plures, v. gr., alicujus coetus vel communitatis, vel etiam 
de aliquo determinato quidem, sed sibi ignoto. — Cf. S. Alphons. 

4°. Suspicio vel etiam dubitatio plane temeraria, nulli scilicet 



OCTAVUM PR.EC. APPENDIX. — I)E VIOLATIONE SECRETI. 



231 



innixa rationi, peccatum mortale esse potest, si versetur circa 
peccata valde extraordinaria et gravia ratione conditionis persona- 
rum quas respicit ; quia hujusmodi suspicio aut dubitatio major 
injuria est, quam judicium etiam firmum circa peccata minus 
gravia. — Cf. S. Alphons. n. 964. 

5°. Licet damna praecavere ex timore -non omnino imprudenti ; 
atque ita, v. gr., potes res tuas sub custodia servare, ne surripian- 
tur a peregrino domi tuae commorante ; quia, etsi non possis 
positive judicare hunc vel illum esse furem, potes tamen optime 
tibi consulere, cum certo scias inter homines esse aliquando fures, 
quamvis a furto alieni existimentur. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 60, art. 
4, ad 3. 

APPENDIX 



De Violatione Secreti. 

3S3. Secretum hic dicitur quidquid vel ex natura sua, vel ex 
speciali contradtu, occultum servari debet. — Triplex distinguitur 
et est i°. naturale, si ab ipsa natura rei celandae imponatur, v. gr., 
si quid scias quod manifestare nequeas sine gravi alterius laesione 
sive in aestimatione, sive in bonis, etc. : 2 . promissum, si quis, 
arcanum ab alio audiens vel casu discens, promittat se id non 
revelaturum ; 3 . commissum, si quis alteri quidpiam manifestet, et 
simul ab ipso silentium circa illud tacite vel expresse exigat. 

324. Dico i°. Secretum naturale in re gravi obligat sub gravi, 
et quidem ex justitia, nisi justa causa excuset. Ratio est, quia ex 
revelatione secreti sequitur damnum proximi, qui jus habet, ne sine 
causa rationabili laedatur. 

Dico 2 . Secretum promissum, praeter obligationem secreti 
naturalis, quam ratione materiae aliquando inducere potest, vi solius 
promissionis, obligat graviter vel leviter juxta intentionem pro- 
mittentis ; leviter, si promittens, ut saepe fit, ex fidelitate tantum ; 
graviter in materia gravi, si ex justitia se obligare voluerit. 

Dico 3°. Secretum commissum seu communicatum, quod dicitur 
etiam rigorosum, obligat sub gravi ex justitia, et quidem strictius 
quam secretum mere naturale, atque etiam promissum ; quia praeter 
obligationem naturalem urget etiam obligatio ex contractu oneroso 
expresse vel tacite suscepta. — Cf. S. Alphons. n. 970. — Baller. not. 
(a) et (b) p. 440. 

»125. Quaesita. — Qu^R. i°. Qucenam sint catisce justce ma- 
nifestandi secretum quodcumque etiam si sit commissum f 



232 



TRACTATUS VI. — DE PRiECEPTIS DECALOGI. 



Resp. Sunt i°. consensus refte praesumptus illius cujus interest 
secretum occultari ; 2°. divulgatio rei aliunde profedta ; 3 . damnum 
ex secreto secuturum Reipublicse, vel privatis innocentibus, vel ipsi 
committenti, aut etiam illi cui committitur secretum. — Dixi secu- 
turum, quia si agatur de damno jam illato non potest licite revelan 
secretum commissum quamdiu damnificator ipse se prodere non 
tenetur, etsi secretum naturale aut promissum possit, imo debeat 
judici legitime interroganti manifestari, ut damnum jam illatum 
vindicetur. Ratio discriminis est, quia obligatio, quae secretum 
naturale aut promissum afficit est essentialiter conditionata, et 
veluti supervenit obligationi praeexistenti respondendi judici legi- 
time interroganti. At si sermo est de secreto commisso, judex vel 
superior nequit abrogare jus naturae, quod exigit illud servari 
debere, nisi alia via res sit jam cognita. — Cf. S. Alphons. nn. 970 
et 971. — Baller. not. (a) p. 441. 

Qu^R. 2 . An possis revelarc secrctum, si promiseris illud servare 

etiam cum vito? jatlura ? 

RESP. Affirm., si illud exigat bonum commune, quia tunc 
hujusmodi promissio est^ natura sua invalida. Secus vero respon- 
dendum si agatur de tuo proprio damno simpliciter gravi, quia juri 
tuo expresse renuntiasti, et illicitum non est permittere ut incurras 
grave damnum ad promissionem servandam. — Cf. S. Alphons.n.97 1 , 

Qu^R. 3 . An peccet graviter qui revelat secrctum uni vel altcri 
viro probo sub eodem secreto ? 

RESP. Neg. , probabiliter per sc ; quia in hoc casu gravis injuria 
erga alium committi non videtur, nisi tamen reveletur personae cui 
secretum tibi committens specialiter voluisse illud celari merito 
praesumitur.-— Dixi, per se ; quia in praxi, ob circumstantias secreti, 
revelatio facile gravis evadet, quando scilicet personas, quibus ac- 
ceptum secretum committis, nimis leviter supponis ita discretas, ut 
illud sint certo servaturae.— Cf. S. Alphons. n. 971. 

QuiER. 4 . An graviter peccet aperiens aut legens alterius littcras f 

RESP. Affirm., quia jure naturali et jure gentium gravis obli- 
gatio inest secreta litterarum illaesa servandi ; secus commereium 
humanum pessumdaretur. Excipe tamen casus sequentes : i°. si 
adsit consensus tacitus aut praesumptus illius qui scribit, vel illius 
ad quem litterae mittuntur ; 2 . si cognoscatur vel praesumatur lit- 
teras continere res levis momenti ; 3 . si justa de causa fiat, v. gr., 
ad damnum publicum aut privatum avertendum, modo non plus 
legatur quam ad hunc finem necessarium est ; 4 . si litterae ex levi- 
tate aut ex aliqua inadvertentia aperiantur. — Cf. S. Alphons. dc 
Peccatis, n. 70 ; et Hom, Ap. nn. 5 et 6. 



TRACTATUS VII. 

DE PR^CEPTIS ECCLESI^ 

326. Multa existunt praecepta Hcclesiae particularia : hic de iis 
tantum loquemur quae universos fideles respiciunt, cujuscumque 
sint status vel conditionis. In iis proponendis non parum difierunt 
Dodlores et Catechismi, quamvis haec differentia potius in modo 
loquendi consistat quam in ipsa rei substantia. Ad uniformitatem 
tamen obtinendam, quae hac in re necessaria prorsus est, illum 
ordinem sequemur quem adhibet Catechismus jussu Conc. Plen. 
Balt. III nuper editus. Ita igitui ibi enunciantur. 

Ecclksi^: Pr^cepta. 

I. — Missam audire Dominicis aliisque diebus festis. 
II. — Jejunium et abstinentiam servare certis quibusdam diebus. 
III. — Sacramentaliter confiteri saltem semel in anno. 
IV. — Sacram Kucharistiam suscipere intra tempus paschale. 
V. — Subsidium aliquod conferre ad congruam Pastorum susten- 

tationem. 
VI. — Abstinere a celebratione matrimonii in iis adjunclis in qui- 
bus Ecclesia illud prohibet. 



DE PRIMO ECCLESI.E PR^ECEPTO. 

Missam audire Dominiois aliisque diebns festis. 

Cum de obligatione et de modo audiendi Missam diebus Domi- 
nicis et festis, necnon de abstinentia ab operibus servilibus satis 
dictum fuerit ubi de 3 . Decalogi praecepto, hic aliquid tantum 
exponetur de auclore, et de numero horum festorum tum de jure 
communi, tum de jure particulari apud nos vigente. 

327. I. Solus Papa universae Ecclesiae festa indicere potest, 
quia solus in Ecclesiam universam jurisdictione gaudet. Episcopi 
quoque festos dies instituere in propria dioecesi possunt : habent 
enim facultatem leges in sua dicecesi condendi. Attamen ex pra^- 
senti disciplina, ue nimia Ordinariorum facilitate ultra modum dies 
festi multiplicentur, vetantur Episcopi, ne, clero fidelibusque in- 

(233) 



234 



TRACTATtJS VII. — DE PR^ECEPTIS EOCLEBIJS. 



consultis aut contradicentibus, festa statuant. Quinimo non desunt 
qui putent eam potestatem Episcopis ablatam esse ab Urbano VIII, 
Constit. Universa, in qua haec habentur : 'Xocorum Ordinarii in 
Domino monentur, ut ad ecclesiasticam ubique servandam sequah- 
tatem, de cetero perpetuis futuris temporibus ab indi&ione sub 
prsecepto novorum festorum abstineant."— Et revera S. C. Rituum 
ad qusestionem : "An Episcopus, in sua dicecesi, possit alia festa 
instituere de prsecepto prseter illa quse in didta Bulla (Urbani VIII ) 
expressa sunt?" respondendum censuit : Negative, 23 Jun. 1803. 
— Cf. S. Alphons. de tertio prctc, Decal n. 266. 

328. II. Multa olim instituta sunt festa, quse decursu tempo- 
rum, refrigescente fidelium fervore, in desuetudinem abierunt, vel 
aucloritate ipsa ecclesiastica abolita sunt. Etenim Urbanus VIII, 
Const. Universa, 13 Sept. 1642, multa festa suppressit, novumque 
dierum festorum elenchum statuit ut sequitur : 

"Apostolica aucloritate decernimus et declaramus, infra scriptos 
dumtaxat dies pro festis ex praecepto colendos esse . . . Dominicos 
scilicet dies totius anni ; Nativitatis D. N. J. C. ; Circumcisionis ; 
Epiphanise ; Resurredlionis cum duabus sequentibus feriis ; As- 
censionis ; Pentecostes cum duabus pariter sequentibus feriis ; 
SancUssimse Trinitatis ; Solemnitatis Corporis Christi, et Inventio- 
nis S. Crucis, necnon festivitatum Purificationis, Annuntiationis, 
Assumptionis et Nativitatis Deiparse Virginis ; Dedicationis S. 
Michaelis Archangeli ; Nativitatis S. Joannis Baptistse ; SS. Petri 
et Pauli, S. Andrese, S. Jacobi, S. Joannis, S. Thomse, SS. Philippi 
et Jacobi, S. Bartholomaei, S. Matthsei, SS. Simonis et Judse, et S. 
Matthise ; item S. Stephani, protomart. ; S. Laurentii, martyris ; 
S. Sylvestri, Papse et Conf. ; S. Josephi, etiam Conf. ; et S. Annse, 
Deiparse Genitricis ; Solemnitatis Omnium Sancftorum ; atque unius 
ex principalioribus Patronis in quocumque regno sive provincia, et 
alterius pariter principalioris in quacumque civitate, oppido vel 
pago, ubi hos Patronos haberi et venerari contigerit." 

Huic catalogo addendum est festum Immaculatse Conceptionis 
B. M. V. quod de prsecepto haberi voluit Clemens XI, per Constit. 
Commissi Nobis, 6 Dec. 1708. 

Pius VI, propter temporum calamitatem, fidelibus Romanis con- 
donavit obligationem qusedam festa celebrandi. Hsec autem se- 
quentia sunt, scilicet : festa SS. Apostolorum, prseter SS. Petri et 
Pauli solemnitatem ; duae ferise quae Pascha et Pentecosten sequun- 
tur; Inventio S. Crucis ; festa S. Annae, S. Laurentii, S. Ste- 
phani, SS. Innocentium, S. Sylvestri, Nativitatis S. Joannis 
Baptistae, S. Michaelis, et S. Josephi ; quae tamen tria postrema 



SECUNDUM PR^C. — DE JEJUNIO ET ABSTINENTIA. 



235 



postea restituta sunt. Ceterum circa alia nihil per hoc immutatum 
fuit quoad obligationem Pastoribus impositam Missam pro popnlo 
celebrandi ; ideoque standum est adhuc catalogo Urbani VIII. Ita 
solemniter a Pio IX fuit declaratum per Constitut. Amantissimi, 3 
Maii, 1858. 

329. III. In Statibus hisce Foederatis usque ad ultima hsec 
tempora novem servabantur dies festi apud plures diceceses, sed 
apud alias magna vigebat varietas. Quare Patres Baltimorenses 
Conc. Plen. III, sequens statutum sub n. 111 habuerunt : "Ad 
salutem animarum per majorem uniformitatem in festis promoven- 
dam, Patribus visum est Apostolicse Sedi supplices offerre preces 
ut ex omnibus festis apud nos jam vigentibus, illa tantum retine- 
antur quorum observatio, attentis devotione fidelium et publicis 
moribus, felicius sperari potest. Talia autem videntur esse sex 
quse sequuntur : 

Immaculata Conceptio B. M. V. ; Nativitas D. N. J. C ; Cir- 
cumcisio D. N. J. C ; Ascensio D. N. J. C. ; Assumptio B. M. V. ; 
Festum Omnium Sanctorum." 

"Quoad reliqua vero ubi nunc sunt de prsecepto, oranda est 
Sancta Sedes, ut quoad prseceptum missam audiendi et a laboribus 
servilibus abstinendi, non tamen quoad devotionem et solemnitatem 
externam, supprimantur et supradicti sex dies festi, omnes et soli, 
per omnes has provincias de prsecepto servandi esse declarentur. ' ' 

Quoniam autem huic petitioni plene annuit Summus Pontifex, 
ut constat ex litteris Card. Prsefecti de Prop. Fide, datis die 31 Dec. 
1885, dicendum est sex tantum dies festos esse observandos in tota 
hac regione, juxta prsesentem disciplinam. 



DE SECUNDO ECCLESI^ PR^CEPTO. 



«Jejunium et abstincntiam servare certis quibusdam diebus. 



330. DicO i°. Exstat prseceptum ecclesiasticum abstinendi a 
carnibus certis quibusdam diebus. Constat ex variis SS. Pontifi- 
cum Constitutionibus, ex omnibus Catechismis, ex universali con- 
suetudine, et omnium theologorum consensu. Imo prseceptum 
abstinentise apostolicum reputatur, non secus ac prseceptum jejunii, 
a quo primis Ecclesise sseculis non separabatur. 



236 



TRACTATUS VII.— DE PR^ECEPTIS ECCEESIiE. 



SECUND. PRJEC. CAP. I. — DE NEC. JEJUN. CONDITIONIBU8. 237 



Dico 2°. Exstat etiam praeceptum ecclesiasticum jejunandi, 
scilicet abstinendi determinatis diebus tum a certa cibbrum quali- 
tate, tum a cibis quibuscumque juxta formam ab Ecclesia prse- 
scriptam. Constat ex variis SS. Pontificum Constitutionibus et ex 
omnibus Provinciarum ecclesiasticarum Catechismis. 

Dico 3". Utrumque hoc pneceptum , quamvis j uxta communem 
theologorum sententiam admittat parvitatem materise, per se tamen 
obligat sub gravi. Ratio est, tum quia materia praecepta gravis 
est, tum quia, ad jejunium quod spedlat, damnata fuit ab Alex. 
VII prop. 23, quse sic se habet : "Frangens jejunium Ecclesiae, ad 
quod tenetur, non peccat mortaliter, nisi ex contemptu vel inote- 
dientia hoc faciat, puta quia non vult se subjicere praecepto." 

Dico 4°. Nisi detur sufficiens excusatio vel legitima dispen- 
satio, primum pneceptum obligat omnes omnino fideles habentes 
usum rationis ; alterum autem eos tantum qui vigesimum primum 
ictatis annum jam compleverint. Constat ex communi consuetu- 
dine et theologorum omnium dodlrina. 

DicO 5°. Prseceptum abstinentiae praeter tempus jejunii urget : 
i°. feria sexta cujuslibet hebdomadae in universo orbe christiano, 
nisi in hanc diem incidat Nativitas Domini ; 2°. die Sabbati, nisi 
legitima consuetudo alicubi aliter praescripserit. — In hac vero 
regione possumus vesci carnibus diebus Sabbati vi indulti, quod 
antea generaliter concessum fuerat ad viginti annos ; sed anno 1868, 
S. Pontifex Pius IX jussit ut unusquisque Episcopus qui tali in- 
dulto indigere se putaret, expositis rationibus, in particulari recur- 
rere deberet ad Sedem Apostolicam— Pneeeptum autem jejunii 
urget tempore quadragesimae, quatuor temporum et quarumdam 
vigiliarum quarum numerus non idem est ubique. Apud nos, sed 
non ubique, quatuor tantum servantur, scilicet Nativitatis Domini, 
Pentecostes, Assumptionis B. M. Virginis, et Omnium Sanctorum. 
Jejunatur etiam in plerisque nostris dicecesibus singulis feriis sextis 
adventus.— Cf. S. Alphons. nn. 1010 et seqq— Kenrick, tracl. 4, 
part. 2, 1111. 37 et seqq. — Conc. Plcn. Balt. II, 1111. 381 et seqq. ; et 
Conc. Plen. Balt. III, n. 112. 

NoTA \\—Plura dubia quce prceccptum shnplicis abstiuentue 
rcspiciunt, solutioncm habebunt in iis quce dc jejunio dicentur. 

Nota 2°.—Patrcs Baltimorenses Conc. P/cu. III, n. 112 fatcnhir 
quidem difficilius esse obtinerc uniformitatem hac in rc, sed ex nota 
ibi apposita ct ex aliis adjunflis licet spcrare nos hanc uniformitatevi 
qucc tantopere cxoptanda est brevi habituros. 



CAPUT I. 

DE NECEvSSARHS JEJUNII CONDITIONIBUS. 

Jejunium ecclesiasticum tribus tanquam partibus constat, scilicet : 
1". unica comestione, per 24 diei horas, vespertina refecliuncula 
adje&a ; 2 . abstinentia a carnibus et ladliciniis ; 3 . tempore ad 
refedtiouem sumendam determinato. 

AIITICULUS I. 

DE TNICA RKFECTIONE KT REFECTIUNCUI.A. 

»{31. DicO. Primaria et essentialis conditio jejunii consistit 
in unica refeetioue, ut constat tum ex uuanimi consensu theolo- 
gorum, tum ex praxi et sensu fidelium ; nemo enim jejunare 
dicitur qui ssepius per diem manducat, dum e contrario bene 
concipitur jejunium sine abstinentia a carnibus et lacfticiniis. — 
Attamen prseter consuetam refedlionem licet sumere sub vespere 
refedtiunculam ex levioribus cibis, ut constat ex consuetudine uni- 
versali a multis saeculis introducta, et ab Ecclesia tolerata, imo 
tacite etiam approbata.— Cf. S. Alphons. nn. 1004 et 1024. 

832. Quaesita.— Qu^:r. i". An possit mane, ill&so Jejunio, 
sumi frustulum panis cum haustu cafei vel thece, aut aliquid simile t 

RESP. Affirm., modo quantitas parva sit, scilicet non excedat 
duas uncias. Ratio desumitur ex universali fidelium consuetudine, 
quse valere debet in unaquaque regione aut provincia etiamsi non- 
dum adhuc ibi invaluerit. Etenim cum expositum fuerit : "usum 
sumendi mane diebus jejunii, parva quantitate, cafeum aut choco- 
latum cum frustulo panis . . . nondum in Canadam fuisse intro- 
ductum/' et simul petitum fuerit : "utrum tuta conscientia tolerari 
aut permitti possit in memorata regione Canadensi, ut mane diebus 
jejunii, parva quautitate sumatur cafeum aut chocolatum cum 
frustulo pauis?"— S. Pceuitentiaria die 21 Nov. 1843, respondit 
"eos qui talem usum sequuutur uon esse inquietandos."— Quare si 
hoc vel alio simili praesidio adhibito, potes ferre jejuuium, quod 
aliter non ferres, ipsa jejunii obligatio a te exigit ut illud praesidium 
adhibeas. — Cf. S. Alphons. 11. 1023. — Eacroix, lib. 3, part. 2, n. 
1324.— Baller. not. (b) ^.—Nouvelle Revue Theol. vol. 4, p. 431. 



■ 

I 1 



I 



238 



TRACTATUS VII. -DE PR^ECEPTIS ECCLE8I.E. 



iSECUND. PR^EC. CAP. I. — 1>E NEC. JEJUN. CONDITIONIBUS. 



239 



Qu^R. 2°. An liceat scepius per diem tantillum panis vel alterius 
cibi sumere prceter frustulum matutinum ? 

Resp. Neg., quia non permittitur a consuetudine, nisi, ut ha- 
bent theologi, Semel aut iterum antequam bibatur ne potus noceat. 
Quare parvae eomestiones non solum suut peccata venialia seorsim 
sumptae, sed etiam peccatum grave, si saepius eodem die repetitae 
in gravem materiam coalescant. Etenim damnata fuit ab Alex. 
VII prop. 29, quae sic jacet : "In die jejunii, qui saepius modicum 
quid comedit, etsi notabilem quantitatem in fine comederit, non 
frangit jejunium."— Adverte insuper parvas istas comestiones per 
totam diem repetitas illicitas esse non solum si prceter frustulum, 
sed etiam si loco ipsius sumantur, et ratio est, quia licitum sane est 
frustulum sumere, sed eo solum tempore, quantitate et qualitate 
quae a consuetudine pennittitur.— Cf. S. Thom. 2-2, q. 147, art. 6. 
— S. Alphons. 1111. 1018 et seqq. 

Qu^ER. 3 . An liccat, illceso jejunio, scepius per diem bibere? 

RESP. Affirm., si agatur de illis liquidis quae de se ordinantur 
et communiter adhibentur ad sitim sedandam, juxta theologorum 
axioma : Liquidum non frangit jejunium. Imo licet etiam sumere 
unum ex hujusmodi liquidis, v. gr., vinum cum expressa intentio- 
ne sedandi famem. Ratio est, quia lex jejunii praecipit tantuin 
abstinentiam a cibo, non autem a potu, et juxta S. Thomam, "sta- 
tutum legis positivae non attendit intentionem observantis, sed 
ipsum actum, eo quod modus virtutis non cadat in praecepto, sed 
est finis praecepti."— Quod autem de viuo hic dicitur, applicandum 
est, pro moribus nostris, cerevisiae, cafeo et theae, quia haec non ha- 
bent naturam cibi sed potus. Idem dicendum esse videtur etiamsi 
parum quid sacchari et aliquae guttulae lactis admisceantur cafeo 
aut theae, quia tunc etiam retinent naturam potus. — Cf. S. Thom. 
4, dist. 15, q. 3, art. 4, q. 1.— S. Alphons. 11. 1022.— Kenrick, tract. 

4, part. 2, 11. 45. 

Qu^ER. 4°. An frangat jejunium potus aquce saccharo et succis 
aurcorum aut citrcorum malorum immixtce? 

Resp. Neg. , nisi tantam eorum substantiae copiam aquae im- 
misceas, ut potus ille rationem cibi habere censeatur. Ratio est, 
quia ex communi aestimatione, qui talem mixtionem {lemonade) 
sumeret non diceretur manducare sed bibere. Imo S. Alphonsus 
concedit illam sumi posse etiamsi sit gelu concreta ( ices, etc. )— Non 
idem, ut patet, dicendum, si ageretur de lacte gelu concreto {ice- 
cream ), quia lac, praesertim si sit spissum, non potus sed cibi habet 
rationem. — Cf. S. Alphons. 11. 1022. 



Qu^R. 5 . Quid dicendum de potione chocolati? 

RESP. Solutio pendet a quantitate chocolati quae aquae miscetur. 
Illi qui unam unciam cum dimidia immitti faciunt in cyathis ordi- 
nariis, vel imminuta tali quantitate panem substituunt pro rata, 
et semel in die utuntur tali adminiculo, certe non sunt inquietandi. 
Si autem saepius quis velit per diem hac potione uti, oportet ut 
multo minor quantitas chocolati adhibeatur. — "Qua ratione," ait 
Kenrick, "apud nos paratur, potus plane habet rationem, et instar 
theae vel cafei sumi potest." — Cf. S. Alphons. 11. 1023. — Kenrick, 
loc. cit. n. 45. 

Qu^R. 6°. An qui inculpabiliter duplicem i?i die refeclionem 
sumpsit, errore deteclo, aut ablata causa excusante, teneatur sub 
gravi a tcrtia abstinere ? 

Resp. Neg., probabiliter, et ratio est quia cum essentia jejunii 
in unica comestione sita sit, post binam refectionem, jejunium fac- 
tum est impossibile. A fortiori autem tertiam refectionem superad- 
dere potest qui culpabiliter duas jam sumpsit, quia hic non solum 
materialiter sed etiam formalitcr jam laesit praeceptum. Secus au- 
tem dicendum iu utroque casu, si ageretur non de quantitate, sed 
de qualitate ciborum, quia hoc est praeceptum divisibile. — Cf. S. 
Alphons. 11. 1030 ; et Hom. Ap. n. 20. — Baller. not. (a) p. 456. 

Qu^R. 7 . Quid si die jejunii inadvertenter jentatus fueris ? 

Resp. Si parum quid sumpseris, v. gr. , unam aut alteram cibi 
unciam, debes ex more jejunare, quin tameu refectionem ac ccenu- 
lam consuetis horis deseras ; non enim fuit substantialiter laesum 
jejunium. Si vero sumpseris quantitatem integrae coenulae aequi- 
valentem, transferre debes prandium ad vespertinum tempus, vel 
si uolis aut non possis ita agere, sumpto prandio hora consueta, 
ccenulam vespertinam ita debes imminuere ut eam reducas ad frus- 
tulum panis cum haustu cafei vel theae quod solet mane sumi a 
jejunantibus. — Si demum quantitas quam sumpsisti consuetae re- 
fectioni par fuerit, tunc probabiliter ad nihil teneris. Ratio est, 
quia ex dicendis inferius, hora refectionis ita pertinet ad essentiam 
jejunii ut non possit multum anticipari, ac proinde sumpto jeuta- 
culo, quod aequivalet refectioni, versus horam octavam vel nonam, 
substantia jejunii probabiliter facta est impossibilis. 

Qu^ER. 8° Qucenam cibi quantitas sumi possit in refecliuncula scu 
cce?iula ? 

Resp. Juxta S. Alphonsum et multos alios theologos, qui com- 
muni consuetudini innituntur, oclo circiter cibi uncice, saltem ordi- 
uarie loquendo, sumi possunt. — Alii ad aliam regulam recurrunt, 






240 



TRACTATUS VII. — r>E PRJ5CEPTIS ECCLESI^. 



SECUND. PRjEC. CAP. I. — DE NEC. JEJUN. CONDITIONIBUS. 241 



et permittunt quartam partem coense, scilicet refedtionis principalis 
quam quisque solet diebus jejunii sumere. Haee ultima regula 
nimis vaga vel scrupulis obnoxia est. Quantitas o&o unciarum 
nemini deneganda videtur, major autem concedenda iis quibus haec 
non sufficeret ad vires reficiendas et gravi esset incommodo. Sane 
statui nequit regula omnino fixa, cum etiam ad complexionem, 
munera obeunda, durationem jejunii, etc, attendi debeat. I^icet 
in genere sumere quantum necessarium quis ducit ad evitandam 
indispositionem, quse ipsum impediat quominus officia sua conve- 
nienter obeat. Habeuda etiam est ratio propriae regionis, sicubi 
major cibi quautitas necessaria est. — Cf. S. Alphons. n. 1024. — 

Baller. not. (b) p. 457. 

Variis in locis ex indudla consuetudine in vigilia Nativitatis, aut 
in Ccena Domini sumere licet quantitatem duplo majorem, sed haec 
consuetudo non ubique viget. 

QujER. 9°. Qucenam ciborum qualitas adhiberi possit in canula f 
Rksp. Muitum hac de re disputatur a theologis, variaeque re- 
gulae assignantur, sed imprimis servanda est locorum consuetudo. 
Sicut enim ipsa ccenula sumi nou posset nisi a consuetudine per- 
mitteretur, ita etiam ad consuetudinem recurrendum est, ut videa- 
mus quantum et praesertim quid sumere liceat. Quare male quis 
deduceret, independenter a consuetudine, posse in ccenula adhiberi 
ova aut etiam butyrum ex eo quod lacticinia permittantur in prin- 
cipali refeclione. Imo fieri potest ut alicubi vi consuetudinis buty- 
rum sumi posset non autem caseus, aut pisces parvi permittantur 
non autetn magni. Apud nos autem caseum et butyrum concedit 
consuetudo; concedit etiam ovasednon ubique.— Cf. S. Alphons. 
nn. 1027 et 1028. — Kenrick, loc. cit. n. 46. — Baller. uot. (b) 

P- 459- 

Qu.ER. io°. An liccat in cctnula sumerc offam, seu panem decoc- 

tum cum aqua ct aiiquo aiio cibo a consuetudine concesso t 

Rksp. Affirm., sed tunc non licet uti o&o unciis panis, liquido 

pneciso, sed tantum quatuor aut quiuque. Ratio est, quia panis 

per decoclionem et fermentationem cum aqua aliam naturam ac- 

quirit, ita ut ex iis quid unum fiat, et evadat una substantia major. 

Idem pariter diceudum de aliis decodtionibus (mush) quae ex farre 

aut oryza solent fieri.— -Concedi autem potest, ait S. Alphonsus, ut 

iuter ipsam refectionem quis panem aqua aut vino intingat, et sic 

etiam octo uncias panis vino madefatfi sumat ; quippe nulla hic in- 

tervenit fermentatio ; et liquor cuin inserviat tantum ad vehiculum, 

non computatur.— Cf. S. Alphons. n. 1029.— Salmant. cap. 2, n. 77. 



ARTICULUS II. 



DE ABSTINENTIA A CARNIBUS. 



333. Dico. Omnibus fidelibus ratione utentibus interdicun- 
tur carnes singulis jejunii diebus, et tempore quadragesimali etiam 
ova et lacticinia. Primum constat ex declaratione Bened. XIV, 
in Epist. encyclica Non ambigimus, ac proinde, contra id quod plu- 
res antiquiores theologi habent, duplex lege jejunii imponitur prae- 
ceptum, quorum unum respicit quantitatem et aliud qualitatem 
ciborum, et dispensatus vel impotens quoad unum, non ideo est ab 
altero excusandus. Alterum vero constat ex praxi Ecclesiae, ex 
dispensationibus quae conceduntur, et ex prop. 32 ab Alex. VII 
damnata, quae sic se habet : "Non est evidens quod consuetudo 
non comedendi ova et lacticinia in quadragesima obliget." — Dixi 
tempore quadragesimali, quia aliis diebus jejunii nulla lege gene- 
rali imponitur abstinentia ab ovis et lacticiniis, quamvis Romae 
servetur in quibusdam diebus. — Cf. S. Alphons. nn. 1005 et 1013. 

334. Quaesita. — Qu^ER. i°. Quid venit nomine carnis, ovo- 
rum et lacticiniorum f 

Resp. Nomine carnis veniunt omnia animalia in terra viventia 
ac respirantia, ut communiter admittunt theologi ex regula tradita 
a S. Thoma, ac proinde ranae, testudines, etc, non prohibentur. 
Nomine autem ovorum et lacticiniorum intelliguntur omnia ea quae 
originem ex carne ducunt et habent rationem cibi. — Circa absti- 
nentiam a carnibus admittitur parvitas materiae, et multo facilius 
circa abstinentiam ab ovis et lacticiniis. — Cf. S. Alphons. n. 1011. 

Qu^ER. 2 . Quid dicendum de usu laridi f 

Resp. Certum est non licere illud edere per frusta ad instar 
obsonii, quia ita caro reputatur. Licet tamen eo uti etiam in sero- 
tina refectiuncula sive tanquam condimento sive ad decoquendos 
cibos dummodo antea fuerit liquatum. Verum haec conditio, quae 
requiri videtur a S. Pcenitentiaria, satis servatur si laridum liquefiat 
in ipsa decoctione ciborum, et separentur particulae carneae et spis- 
siores. — Dixi etiam in serotina refecliuncula, tum quia permissum 
fuit a S. Pcenitentiaria 16 Jan. 1834, tum quia, teste Kenrick, ita 
fert consuetudo apud nos vigens. — Nunquam vero in concessione 
condimenti laridi intelligitur adeps cujuscumque alterius animalis, 
praeter suillum. — Cf. Acla S. Sedis, vol. 1, p. 424, nn. 16, 17 et 18. 
— Kenrick, tradl. 4, part. 2, n. 37. , 

16 



H 



242 



TKACTATUS VII. — DE PR^CEPTFS ECCLEBLfi. 



Qu^R. 3°. Utrum concessa dispensatione vel stante legitima consue- 
tudine sumendi laclicinia, lioc ipso ova etiam intelligantur permissa ? 

RESP. Affirm., quia ova et larfticinia dicuntur tzquiparata. 
Excipe tamen casum restrirftionis expressae. Excipe etiam sero- 
tinam referftiunculam in qua id solum sumi potest quod expresse 
permittitur vi indulti aut consuetudinis. 

Qu^ER. 4°. Quid importat lex de non permiscendis epulis ? 

Resp. 1>x ista consistit in eo quod dispensati ad carnes diebus 
jejunii nequeant in eadem referftione sumere cames et pisces.— Dixi 
i°. in eadem refeclione, quia eadem die licite sumi possunt carnes in 
una referftione et pisces in altera.— Dixi 2°. carnes et pisces, quia 
nullibi vetitum est permiscere in eadem referftione carnes cum 
larfticiniis, ovis et leguminibus quibuscumque, vel etiam larfticinia, 
ova et legumina cum piscibus. Nomine autem piscium hic veniunt 
non solum pisces proprie dirfli sive recenter capti sive sale siccati, 
sed etiam testacea marina quae fruclus maris improprie dicuntur, 
scilicet : encrasicholi, harengi, ostrese, cancri et similia (anchovies, 
herrings, sardifies, oysters, crabs, clams, lobsters, etc). Constat de 
lege ipsa ex Const. Benedicli XIV, Non ambigimus • de interpre- 
tatione autem legis hic data constat ex variis responsis a Bened. 
XIV ad Archiepiscopum Compostellae datis die io Junii, 1745* et a 
S. Pcenitentiaria 16 Jan. 1834. —Cf. Acla S. Sedis, vol. 1, pp. 422 

et seqq. 

Qu^R. 5°. Utrum lex de non permiscendis epulis compleclatur 
etiam dies dominicos in quadragesima, ct alios dics jejunii cxtra 

quadragesimam ? 

Resp. Affirm., ad utrumque, ut constat tum ex citatis responsis 
Bened. XIV ad Archiepiscopum Compostellse, tum ex responso S. 
Pcenitentiarise dato 8 Jan. 1834.— Cf. Acla S. Sedis, ibid. 

Qu^R. 6°. Utrum lex pra-dicla respiciat dies simplicis abshnentur 

per annum ? 

Resp. Neg., tum quia lex ista est connexa cum lege jejumi, 
tum quia ita declaravit S. Pcenitentiaria die 15 Feb. 1834. Quare, 
illi quibus feriis sextis per annum, quacumque ex causa, indulge- 
tur esus carnium, licite possunt eas permiscere cum ostreis et 

piscibus. 

Qu^R. 7°. Utrum obligatio epulas non miscendi attingat solum- 
modo eos quiadjejunium, scilicet ad unicam refeclionem. tenentur, vel 
respiciat etiam eos qui sunt dispcnsati aut exempti a legejcjunii? 

RESP. Attingit utrosque nam proposito dubio ab Episcopo 
Bajonensi, scilicet : "Utrum obligatio de non miscendis piscibus 



SECtlND. PR.EC. CAP. I. — DE NEC. JE^UN. CONDPTTONIBUS. 243 

cum carne diebus quadragesimae attingat omnes qui vi indulti 
carnibus vesci possunt, vel solummodo eos qui jejunant?" Con- 
gregatio S. R. et U. I. die 23 Junii, 1875, rescribi mandavit : 
"Affirmative quoad primam partem ; Negative quoad secundam.' 

Hic autem sedulo est animadvertendum hanc responsionem non 
afficere eos qui tempore quadragesimae carnes edunt quotidie ex 
strirfla necessitate et consulto medicorum, non autem proprie vi 
indulti. Hi scilicet, si quidem deordinatio stomachi vel alia 
quaepiam infirmitas qua laborant id suadet, non apparet cur de- 
beant ab ostreis simul et carnibus manducandis abstinere. Ratio 
est, quia nequeunt lege quadam quadragesimali, et quidem secun- 
daria affici illi pro quibus quadragesima ipsa quasi non existit. — 
Cf. Acla S. Sedis, vol 1, p. 423, n. 9 ; et vol. 15, p. 144. — Baller. 
vol. 2, not. (a) p. 1078. 

Qu^ER. 8°. Utrum iis qui ad jejunium non tenentur, et quibus 
licet vi indulti vesci carnibus, liceat his vesci pluries in die ? 

Resp. Affirm., dummodo Episcopus in concessione indulti non 
ponat expressam limitationem, restringendo scilicet esum caraium 
ad unicam referflionem pro omnibus, etiam pro iis qui ad jejunium 
non tenentur. Hanc autem limitationem ponere, nuper S. Pceni- 
tentiaria in responsione ad Episcopum BufFalensem, declaravit "non 
expedire." Quare licebit iis qui ad jejunium non tenentur pluries 
in die vesci carnibus sive Ordinarii locorum hanc liceitatem decla- 
raverint sive nihil dixerint. — Cf. Acla S. Sedis, vol. 1, p. 423, nn. 
7 et 8, cum notis ; et vol. 14, p. 568. — Sarra, pp. 489 et seqq. — 
Nouvelle Revuc Theol. ser. 2, vol. 2, pp. 251 et seqq. 

AJRTICULUS III. 

de hora refectionis. 

335. Dico. Quamvis primitus unica referflio non sumeretur 
diebus jejunii nisi versus solis occasum, nostris tamen temporibus 
licite ea sumi potest fere sub meridie, ut constat ex universali con- 
suetudine et theologorum consensu. — Cf. S. Alphons. n. 1016 ; et 
Hom. Ap. n. 9. 

336. Quaesita. — Qu^r. i°. An hora refeclionis pertineat ad 
essentiam jejunii, ita ut graviter peccet, qui notabiliter eam anticipat? 

Resp. Controvertitur : S. Alphonsus sententiam affirmantem 
omnino tenendam docet ; at negant alii non pauci Dorflores qui 
horam habent ceu quid accidentale. Quoniam praxis consona est 



! 



I 



I 



I 

'■II 



■ 



244 TRACTATUS VII.— DE PRJECEPTIS ECCLESIjE. 

sententiae S. Do&oris, hsec videtur praeferenda, nisi legitima loco- 
rum consuetudo aliud permittat— Dicitur in quaesito qui notabihter 
eam anticipat ; nam nullum adest dubium de eo qm refedbonem 
notabiliter postponeret, omissa refe<5tiuncula, quia sic antiquam 
praxim jejunandi imitaretur.-Cf. S. Alphons. n. 2016; Hom. Ap. 

n. 21 ; et QQ. Reform. n. 13. 

QlLER. 2 . An fra?igatur jejunium, si cccnula mendie, refettio 

autem vespere sumatur ? 

Resp Non frangitur essentialiter, et proinde si fiat sine causa, 
non excedit peccatum veniale. Verum etiam ab hoc veniali excu- 
sat causa rationabilis, et loci aut conditionis consuetudo. Imo 
multis in locis ex consuetudine hodierna fieri potest coenula hora 
decima mututina et refetfio vespere, ut constat ex resp. S. Poemt. 
dato 19 Jan 1834. Quod autem hic dicitur de hora decima trans- 
ferri potest, pro moribus nostris, ad nonam aut etiam otfavam 
horam et inquietari non debent qui, sumpta refec5liuncula, locum 
dein petunt ubi hora nona parati esse debent negotns gerendis. 

Qu^R 3°. Quamdiu pra?idium protrahi possit t 

Resp Nihil absolute circa hoc determinari potest ; non videtur 
autem absque aliquaculpa protrahi posse ultra duas horas.-Cf. S. 
Alphons. n. 1020; et Hom. Ap. n. 10. 

Qu^ER. 4°. Anfrangatjejunium, qui refeclio?icm interrumpit, ct 
clapso aliquo i?itervallo ad eam rursus accedit ? 

RESP Si interruptio sit levis, v. gr., unius quadrantis, omni 
culpa caret, etiamsi absque ratione fiat. Si vero interruptio sit 
valde notabilis, v. gr., duarum horarum et absque ratione protradta, 
non potest excusari a peccato gravi, quia dici nequit umca refettio. 
Si autem interruptio gravi de causa habeatur, nullum est peccatum 
ad mensam redire, etiam mora notabili interposita, quando praece- 
dens refetfio sufficiens non fuerit ; quia Kcclesia nunquam intendit 
obligare ad diem sine sufficienti refecflione transigendam. — Cf. S. 

Alphons. n. 1020. 

QllER. 5°. An ille, qui a me?isa surrexit cum ammo non ampiius 

comede?idi, possit iterum me?isce accumbere ? 

RESP Affirm., probabiliter, si convivae adhuc comedant, vel si 
in mensa apponatur novum ferculum quod ipse ignorabat apponen- 
dum. Ratio est, quia adhuc moraliter idem prandium censetur.— 

Cf. S. Alphons. n. 1020. 

Qu^R. 6°. Si quis ma?ic, itineris causa, jentacutum sumpscnt, 
teneaturjejunare, si postea non proficiscatur ? 

RESP. Affirm., si jentaculum aequivaleat coenulae, quia tunc, 



SECUND. PR.EC. CAP. II. — DK CAUSIS A JEJUN. EXCUSANTIBUS. 245 



fadla inversione, jejunium est adhuc substantialiter possibile. Secus 
vero respondendum propter rationem oppositam si jentaeulum 
aequivalet ordinarise refectioni. 

CAPUT II. 

DE CAUSIS A JEJUNIO EXCUSANTIBUS. 

Causae excusantes a jejunio ad tres praecipue revocari solent, 
scilicet : i°. ad impossibilitatem sive physicam, sive moralem ; 2°. 
ad pietatem vel caritatem ; 3 . ad dispensationem, sicut de aliis 
praeceptis dictum est. 

887. Quaesita. — Qu^R. i°. Quinam smt illi pu certo ex- 
cusa?itur a lege jejunii ? 

Resp. Certo excusantur : i°. pauperes ostiatim mendicantes ; 
2°. aegroti, infirmi convalescentes et debiles, iique omnes qui nisi 
saepe per diem aliquid sumant-notabilem capitis dolorem aut ver- 
tiginem patiuntur ; 3 . illi omnes qui exercent opera admodum 
laboriosa, v. gr., lapicidae, agricolae, figuli textores, lanarii, fullo- 
nes, bajuli, aurigae, nautae remigantes, fabri ferrarii, lignarii, et 
murarii, cursores qui litteras deferunt, pistores, sutores, etc. — 4 . 
Mulieres praegnantes aut laclantes, etc. , etc. 

Hisce multisque aliis enumeratis haec addit Kenrick, n. 60 : "Si 
adjiciamus specialia regionum harum adjuncla, facile patebit pau- 
cos ad hanc legem, quae olim tam arcte servabatur haberi obligatos. 
Plerique profecto fideles hisce in provinciis vel colendis agris vel 
alii gravi labori vacant ; praeterquam quod cibi esuriales, quibus 
semel per diem vescens quis satis reficiatur, non facile comparentur, 
et quae ex solo Americano nascuntur, succi et nutrimenti plurimum 
dicantur haud continere. Ideo missionariis cavendum est, ne occa- 
sionem peccandi aliquibus ex errore praebeant, veteri disciplinae 
ardlius inhaerendo." — Cf. Kenrick, tradt. 4, part. 2, nn. 49 et seqq. 
— S. Alphons. nn. 1033 et seqq. 

Qu^R. 2 . An excuse?itur a jejunio senes sexagenarii? 

Resp. Affirm., sive sint certo sive dubie viribus debiles. Si 
autem viribus polleant controvertitur apud Doctores ; sed juxta 
S. Alphonsum probabilis est sententia eos excusans tum propter 
consuetudinem, tum praesertim quia hujusmodi senes ex defeetu 
caloris indigent cibo frequentiori.— Cf. S. Alphons. n. 1036. 

Quod de sexagenariis viris hic dicitur, ab aliquibus applicatur femi- 
nis quinquagenariis, tum quia hae sicut citius pubertatem acquirunt, 
ita citius senescunt, tum quia naturaliter debiliorem habent stoma- 



■ 






■ 






14 



I 



11 
M 



246 



TRACTATUS VIT. — DE PRJECEPTIS ECCLESIJE. 



TERTIUM PR/EC. — DE ANNUA CONFESSIONE. 



247 



chum. Hanc sententiam S. Alphonsus non dicit probabilem, sed 
tamen damnare non audet, nec praeterea ipsi deest aliarum autfo- 
ritatum pondus.— Cf. Baller. not. (a) p. 465. 

Qu,ER. 3°. An excusentur a jejunio illi omncs, qui etsi vacent 
operi laborioso, sunt tamen adeo robusti utfacile jcjunare fiossmt t 

RESP. Affirm., probabiliter, et ratio est, quia in hisce ommbus 
debet attendi ad id quod communiter, et per se contingit, non au- 
tem ad exceptiones. Praeterea si secus esset jam aperiretur janua 
multis scrupulis et anxietatibus.— Cf. S. Alphons. n. 1043. 

338. Inutile est multos alios casus enumerare de quibus theolo- 
gi agunt. Ob oculos tamen semper haberi debet Ecclesiam ceu 
piam matrem velle utique exercitium pcenitentiae, sed non immi- 
nutionem laboris, aut grave aliquod extrinsecum nocumentum. 
Quod si dubium habeatur de sufficientia causae excusantis recur- 
ratur ad dispensationem.— Juvat demum hic referre concessionem 
fa&am militibus et nautis Americanis de qua sic loquitur Kennck : 
"Concessit Pius IX, ad preces Episcopi Buffalensis, ut milites et 
nautae Americani ab abstinentiae lege eximerentur universim, sex 
diebus exceptis, nempe Feria quarta Cinerum, tribus ultimis heb- 
domadae sandlae diebus, et in Vigilia Assumptionis B. M. V. et 
Natalis Domini. ' Id intelligendum de iis qui ac5tu inserviunt in 
castris, navibus, praesidiis, non autem qui ex venia absunt. — Fa- 
miliae, cum iis communi vitfu utentes, eo gaudent privilegio, non 
item quae procul degunt."— Cf. Kenrick, tratf. 4, part. 2, n. 37- 



DE TERTIO ECCLESI.E PR^CEPTO. 

Sacramentaliter conflteri saltein semel in anno. 

339 DiCO. Datur praeceptum annuae confessionis, et proba- 
tur ex can. 21, Conc. Later. IV, ubi sic legitur : "Omnis utriusque 
sexus fidelis, postquam ad annos discretionis pervenent, omma sua 
peccata solus confiteatur fideliter, saltem semel in anno, propno 

sacerdoti. * ' 

340. Quaesita.— Qu^R. i°. Quomodo computandus sit annus 

hac in re ? 

RESP Non conveniunt Doftores ; nam quidam computant ab 
nna ad aliam confessionem, alii ab initio Januarii ad finem mensis. 
Decembris, et alii demum, quibus favet recepta fere ubique consue- 



tudo, computant a Paschate ad Pascha. — Cf. S. Alphons. de Sa- 
cram. Ptenit. n. 662.— Lugo, de Pcenit. disp. 15, 11. 154. 

Qu^R 2 . Quinam co?ifessarius intelligendus sit nomine proprii 

sacerdotis ? 

RESP. Nomine proprii sacerdotis intelligitur quicumque fuerit 
ab Episcopo approbatus, ut fuse probat Benedictus XIV, et ut ait 
S. Alphonsus, "certum est ex praeseuti universali consuetudine, 
quidquid antiqui aliter dixerint." Addit S. Dodtor hoc esse intel- 
ligendum etiam "invito parocho." Et re quidem vera ex mente 
Christi et Ecclesiae, exceptis monialibus et religiosis generatim 
propter speciales quasdam rationes, plena omnibus et semper con- 
cedi debet libertas eligendi confessarium inter sacerdotes omnes 
approbatos ; ac proinde non leviter errant qui vel publice vel pri- 
vatim prohibent fideles sive parochianos ne hac libertate quocum- 
que tempore utantur, et minis illos obligant ut in propria ecclesia 
aut proprio parocho confiteantur. — Dixi omnibus et semper ; nam 
si libertas ista concedenda est decurrente anno et tempore paschali, 
a fortiori concedenda est iis qui sunt graviter infirmi. — Cf. S. Al- 
phons. de Sacram. Pcenit. nn. 564, 565 et 670.— Benedi<5t. XIV, dc 
Svnod. lib. n, cap. 14, nn. 2 et seqq. 

QllER. 3 . Quandonam pueri censeantur annos discretionis atti- 
gisse, ut prcecepto annua confessionis adstringa?itur ? 

Resp. Quando sunt capaces peccati mortalis ; quod non ex 
aetate solum, sed praecipue ex gradu ingenii vel boni malique dis- 
cretione judicandum est. Satis autem discretionis inesse censetur 
in iis qui jam apprehendunt malum esse mendacium aut inobedi- 
entiam, aut de impuris quibusdam adtionibus erubescunt. Hinc 
Pastores animarum tenentur puerulos etiam septennes ad confessi- 
onem sensim praeparare, et eos, in quibus animadvertunt mortale 
peccatum etiam dubium, absolvere, saltem intra annum vi Concilii 
Lateranensis. Graviter igitur errant neque excusari possunt con- 
fessarii qui pueros sibi commissos nunquam ante primae communi- 
onis aetatem absolvere volunt. In dubio de discretione absolvantur 
sub conditione.— Cf. S. Alphons. de Sacram. Poznit. nn. 662 et666 ; 
et de quarto prcec. Decal. n. 270.— Baller. not. (a) p. 447. 

Qu^ER. 4 . A?i ille, qui ?wn gravatur mortalibus, tencatur con- 
fiteri venialia, ratio?ie pr&cepti an?iua confessionis ? 

RESP. Neg., quia Ecclesia confessionem faciendam statuit, quae 
est ex Christi institutione praecepta. Christus autem nullam aliam 
praecepit confessionem nisi peccatorum mortalium, ut explicat 
Concilium Tridentin. sess. 14.— Cf. S. Alphons. de Sacram. Pamit. 
n. 667. 



■ 






I 






248 



TRACTATUS VII. — DE PRjECEPTIS ECCLESIjE. 



Qu^R. 5°. An ille, qui intra annum obligationis, quocumque 
modo computetur, venialia tantum, aut semel aut scepius, confessus 
est, teneatur adhuc pracepto anntue confessionis, si ante finem anni 
in peccatum mortale lapsus fuerit ? 

RESP. Affirm., ut videtur, et ratio est, quia praeceptum semel in 
anno confitendi respicit confessionem peccatorum mortalium, ut 
didtum est supra. Hinc, quemadmodum non tenetur confiteri is 
qui sola venialia habet, ita etiam non censetur satisfecisse praecepto 
per confessionem venialium, qui postea eodem anno peccatum 
mortale committit.— Cf. S. Alphons. de Sacram. Poenit. n. 669.— 
Suarez, de Poenit. disp. 35, nn. 9 et 12.— Lugo, de Pcenit. disp. 15, 
n. 162. 



DE QUARTO ECCIyESI^E PR^ECEPTO. 

Sacram Eucharistiam suscipere intra tempus paschale. 

341. DicO i°. Praeceptum communionis paschalis, non secus 
ac praeceptum annuae confessionis, divinum est quoad substantiam, 
ecclesiasticum vero quoad temporis determinationem. Constat de 
hoc praecepto ex perpetua Ecclesiae praxi, ex innumeris Conciliis, 
et Constitutionibus pontificiis, et praesertimex Conc. Trid. sess. 13, 
can. 9 : "Si quis negaverit, omnes et singulos Christi fideles utri- 
usque sexus, cum ad annos discretionis pervenerint, teneri singulis 
annis, saltem in Paschate, ad communicandum, juxta praeceptum 
sandtae matris Ecclesiae ; anathema sit." — Tempus paschale, ex 
declaratione Eugenii IV, incipit a Dominica Palmarum et termina- 
tur Dominica in Albis. Potest tamen ex consuetudine, uecessitate 
vel privilegio aut etiam a confessario in casu aliquo particulari 
justa de causa ampliari. Utrum autem solius Episcopi aucloritate 
protrahi possit quoad omnes dicecesanos, affirmant nonnulli Doc- 
tores, negat vero Benediclus XIV, dc Synodo, lib. 12, cap. 6, n. 10. 

Ceterum pro hac regione S. Sedes jam benigne annuit ut, nisi 
restringatur ab unoquoque Episcopo, tempus communionis pascha- 
lis computetur a prima Dominica Quadragesimae inclusive ad 
Dominicam SS. Trinitatis pariter inclusive.— Cf. Conc. Plen. Balt. 

II, n. 257. 

DiCO 2 . Communio paschalis in propria parcecia sumenda est, 
ut aperte colligitur tum ex variis SS. Pontificum Constitutionibus, 
tum etiam ex generali Ecclesiae praxi. Hinc praeceptum Eucha- 
ristiae suscipiendae triplex est : i Bm . spedlat ipsam communionem, 
2 an \ tempus, 3 am . vero locum : ubi autem vel postremum vel secun- 



QUARTUM PRjEC. DE COMMUNIONE PASCHALI. 



249 



dum impleri nequit, duobus aliis vel certe primo satisfaciendum est. 
Verum apud nos, deficien,tibus parochiis proprie di<5tis, non est 
urgendum praeceptum quod respicit locum, excepta tamen Califor- 
nia, ut patet ex Conc. Prov. S. Francisci habito an. 1874, ubi n. 
16, itahabetur : "Declaramus Redtores earum parceciarum, quae 
habentur uti parceciae proprie diclae, teneri ad omnia munia Paro- 
chorum erga fideles intra limites suarum ecclesiarum constitutos 
adimplenda ; fideles autem jus habere ab subsidia spiritualia ab illis 
ceu a propriis animarum Redloribus recipiendum, ac specialiter 
teneri ad ipsos recurrere pro Communione paschali, Baptismo, 
Viatico, Extrema Undlione et Matrimonio. ' ' 

342. Quaesita. — Qu^R. i°. An qui temporc prcescripto omisit 
communionem, tencatur, quamprimum potest, communicaref 

RESP. Affirm., et ratio est, quia tempus minime determinatum 
est ad finiendam obligationem, sed ad eam urgendam ; id enim 
clare indicare videntur verba Concilii Lateranensis : saltem semel in 
anno . . . ad mhins in paschate ; et Tridentini : singulis annis, sal- 
tem in paschate ; quibus verbis praecipitur quidem ut communio 
tempore paschali fiat, sed simul atque principaliter ut ultra annum 
non differatur. Plures tamen et graves Audtores, quorum sen- 
tentiam S. Alphonsus ait non esse contemnendam, arbitrati sunt 
praeceptum communionis omnino affixum esse tempori paschali, 
ipsumque, elapso hoc tempore, penitus cessare. — Cf. S. Alphons. 
de Sacram. Euchar. n. 297. 

Qu^ER. 2 . An teneatnr ad communionem qui, nondum hiarpto 
tempore paschali, prcevidet se fore impeditum t 

Resp. Valde controvertitur ; sed negandum esse videtur, tum 
juxta sententiam eorum qui dicunt hoc praeceptum ita affixum esse 
tempori paschali ut extra illud nulla sit alia obligatio, tum juxta 
eos qui docent, transadlo tempore paschali, adhuc remanere obli- 
gationem communicandi singulis annis. Nam hi ultimi simul 
docent, juxta communem sententiam universali usu comprobatam, 
annum computandum esse a paschate ad pascha, ac proinde com- 
munionem factam tempore paschali nondum inccepto, nullo modo 
esse impletivam praecepti. — Attamen illo tempore jam inccepto, 
teneris quamprimum huic obligationi satisfacere, si impedimentum 
praevideas, imo teneris auferre impedimenta etiam gravia quia 
praeceptum istud est etiam divinum et gravis momenti. — Cf. S. 
Alphons. de Sacram. Euchar. n. 298. 

QUiER. 3 . A 71 peccet graviter qui differt communionem ad primam 
vel secundam diem post elapsum tempus paschale t 

RESP. Affirm., per se, et ratio est, quia licet hujusmodi dilatio 






I 



250 



TRACTATUS VII. — DE PRiKCEPTIS ECOLESI^. 



in se parva videri possit, est tamen satis notabilis prae duratione 
temporis paschalis juxta jus commune. At quoniam apud nos hoc 
tempus ex indulto Apostolico extensum est ad centnm fere dies, 
dilatio unius aut alterius diei certo non debet ceuseri notabilis. 



DE QUINTO ECCLESI.E PRyECEPTO. 

Stihsidium aliquod eonferre ad coiigraani Pastorum sustcnlalionom. 

343. Hoc praeceptum est juris naturalis et positivi, tum divini, 
tum ecclesiastici. Naturalis quidem quatenus importat necessa- 
riam sustentationem ministrorum Ecclesiae ; nam, ut egregie probat 
S. Thomas, naturalis ratio didlat, ut sicut his qui communi utili- 
tati invigilant, scilicet principibus et militibus et aliis hujusmodi, 
stipeudia vidtus debentur a populo, ita etiam iis qui divino cultui 
ministrant ad salutem totius populi, populus ipse suppeditet neces- 
saria vidtus. Hoc eodem sensu praeceptum istud est etiam juris 
clivini positivi, ut constat ex Matth. x, 10 ; et I Cor. ix, 7 et seqq. 
— Verum addit S. Thomas, "determinatio certae partis est reservata 
ordinationi Ecclesiae." Porro primordiis Ecclesiae hujusmodi de- 
terminatio nulla erat, et sacerdotes sustentabantur fidelium donis 
sponte collatis, praesertim iis quae occasione sacrificii celebrandi 
offerebautur. Antiquo huic mori successit decimarum solutio 
quam plura injunxerunt Concilia, nono praesertim saeculo. At 
hodie plerisque in locis decimae sublatae sunt, et Clerus sustentatur 
vel beneficiorum redditibus, vel pensione a Gubernio accepta, vel 
fidelium incerta oblationum largitate, prout apud nos obtinet. 
Incerta quidem ea est et diversa juxta diversarum diceceseon statuta 
et consuetudines, at nemini forte huc usque defuit.— Cf. S. Thom. 
2-2, q. 87, art. 1.— Kenrick, tra<5l. 4, part. 2, nn. 62 et seqq. 

344. Quaesita.— Qu/ivR. i°. Anccnsendi sint rei peccat\ i mor- 
talis fideles qui apud nos nihil unquam confcrunt in pastorum 
snstentatio?iem f 

Rksp. Hac de re ita scribit Kenrick : "Id omnibus persuasum 
esse debet, oportere ut singuli pro sua parte aliquid conferant, ne 
sustentatione necessaria indigeant sacerdotes ; sed quamdiu nulla 
certa lege onus injungitur et definitur, non audemus peccati mor- 
talis damnare eum, qui omittit aequam portionem conferre, quoties 
non est periculum ne sacerdotes ea causa indigeant, vel alii fideles 
nimis graventur. Illi autem qui prae avaritia recusant quid dare, 
in iis quae indicavimus adjunclis, videntur graviter rei et indigni 



QUINTUM PRiEC. — DK PASTORUM SUSTENTATIONE. 



251 



venia sacramentali : violant enim legem Christi Domini de minis- 
trorum Evangelii sustentatione, et se aliosque objiciunt discrimini 
salutis." — Cf. Kenrick, loc. cit. n. 64. 

Attendendum hic est sequens statutum Conc. Plen. Balt. III, sub 
11. 292 : "Fama fert (quae utinam inanis mendaxque sit !) nonnullis 
in locis inveniri sacerdotes qui, ubi gravis culpa non apparet, 
sacramentalis absolutionis beneficium denegant fidelibus, qui nolint 
eollectis stipem dare, ad quam sub peccato gravi teneri non constet ; 
imo etiam (quod longe detestabilius est) aegrotantibus ac morti 
proximis adsistere ac sacramenta praebere recusant. Vix animum 
inducere possumus, ut quidpiam tam atrox et indignum de ecclesi- 
arum nostrarum ministris suspicemur. Si quis vero existat, qui 
tale quid attentaverit, memores sint Episcopi se muneri suo gravi- 
ter deesse, nisi in reum pro merito animadvertant. " 

Qu.ER. 2°. An sacerdotes qui crquam non habent sustentationcm a 
suisfidelibus, possint extra limites suce Parochice cleemosynas colligcrcf 

Resp. Neg. , nisi habeant veniam proprii Episcopi scripto con- 
cessam. Ita enim statuerunt Patres Baltimorenses : "Cum ex 
sacerdotum vagorum et ignotorum discursu ad eleemosynas a 
fidelibus colligendas gravia oriantur incommoda, visum est districte 
prohibere ne sacerdos aliquis, absque episcopi sui venia, scripto 
concessa, extra congregationem sibi commissam eleemosynas petat 
vel in alia dioecesi absque Ordinarii licentia. " — Cf. Conc. Plen . 
Balt. II, n. 119 ; et Conc. Plen. Balt. III, nn. 294 et 295. 

Qu^ER. 3 . Quid dicendum de illis sacerdotibus, qui intra Missa- 
rum solemnia, ab altari discedunt, ad oblationes colligendas f 

Resp. Sunt prorsus damnandi, ut patet ex sequentibus verbis 
Conc. Plen. Balt. III, n. 293: "Gravissima sunt verba Concilii 
superioris, quibus damnavit perversam agendi rationem illorum 
sacerdotum, qui ipsa intra missarum solemnia ab altari recedunt, 
aedemque sacram circumeunt, a singulis fidelibus eleemosynam 
petentes. Tanta vero apparet quorundam pertinacia ac in obser- 
vandis etiam strictissimis legibus socordia, ut qui constituti sumus 
legum ecclesiasticarum custodes, alta voce decretum Antecessorum 
nostrorum de novo promulgare et inculcare constringamur. No- 
tatum itaque 'turpissimum abusum, Ecclesiae sacrisque ejus ritibus 
injurium, quique Catholicorum ruborem et indignationem, aca- 
tholicorum vero irrisionem et contemptum provocat, reprobamus et 
prorsus extirpandum decernimus. Qua in re singulorum Epis- 
coporum conscientia oneratur. 

NoTA. — De sexto Ecclesice prcecepto agetur ubi de Matrimonio. 



X 






PARS I. CAP. I. — DE NOTIONIBUS GENERAL. JUSTITI^E ET JURIS. 253 



TRACTATUS VIII. 



DE JUSTITIA ET JURE 



PARS PRIMA 
De Natura et Principiis Justitiae et Juris. 

CAPUT I. 

DK NOTIONIBUS GENERAUBUS JUSTITI^ ET JURIS. 

ARTICULUS I. 

DE NATURA JUSTITI^. 

#45. Justitiae nomen ajusto derivatum videtur. Justum autem 
dicitur quod est adaequatum et commensum cum sua regula ; unde 
justitiain genere vocatur quidquid efficit hanc adaequationem. — 
Hinc et gratia sanctificans, et complexus omnium virtutum et qui- 
cumque habitus bonus solent et possunt vocari justitia ; nam in 
omnibus istis adaequatio quaedam habetur vel cum ultimo fine vel 
cum regula totali aut partiali honestatis. 

Verum stricliori sensu justitia definitur a S. Thoma post Ulpia- 
num : ' 'Constans et perpetua voluntas jus suum cuique tribuendi. ' 
— Dicitur i°. constans, quia est propositum habituale, deliberatum 
et firmum. — Dicitur 2°. perpetuo non quidem ex parte actus, sed ex 
parte objecti, quatenus homo justus vult jus suum cuique semper 
tribui.— Dicitur 3 . cuique, quia justitia est semper ad alterum, at- 
que adeo requirit diversitatem personarum, nemo enim justuserga 
seipsum dici potest aut sibi facere injuriam, quia haec est laesio 
juris, altero invito. 

Definitio S. Thomae a recentioribus paulo immutata ita exhibe- 
tur : "Virtus moralis inclinans voluntatem ad constanter et perpe- 
tuo reddendum unicuique jus suum ad aequalitatem." — Cf. S. 
Thom. 2-2, q. 58, art. 1.— Lugo, disp. i, nn. 1 et seqq.— Lessius, 

(252) 



lib. 2, sect. 1, n. 1. — Crolly, vol. 1, nn. 17 et 22. — Scavini, lib. 2, 
tracl. 6, n. 287. 

#46. Justitia quadruplex distinguitur, scilicet legalis, distribu- 
tiva, vindicativa et commutativa, non quatenus sint totidem spe- 
cies ejusdem generis, sed quia primae tres participant aliquomodo 
de justitia commutativa, quae sola est stricte talis. 

i°. Justitia legalis inclinat quemque ad reddendum societati, 
cujus est pars, officia omnia, quae a bono communi requiruntur. 
Hinc et ad subditum et ad ipsum Principem pertinet, quatenus 
utrumque ordinat ad communitatem veluti partem ad totum. Vo- 
catur legalis, quia munus ejus praecipuum est ut legum, quibus 
bonum commune procuratur, observationem promoveat. Vocatur 
quoque ge?ieralis, eo quod nullus sit virtutis actus, quem non pos- 
sit, et aliquando debeat, propter bonum commune imperare. — De- 
ficit autem haec virtus a ratione justitiae rigorosae, tum quia non 
est omnino ad alterum, cum pars non sit quid prorsus diversum a 
toto, tum quia non respicit jus stricte dietum seu proprietatis. 
Hinc qui leges non observant rebelles aut nefarii dicuntur non au- 
tem injusti. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 58, art. 5. — Lugo, disp. 1, n. 
68. — Crolly, vol. 1, nn. 36 et seqq. — Baller. not. (e) p. 473. 

2 . Justitia distributiva ea est, qua honores, officia et onera 
communia distribuuntur inter membra societatis secundum debitam 
proportionem meritorum vel facultatum. Residet proprie in supe- 
riore ;eam tamen participant etiam subditi non/ ormaliter, sed affec- 
tive, quatenus justae distributioni a superiore factae acquiescunt ; 
non secus ac reus qui justae pcenae acquiescit, suo modo ex- 
ercet justitiam vindicativam. — Adverte tamen quod si sermo est 
de distributione honorum et aliorum bonorum communium debi- 
tum est in ipso superiore, qua tali, erga societatem, quae sola jus 
habetut honores dignioribus dentur ; non^autem erga ipsos digni- 
ores ac proinde nemo unquam putavit Principem teneri ad restitu- 
tionem erga aliquem quantumvis digniorem, eo quod aliquod bo- 
num commune aut honorem ei non contulerit. — Sed si sermo est 
de distributione onerum saepe aliae justitiae concurrunt : ex parte 
enim superioris existit jus necessaria onera imponendi, et ex parte 
subditorum debitum legibus, quibus haec onera imponuntur, obe- 
diendi ; et haec est justitia legalis. Praeterea superior habet debi- 
tum onus proportionate majus imponendi ei, qui majores habet 
facultates ; et haec est justitia distributiva, quam sane laederet, si 
imposito onere uti decem quod aliunde justum reputatur civi diviti 
uti centum, postea idem onus imponat alteri qui sit duplo ditior. 






254 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITlA ET JURE. 



Demum concurrere potest justitia commutativa, tum si supenor 
onera non necessaria a civibus exigat, tum si aliquos oneribus inae- 
qualibus opprimat. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 61, art. 1 et 2.— Lugo, 
disp. 1, n. 59— Crolly, vol. 1, disp. 4, § 1, nn. 48 et seqq. 

3 . Justitia vindicativa inclinat Principem ad sontes pcenis con- 
grttis pro societatis bono pleclendos. Consistit igitur in congrua 
punitione reorum in bonum publicum, et ad alias justitias facile 
potest revocari ; ad legalem quidem, quatenus promovet bonum 
commune ; ad distributivam , quatenus debitam proportionem in 
infligendis pcenis sontibus observat ; et ad eommutativam, quatenus 
ex officio judex eam exercet. Ex his enim omnibus efficitur ut 
punitio congrua esse dicatur : unde multi justitiam vindicativam 
non habent tanquam peculiarem justitiae speciem a ceteris distinc- 

tam.— Cf. Baller. not. (b) p. 475. 

4* Justitia commutativa inclinat voluntatem ad jus suum stnc- 
tum unicuique privato reddendum, servando aequalitatem rei ad 
rem, id est rei redditae ad rem debitam. Haec speclat tantum 
privatos, ut a se invicem distintfos ; et si quandoque interveniat 
inter communitatem et cives, id fit ubi communitas se gerit aut 
accipitur non ut totum, sed ut pars aut particularis persona, quae 
contradlu aut quasi-contraclu alteri particulari personae obligatur. 
Vocatur autem commutativa, quia circa commutationes et contrac- 
tus praecipue versatur. De hac sola agemus, quia sola presso sensu 
nomen justitiae sibi vindicat. 

AHTICULUS II. 

DK NATURA JURIS. 

345. Jns latiori sensu sumitur i°. pro peritia legis seu jurispru- 
dentia ; 2". pro lege seu regula justi, et sic dicitur jus naturale, 
positivtim, humanum, civile, canonicum, jusgentium, etc. ; 3 . pro 
sententia judicis, et inde vox judex quasi jus dicens. — Verum 
stridtiori sensu, et aclive sumptum, jus est legitima potestas quam 
qilis habet circa rem suam vel ad rem sibi debitam ; passive vero 
idem est ac justum et aeqttum seu est id quod habenti talem potes- 
tatem propter ipsam debetur .— Jus passivum igitur est ipsum debi- 
' tum ; aclivum est titulus seu ratio debiti. 

348. Jtts praecipue dividitur in jus in re et jus ad rem.— Jtfs in 

* re illud est, quo rem ipsam quis habet sibi obligatam. Hoc jus 

confert adlionem realem, quae scilicet rem ipsam immediate attingit ; 



PARS I. CAP. I. — DE NOTIONIBUS OENERAL. JUSTITI^E ET JURI8. 255 

quocirca quisquis hoc jure gaudet, rem suam repetere potest quo- 
cumque transierit. Jus autem ad rem illud est, quod quis habet, 
ui res fiat sua seu ut res sibi obligetur. Dat actionem personalem 
contra impedientem acquisitionem rei ; unde dicitur jus personale, 
quia personam immediate attingit. 

ARTICULUS III. 

I)R PRINCIPIIS GRNRRAIJBUS JURIS RT JUSTITI^. 

#49. I. Deus solus est vere et absolute Dominus rerum om- 
nium. Ratio est, quia cttm ipse solus sit supremus creator et 
conservator omnium rerum, res omnes ab ipso solo absolutam 
habent dependentiam. — Hinc sequitur i°. nullumens creatum posse 
possidere respeClu Dei, scilicet uti aliqua re tanquam absolute sua ; 
et 2°. jus proprietatis enti creato inesse non posse nisi Deo volente. 

II. Homo potest esse proprietarius erga alium hominem. Ratio 
est, quia hoc ex nullo capite repugnat : non ex parte hominum, 
quia hi cum sint natura aequales non dependent quoad hoc alii 
ab aliis ; non ex parte ipsarum rerum, quia hae potius habent apti- 
tudinem ut possideantur et in usum adducantur, quamvis non a 
diversis simul propter eartim finitudinem ; neque demum ex parte 
Dei, quia Deus vult ut bonis creatis utamur tanquam mediis ad 
vitam conservandam, ut constat ex natura bonorum illorum et ex 
hominis exigentia. 

III. Si homo quilibet bona quaedam legitime sua fecerit, in illa 
jus per se inviolabile acquisivit. Ratio est, quia posita illa condi- 
tione, Deus qui et aptitudinem et exigentias homini dedit ad usum 
rerttm, immediate communicat jus in illas ; jus autem illud nequit 
absque deordinatione ab alio homine violari. — Hinc sequitur i°. 
dari praeceptum naturale a Deo ipso promulgatum atque sancitum, 
vetans ne jus alteritts laedatur, et praecipiens, ut si quando laestim 
fuerit in integrum restituatur ; 2°. illum qui injuste rem alienam 
usurpat reum evadere tum erga proximum tum erga Deum : erga 
proximum quidem, quia laedit ejus independentiam naturalem ; 
erga Deum, violando jus divinum proximo communicatum, et simul 
praeceptum naturale jus praediclum observari jubens. 

IV. Justitia commutativa obligat sub gravi et cum onere resti- 
tutionis. Ratio primi desumitur, tum ex eo quod in Scripturis non 
semel pcena aeterna decernitur iis qui justitiam commutativam vio- 
lant, tttm quia violatio juris alieni, cum sit essentialiter nociva, ex 









i 






H 
l 



^ 



i 



I 



I* 






256 



TRACTATUS VIII.— DE JUSTITIA ET JUP*£. 






natura sua magnam inducit deordinationem inter mutuum hommum 
consortium, et repugnat caritati, quse movet ad volendum altenus 
bonum Ratio autem secundi est, quia justitia commutativa res- 
picit sequalitatem rei ad rem, quae tantum per integram restitutio- 
nem induci potest cum semel fuerit violata. 

V Ceterae justitise species per se obligant etiam sub gravi, sed 
non cum onere restitutionis. Primum constat ex eo quod, inspec- 
tis earum definitionibus, sequeretur grave nocumentum totius so- 
cietatis, si vel impune vel sub levi tantum possent violan. Alterum 
autem colligitur ex eo quod non possit dari onus restitutioms, ub. 
vel deest aqualitas vel respetfus ad alterum, scilicet ubi restitutio 
ipsa non est possibilis.-Verumtamen ssepe justitia commutativa 
aliis adjungitur et sic inducitur onus restitutionis. Quare restitu- 
ere tenetur magistratus vel judex, qui propter gravem neghgentiam 
in puniendo, causa est cur privati vel communitas grave damnum 
patiantur, non vi justitiae legalis pnetermisss, sed violati contrac- 
tus quo. assumendo officium, se implicite obligavit ad damna sub- 
ditorum prsecaveuda. 

CAPUT II. 

DE PRvECIPUIS JURIS SPECIEBUS. 



ARTICVLUS I. 

I)].: SPECIE JTRIS QfOI) DICITUR POMINIUM. 

350. Dominium in genere et lato sensu acceptum significat 
quamcumque potestatem : quandoque adhibetur ad expnmendam 
specialiter potestatem jurisdidtionis, et quandoque euam ipsam rem 
possessam.-Verum hic stritfo sen.su sumitur pro jure propnetatis. 
et definiri solet, "facultas disponendi de re aliqua tanquam sua m 
omnem u.sum lege vel pa<fto non prohibitum."-Cf. Molina, d,sp. 

tra(5l 2 .— Lu go, disp. 2, nn. 2 et 3.— Carnere, n. 16. 

351 Dominium praecipue dividitur in perfeBum et imperfeclum 
prout "est jus disponendi, tum de re ipsa tum de ejus utihtate vel 
tantum de alterutro. -Hoc ultimum, nempe domimum nnperfec- 
tum iterum dividitur in diretlum et indtrtOmm, quod etiam uUe 
voeatur, prout respicit solam rei proprietatem vel solam ejus utih- 

Hic quoque facieuda est uieutio de domiuio quod dicunt altum. 



PARS I. CAP. II. — DE PR^CIPUIS JURIS SPECIEBUS. 



257 



Hoc dominium consistit in jure quod suprema auctoritas in socie- 
tate habet disponendi aliquando ex gravissima causa de bonis pri- 
vatorum in bonum communitatis, v. gr., de agro alicujus civis ad 
viam construendam. Sed tunc debet dari justa compensatio ; et 
de hoc, apud nos, est specialiter provisum in ipsa Constitutione ; 
nam, Amend. art. 5 in fine, dicitur : u Nor shall private property be 
taken for public use without just conipensation." — Hinc quoniam 
dominium altum non confert jus disponendi, sed potius jus emendi 
rem aliquam in bonum commune, debet revocari ad potestatem 
jurisdiclionis, potius quam ad jus proprietatis. 

2 1. — De objecto dominii. 

352. Dico. Quamvis possit homo habere dominium tum utiJe 
tum direclum in bona fortunae legitime acquisita, relate tamen ad 
bona animi et corporis non habet nisi dominium utile. Ratio primi 
est, quia ex una parte, res materiales naturalem habent aptitudinem 
ad nostram vitam sustentandam, et ex alia, homo non solum po- 
test sed tenetur etiam suam vitam conservare per earum usum ; 
praeterea multae sunt res materiales quarum usus importat earun- 
dem destruetionem, et haec necessario supponit dominium directum. 
Ratio autem secundi est, quia Deus solus est supremus dominus 
totius hominis ; nam dicitur Deuter. xxxii, 39: "Ego occidam et 
ego vivere faciam." — Habet tamen homo dominium utile animi et 
corporis quia debet iis uti ut tendat ad suum finem consequendum. 

8B8» Quaesita. — Qu^R. i°. An homo habeat dominium suce 
famce ? 

Resp. Affirm., juxta sententiam communem ; nam etiam circa 
famam homini competunt primarii actus dominii, ut eam labore 
acquirere, ejus restitutionem condonare, etc. Krgo. . . Attamen 
prudentia exigit, ut eam non prodigat sine justa ratione, et ali- 
quando tenetur sub gravi eam sedulo servare ratione scandali, 
damni familiae removendi, etc. — Cf. S. Alphons. de oclavo preec. 
Decal. n. 983. 

Qu^R. 2 . An possit homo dominium utile habere in alium homi- 
nem ? 

Resp. Ajffirm., et ratio est, quia homo quilibet est dominus 
propriae operae ; ac proinde potest illam alienare in propriam utili- 
tatem et in dominium alterius tradere. Dominus enim pro arbitrio 
de objecto dominii sui disponere potest. Hinc homo potest de jure 
naturali etiam in perpetuum se alteri vendere quoad dominium 

l 7 



• 






1 1 



i; 






I 



258 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITIA ET JURE. 



PARS I. CAP. II. — DE PRjECIPUIS JURIS SPECIEBUS. 



259 



utile, quia est dominus suae operae non tantum pro aliquo tempore 
sed in perpetuum. Quare per se non repugnat juri naturae servitus, 
seu status subjedionis perpetuus quo quis pro alimentis tenetur 
omnes operas suas alteri praestare. — Ex quotuplici autem titulo 
oriri possit servitus, res est difficultatibus plena, et ad praxim quod 
attinet, hodie apud nos nihil habet utilitatis. — Cf. Lugo, disp. 6, 
nn. ii et seqq.— Kenrick, tradt. 8, n. 97. 

g II,— De subjeeto dominii. 

354. Dico. Omnis et solus homo est dominii capax. Ratio 
est, quia juxta S. Thomam fundamentum dominii est natura ratio- 
nalis. Et re quidem vera omnis et solus homo cognoscere potest 
utilitatem rerum, eas velle sibi applicare si nullius sint, atque de 
iis ita sibi applicatis disponere in proprium finem propriumque 
commodum. Prseterea, ille solus capax est juris seu dominii, qui 
capax est injurise ; ille autem solus patitur injuriam qui invitus 
eam patitur ; debet autem esse invitus non quidem per voluntatem, 
qua velit rem suam, sed per voluntatem qua velit retinere jus ad 
rem ipsam seu obligare alios ne eam auferant. Atqui bruta non 
possunt habere talem voluntatem, cum nec obligationem moralem 
nec turpitudinem cognoscere possint. Ergo. . . 

Hinc nec parvuli nec ipsi amentes sunt incapaces dominii, ut 
constat ex omnium populorum usu et ex ratione nuper data ; nam 
ut di&um est, dominium fundatur in rationali hominum natura 
ejusque potentiis, non autem in adluali earum potentiarum exer- 
cit i a __Cf. S. Thom. 2-2, q. 66, art. 1.— Lugo, disp. 3, n. 1. 

PUNCTUM I. 

t 

De dominio filiorumfamilias. 

355. Filiifamilias proprie hic dicuntur illi qui ex legitimo 
matrimonio orti aut legitimati, cujuscumque sint sexus, adhuc 
paternse potestati subjacent.— Dixi i°. ex legitimo matrimonio orti 
aut legitimati, quia de dominio eorum qui sunt spurii, judicandum 
est tantum juxta sequitatem juris naturae, non autem juxta speciales 
legis dispositiones.— Dixi 2 . adhuc paternce potestati subjacent, quia 
cum solum filii non adhuc emancipati reputentur a lege tanquain 
infantes, tantum circa eorum dominium dantur limitationes ac 
proinde quaestio de ipsis solummodo institui potest. 

Emancipatio autem fieri potest vel per legem generalem vel per 



privilegium et specialem declarationem, et in diversa filiorumfa- 
milias aetate, pro diversitate regionum. — Apud nos, exceptis duobus 
vel tribus Statibus, emancipatio locum habet anno vigesimo primo 
tam pro masculis, quam pro feminis. — Cf. Wells' Every man his 
own lawyer, p. 240. 

356. Qu^RKS. Qucenam possint esse diversa bona filiorumfa- 
milias, quodque ii dominitim exercere valeant ? 

Resp. i°. Ex furc Romano bona filiorum sunt : i°. castrensia, 
id est occasione militiae acquisita ; 2 . quasi-castrensia seu acquisita 
ex aliquo officio publico, v. gr., judicis, medici, etc. ; 3 . adventitia, 
quae proveniunt ex haereditate aut donatione, non tamen a patre 
aut intuitu patris facta ; 4 . profeclitia, quae filius ex bonis paternis 
lucratur, v. gr., agendo negotiationem cum pecunia patris vel 
quae ei dantur intuitu patris. — Porro bonorum castrensium vel quasi- 
castrensium filius habet tum dominium proprietatis tum usumfruc- 
tum : administrationem etiam habet si pubertatem acquisivit. Ad- 
ventitiorum autem proprietas pertinet ad filium ; at ususfruetus et 
administratio ad patrem : profeclitia demum in omnibus pertinent 
ad patrem. — Cf. S. Alphons. n. 488. 

Resp. 2 . Quoniam, ut ait Kenrick, ' 'hae^ distinctiones non 
vigent in jure quo utimur," quaestioni propositae respondendum est 
distinguendo inter casum quo filiusfamilias bona recipit titulo do- 
nationis aut haereditatis, et casum quo ea acquirit vi laboris aut 
iudustriae. — In primo casu, administratio speetat ad patrem, sed 
dominium proprietatis et ususfructus ad filium. — In altero, nova 
distindlione opus est ; vel enim i°. filius laborat extra domum 
paternam et non alitur a patre, et tunc poterit bona, quae lucratur, 
sua facere, quia dimissus est sive dimissus reputatur ; vel 2 . filius 
laborat in domo paterna aut extra et alitur a patre, et tunc omnia 
quae lucratur pertinent ad patrem. 

Verum in isto ultimo casu triplex exceptio facienda est in favo- 
rem filii, scilicet : i°. si pater remittit de jure suo, et censetur 
remittere si permittit ut filius contrahat matrimonium ; 2 . si filius 
ex sua conditione non teneatur laborare ; 3 . si evidenter et indubie 
plus quam alii de familia laboraverit. — Haec ultima sententia licet 
aliquando in praxi teneri possit, saltem post factum, non est tamen 
passim publice docenda propter incommoda quae per abusum 
sequerentur. — Cf. S. Alphons. nn. 488 et 544. — I^essius, lib. 2, cap. 
12, n. 81. — Kenrick, tract. 10, part. 1, n. 41. — Kent, Comment. 
vqI. 2, nn. 191 et seqq. 









260 



TRACTATUS VIII. — PE JUSTITIA ET JURE. 



PUNCTUM II. 



De dominio uxorum. 

857. Hx jure Roma7io bona uxoris sunt triplicis generis, scilicet : 

i°. Dotalia, seu bona quae uxor jam possidebat vel quae ipsius 

pater ei concessit ad matrimonium contrahendum : horum admi- 

nistratio et ususfru(5tus sunt penes maritum, sed dominium di- 

rectum penes uxorem. 

2°. Paraphernalia, seu bona quae uxor sibi reservavit praeter 

dotem : haec ad eam pertinent pleno jure. 

3°. Communia, seu bona quae pacflo inter conjuges habito aut 
determinatione legis, in societatem quamdam conferuntur : horum 
dominium tum diredlum tum utile ad utrumque conjugem pertinet. 
— Cf. S. Alphons. n. 489.— Elbel, n. 69. 

358. Verum in hac regione tria praedi&a nomina aliter accipi- 
untur, et diversum est in illa uxorum dominium. Etenim : 

1". ' "Dotalia uxoris bona, juxta mores nostros," ait I^enrick, 
"sunt tertia pars bonorum immobilium, quae maritus durante 
matrimonio possederit, quae idcirco non potest alienare in uxoris 
praejudicium, nisi ipsa, seorsim interrogata a magistratu, libere 
consenserit, et subscribendo suo renunciaverit juri. Si maritus 
testamento uxori legaverit quaedam bona, ut dos ejus excluderetur, 
penes eam est ea respuere ut suo jure fruatur. Ceterum nonnisi 
per vitam suam jus ejus manet, eaque defundla, transit ad manti 
haeredes. " — Cf. Kenrick, n. 45. — Bouvier, Laiv Diclionary, sub 

verbo Dower. 

2 . Paraphernalia apud nos audiunt omnia bona quae ad vesti- 
tum vel ornamentum mulieris pertinent, juxta ipsius conditionem, 
et quibus durante matrimonio usa est : haec post mortem mariti 
omnino pertinent ad uxorem— Cf. Kenrick, n. 42— Bouvier, Law 
Diclio?iary, sub verbo Paraphernalia. — Wells 1 Every ?nan, etc, 

p. 82. 

3°. Communia bona ea sunt quae marito et uxori simul acqui- 
runtur titulo emptionis aut donationis habitae durante matrimonio. 
Haec bona uterque conjux possidet quasi essent unica persona, adeo 
ut 'nequeat alteruter ea vendere absque alterius consensu. — Cf. 
Kenrick, n. 44.— Kent, Comment. vol. 4, part. 6, le<5l. 55. 

359. Quaesita.~Qu^R. i°. An uxor possit facere cleemosy- 
nas ex bonis commtinibus ? 

RESP. Affirm., etiamsi alioquin habeat bona propria, modo id 






PARS I. CAP. II. — DE PR.ECIPUIS JURIS SPECIEBUS. 



261 



fiat juxta consuetudinem aliarum mulierum ejusdem conditionis. 
Ratio est, quia uxor non est serva sed socia ; quamdam ergo 
administrationem habere debet in domo mariti. Praeterea maritus 
merito praesumitur consentire in ea quae fiunt ab uxore juxta ho- 
nestum conditionis et regionis morem ; et si invitum sese exhibeat, 
talis dissensus censetur irrationabilis, quia maritus uxorem privare 
nequit jure ei a legitima consuetudine concesso. — Cf. S. Alphons. 
n. 540. — Kenrick, n. 46. 

Qu;ER. 2 . An peccet uxor dando aliquid de bonis communibus ad 
sublevandam necessitatem parentum vel filiorum qiios ex anteriori 
matrimonio susceperit ? 

Resp. Neg., si propria bona non habeat, et per hoc non desint 
uecessaria marito et ejus familiae. Ratio est, quia jure naturae 
tenetur uxor praedictos consanguineos sublevare, ac proinde mari- 
tus in id consentire rationabiliter praesumitur. — Cf. S. Alphons. n. 
542. — Kenrick, n. 46. 

Qu^ER. 3 . An uxor bona hoc modo data restituere teneatur cum, 
mortuo marito, venerit i?i hcereditatem bonorum dotalium, aut ante 
mortem ipsius paraphernalia acquisierit ? 

Resp. Neg., si bona data sint parvi momenti, quia tunc haben- 
tur ut eleemosynae communes, quae si fiunt moderate restitutionis 
onus secum non ferunt. Imo ?iegative etiam respondendum, saltem 
probabiliter, si bona subtracla sint majoris momenti ; quia onera 
omnia, quae stante matrimonio uni conjugum naturaliter obveniunt, 
alteri communia censentur, ac proinde maritus nequit esse rationa- 
biliter invitus. 

Punctum III. 
De dominio clericorum. 

960. Bona clericorum quadruplicis generis distinguuntur, scili- 
cet : i°. Pairi??io?ialia, quae proveniunt ex paterna haereditate aut 
ex qualibet alia causa profana, puta ex donatione, successione, etc. ; 
2°. Quasi-patrimonalia, quae vocantur etiam quasi-ecclesiastica vel 
casualia, et ea sunt quae acquiruntur occasione et intuitu functio- 
num, v. gr., Missam celebrando, concionando, etc. ; 3 . Ecclesias- 
tica, quae ex beneficiis Ecclesiae, v. gr. , ex redditibus beneficiorum, 
etc, percipiuntur ; 4 . Parcimonialia, quae clericus seponit "parce 
vivendo ex beneficii frudlibus, et quae honeste vivendo consumere 
posset. 

301. Dico. Clerici habent perfectum dominium in bona pa- 
trimonalia, quasi-patrimonialia et parcimonalia, ita ut de iis dispo- 






262 



TRAOTATUS VIII. — 1>E JUSTITIA ET JURE. 



nere ad libitum possint. Ratio est, tum quia dominium illud 
nullibi invenitur restri<5tum, tum quia in hoc conveniunt theologi 
omnes etiam rigidiores.— Verum si sermo sit de bonis ecclesiasticis, 
possunt profeclo clerici iis uti ad honestam sustentationem, quia 
ad hunc finem instituta sunt beneficia ; tenentur tamen omne su- 
perfluum in pauperes vel in alia pia opera erogare. Ratio eruitur 
ex prsecepto Ecclesiae, quod ex innumeris Conciliorum et SS. Ca- 
nonum decretis perspicuum est. — Cf. Benedi<5t. XIV, de Synod. 
lib. 7, cap. 2, n. 4.— S. Alphons. n. 491.— Lugo, disp. 4, n. 23. 

362. Quaesita. — Qu^R. i°. An teneantur ad restitutionem 
clerici male impendentes superfiua bonorum ecclesiasticorum f 

RESP. Afnrmative respondent rigidi quidam theologi, uti Col- 
let et Antoine, quia dicunt clerici sunt tantum administratores et 
ceconomi bonorum ecclesiasticorum. At probabilis est sententia 
negans, quia quamvis constet de praecepto dandi haec superflua, 
non constat tamen de origine hujus obligationis, num scilicet pro- 
veniat ex justitia. — Probabilis etiam dicitur haec sententia a S. 
Alphonso in suis prop. reformatis, praesertim propter audtoritatem 
S. Thomae. Adverte insuper quod ad gravitatem culpae violati 
hujus praecepti ecclesiastici requiritur quantitas multo major quam 
in furto, scilicet, juxta veriorem sententiam, pars vigesima circiter 
superfluorum.— Cf. S. Thom. 2-2, q. 185, art. 7. — S. Alphons. n. 
491 ; et QQ. Reform. n. 10. 

QuiER. 2 . Utrum pensio a?inua quce ex locatione scamnorum 
datur nostris Missionariis assimilanda sit bonis ecclesiasticis f 

RESP. Affirmativam sententiam tenet Kenrick, n. 37.— At argu- 
mentum quod deducit ex pensionibus a gubernio datis in Gallia 
debile omnino est ; tum quia illae pensiones virtualiter nihil aliud 
sunt quam redditus beneficiorum quae gubernium antea usurpave- 
rat, ac proinde eorumdem naturain retinent ; tum quia responsio- 
nes datae a S. Poenitentiaria 19 Jan. 1819 ; 19 Aug. 1821 ; et 9 Aug. 
1824, pro sacerdotibus Galliae et Belgii, non sunt extendendae ad 
casum omnino diversum. — Quare putamus negativam sententiam 
esse probabilem. 

Qu^R. 3 . An saltem haberi debeat hac in rc uti bencficium 
collatio alicujus fundi Ecclesice adjacentis, ut Missionarius ex ipsius 
fruclibus sustentetur f 

RESP. Neg., quia ratio beneficii includit essentialiter perpetui- 
tatem, quae non invenitur in casu proposito ; nam Missionarius 
ille non est inamovibilis. Kenrick tenet contrarium, sed ut nobis 
videtur, absque solido fundamento.— Cf. Scavini, lib. 3, 11. 659.— 
Kenrick, n. 36. 



pars r. ( ap. ir. — de PR^crpurs juRrs speciebus. 



263 



PUNCTUM IV. 



De dominio auclorum. 

363. D ICO . Quilibet homo ex j ure naturali j us habet in fruc- 
tum sui ingenii seu industriae. Si enim res fruclificat domino, a 
fortiori hoc verum esse debet de facultatibus internis, cum nihil 
magis homini proprium esse possit. Quare inventor alicujus artis 
striclum jus habet, ne secretum suum surripiatur et se invito in 
publicum divulgetur ; quod si fiat, damnificator pro ratione inju- 
riae illatae ad restitutionem tenebitur.— Cf. Wells' Everyman, etc, 

pp. 204 et seqq. 

364. Quaesita.— Qu^R. i°. An violet jus alie?ium, qui opus 
manuscriptum sine consensu aucloris typis edat f 

RESP. Affirm., et ratio est, quia apud omnes constat opus ma- 
nuscriptum non esse publici juris, sed sub dominio auctoris jacere. 
Idem dicendum de eo qui typis ederet ledtiones publicas alicujus 
professoris vel concionem oratoris ; nam publice docere aut conci- 
onari non est tradere opus suum alteri edendum et vendendum. — 
Excipe tamen si quis concionem jam auditam iterum tradit e sug- 
gestu tanquam ab ipso compositam, tum quia per hoc non proprie 
sibi vindicat rem alienam, tum quia priori oratori non necessario 
et per se nocet. — Cf. Carriere, n. 61. 

Qu^ER. 2 . An ille qui librum typis edidit, jus habeat impediendi 
ne quisquam illum prcelo co?nmittat et vendat cum dam?w aucloris, 
aut bibliopolce cui auclor jus suum trans?nisit f 

RKSP. Affinn., de jure positivo vigente in plerisque locis, non 
secus ac in hisce Statibus, dummodo tamen adimpletae sint condi- 
tiones seu formalitates a lege requisitae. Si vero agatur de jure 
naturali controvertitur, atque aliquibus probabilis videtur sententia 
negans, quia auclor tamdiu habet jus in opus suum quamdiu re- 
maneat suum, scilicet non tradatur in communitatem, et sic veluti 
evadat de jure communi. Quare juxta istos si quis in hac regione 
typis mandaret librum in Europa vulgatum sine venia audloris, 
stridte loquendo et inspedto solo jure naturae, non videtur esse ac- 
cusandus de temporali damno pecuniae quod auclor inde pateretur. 
— Dixi i°. stricle loquendo, quia tali ratione agendi sin minus jus 
proprie didtum, laedi videtur publica honestas et naturalis decentia. 
— Dixi 2 . inspeclo solo jure naturce, quia si per internationalem 
stipulationem contrarium provisum fuerit, violator certe teneretur 
ad mulclam solvendam et congruam compensationem. — Dixf 3 . 
de temporali dam?w pecu?iice, nam si idem aut fere idem Hber edere- 



264 



TRACTATUS VIII. — DE JU8TITIA ET .TURE. 



PARS I. CAP. II. — DE PRJECIPUIS JURIS SPECIEBUS. 



265 



tur sub alio nomine, tunc verus audlor damnificaretur in bonis 
famae, quod nunquam licere potest, et hujusmodi peccatum speciali 
nomine designatur apud omnes gentes. — Cf. Carriere, ibid. — 
Kenrick, tracl;. 10, part. i, nn. 13 et 14. 

g III.— De acquisitione dominii. 

Dominium praecipue acquiri potest : i°. occupatione ; f. prae- 
scriptione ; 3 . accessione ; 4 . contraclibus. De contradtibus age- 
mus in traclatu particulari, nunc vero tantum de priniis tribus 
modis acquirendi dominium. 

Punctum 1. 

De acquisitione dominii per occupationcm. 

365. Occupatio est realis apprehensio rei capacis dominii cum 
animo eam sibi acquirendi. Quare quinque requiruntur conditio- 
nes ; nam ex parte subjecli requiritur i°. ut ponatur aliquis aclus 
externus quia non sufficit simplex desiderium aut intentio ; et 2 . 
ut habeatur animus acquirendi dominium. Ex parte autem objecli 
requiritur i°. ut id quod apprehenditur sit res aliqua corporea ut, 
v. gr., pars aliqua terrae ; 2 . ut res ista sit capax dominii, cujus- 
modi certe non est oceanus aut aer ; 3 ut insuper sit nullius, quia 
nequit oriri jus contra jus praeexistens et permanens. — Plures 
theologi exigunt etiam ut occupatio non prohibeatur aliqua lege 
positiva, quae rem alteri domino reservet, v. gr. , Reipublicae ; sed 
haec conditio in aliis continetur. 

366. DicO. Verificatis omnibus praediclis conditionibus, occu- 
patio est legitimus modus acquirendi dominium. Ratio desumitur 
tum ex jure naturae, tum ex praxi et jure positivo omnium gentium, 

Quoniam casus frequentiores acquirendi dominium per occupa- 
tionem occurrunt circa animalia et res inventas, de his tantum 
dicemus. 

I,— De Anlmalibus. 

367. Triplicis generis animalia distinguuntur, scilicet silvestria, 
mansueta et mansuefacla. — Silvestria seu fera ea sunt, quae natura 
libere vivunt extra hominis consortium, uti lepores, cervi, pisces, 
aves, etc. Mansueta seu domestica sunt, quae naturalem habent 
cum homine consuetudinem, atque ad ipsum sponte sua redeunt, 
uti oves, equi, gallinae, etc. — Mansuefadla sunt, quae ad naturalem 
quidem libertatem nascuntur, hominis tamen industria ea privan- 
tur, ejusque consortio assuescunt, uti aves, quae arte et industria 



mansuefiunt, columbae, apes, etc. Plures quartam classem addunt, 
nempe efferata, quae vel connaturalem mansuetam indolem jam 
exuerint, aut pristinam feram, postquam fuerunt mansuefacta, re- 
sumpserint. — Cf. Baller. not. (a) et (b) p. 500. 

368. DicO i°. Animalia silvestria seu fera fiunt primi occu- 
pantis, quia nullius sunt, et aliunde eorum occupatio jure naturali 
licita est. Quod si in dominium alicujus redacta fuerint, tamdiu 
ad eum pertinent quamdiu custodia retineantur, nec naturalem 
libertatem recuperaverint. Recuperasse autem libertatem censen- 
tur, cum ita custodiam effugerunt, ut earum consecutio difficilis 
sit ; et tunc ita desinunt esse sub dominio, ut alterius occupantis 
fieri possint, veluti si nunquam dominum habuissent. 

DicO 2 . Animalia ex natura sua si/vestria, sed mansuefacla, 
prioris domini remanent, quamdiu custodiam ipsius non evaserint, 
aut consuetudinem revertendi noii amiserint ; ejusmodi enim ani- 
malia ad possessorem pertinent, tum ratioue occupationis tuni 
etiam ratione educationis et detentionis. — At vero si custodiam 
domini evaserint aut revertendi consuetudinem amiserint, alterius 
primi occupantis fiunt, quia suam primam naturam recuperarunt. 

Dico 3°- Animalia mansueta seu domcstica pertinent semper 
ad primum dominum quantumvis aberrent ; unde non possunt ab 
alio occupari. Ratio est, quia animalia domestica numquam pos- 
sunt dici recuperasse suam libertatem, cum ex natura sua libertatem 
nullam habere existimentur. 

369. ReSOlveS. — t% Examen apum quod ex tuo alveari 
evolaverit, eo usque tuum est, quamdiu in conspectu tuo remanet, 
nec difficilis tibi evasit prosecutio ; secus fit primi occupantis. Qui 
tamen in alterius fundo arborem invenit in qua continetur examen 
apum, jam per hoc non acquirit dominium, sed oportet ut eas in 
alveari includat. — Cf. Kenrick, loc. cit. 11. 56. — Kent, Commeiit. 
vol. 2, part. 5, le<5l. 35, n. 350. 

2 . Columbae fugientes proprio motu, quin fraude attractae sint, 
fiunt ejus, in cujus columbario sedem figunt. Secus si fraude, v. 
gr., cibo omnino extraordinario, seu valde exquisito attractae fue- 
rint. — Cf. Lugo, disp. 6, nn. 42 et seqq. 

3 . Pisces qui in mari versantur vel in fluminibus navigabili- 
bus, et in quae aestus maris ascendit, capientibus cedunt ; at in 
fluviis minoribus jus piscandi plerumque servatur vicinis riparum 
dominis. — Cf. Kenrick, loc. cit. n. 57. — Kent, Comment. vol. 3, 
part. 6, lect. 52, nn. 411 et seqq. 

4 . Justitiam laedit qui ostreas capit in ea parte fluminum, ubi 



■ 



266 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITIA ET JURE. 



PARS I. CAP. II. — DE PR2ECIPUIS JURIS SPECTEBUS. 



267 



ab alio fuerunt reservatae aut in quatn aliquis jus piscandi habeat 
exclusivum ; nam per hoc reputantur inclusa. 

5°. Non peccat contra justitiam commutativam qui venatur aut 
piscatur in fundo alterius absque ejus licentia, dummodo tamen 
fundus sit pervius vel si est clausus, tantae sit extensionis ut sin- 
gula animalia facile venatorem aut piscatorem efFugere possint ; 
quia hujusmodi animalia neque sunt pars fundi, neque possunt in 
illis adjunctis considerari uti jam apprehensa a domino fundi.— Cf. 
Lugo, disp. 6, n. 72. 

6°. Fera lsesa aut laqueo capta, est vulnerantis vel illius qui 
laqueum tetendit, si ita est vulnerata aut capta ut non sit evasura, 
quia tunc, et non aliter, dicetur apprehensa.— Ita theologi quibus 
consonat noster Kent qui ait : "The possession must be sofar estab- 
Ushed by the aid 0/ nets, snares, or other means, that the animal cau- 
not cscape."—Cf. S. Alphons. n. 604; et Hom. Ap. n. 71.— Kent, 
Comme?it. vol. 2, part. 5, ledl. 35, n. 348. 

II,— Ue Kebu» Inventis. 

370. Quadruplicis generis distinguuntur bona quae inveniri 
possunt, scilicet : thesauri, res nuper amissa, bona derelicla et bona 
vacantia. De singulis dicetur in particulari quid sint, et ad quem 

speetent. 

371. I. Thesaurus ex jure Romano est summa pecuniae abscon- 
dita cujus memoria non extat.— Verum juxta leges multarum gen- 
tium, non secus ac apud nos, nomine thesauri, hodie, intelligitur 
non solum pecunia, sed et quaecumque alia res mobilis pretio aesti- 
mabilis abscondita.— Quare ait Kent : "Goods found hidden in thc 
earth go under the de?w??iinatio?i of treasure-trove. ' ' — Cf. Kent, 
Comment. vol. 2, part. 5, le<5t. 35, n. 3 58.-Kenrick, loc. cit. n. 61. 

— Crolly, vol. 1, n. 641. 

372. DiCO i°. Thesaurus ex jure naturali certo pertinet ad 
inventorem si inventor sit etiam dominus fundi. Si autem thesau- 
rus invenitur in fundo alieno, multum quidem disputatur, sed 
sententia probabilis tenet tunc etiam thesaurum pertinere ad inven- 
torem. Ratio est, quia thesaurus nequit haberi ut pars fundi, ac 
proinde idem statuendum de eo ac de animalibus sylvestribus cap- 
tis in fundo non clauso. 

DicO 2 . Ex jure Romano thesaurus ad inventorem etiam 
pertinet, si inventor sit simul possessor fundi ubi thesaurus jacebat : 
secus videndum est num casu thesaurum invenerit an ex industria. 
Si casu jus habet in dimidiam partem ; si ex industria totus the- 
saurus cedit domino fundi. Adverte tamen i°. requiri sententiam 



judicis quse declaret adfuisse i?idustria?n, ut inventor teneatur ad 
illam dimidiam partem thesauri domino fundi tradendam quam si 
industria defuisset, sibi retinere potuisset ; 2 . dominum fundi hic 
audire qui dominium direclum habet ; 3 . inventorem censeri non 
qui primo tetigerit thesaurum, sed qui illum viderit aut visibilem 
reddiderit. 

DicO 3°. Hxjure Anglico thesauri omnes pertinent ad regem 
non solum cum in aliqua parte dominii nationalis, sed etiam cum 
in privato aliquo fundo inveniuntur. Imo olim poena capitis 
mulctabantur qui inventum thesaurum abscondebant. Attamen 
lex ista videtur esse tantum poenalis ; nam ut adnotat Crolly, vix 
hodie est homo timoratae conscientiae qui inventum thesaurum non 
retineat. — Cf. Crolly, n. 642. 

DicO 4°. Ad hanc regionem quod attinet, excepta Louisiana, 
ubi vigent dispositiones juris Romani et Gallici, in aliis Statibus 
leges nihil statuunt de thesauro, ac proinde quaestio solvenda est 
juxta normam juris naturae, quod semper inventori favet. — Status 
Neo-Eboracensis imitatus fuerat hac in re jus Anglicum ; quare 
omnis thesaurus ibi inventus ad fiscum pertinebat, sed haec dispo- 
sitio fuit omissa in emendatione legum illius Status. — Cf. Kenrick, 
loc. cit. n. 61. — Kent, Comment. loc. cit. n. 358. 

Ex dictis colliges i°. lapillos, gemmas, ambram, corallum, in 
littore maris aut alibi inventa pertinere ad inventorem, quia haec 
non sunt pars fundi ; 2 . fodinas vero ferri, plumbi, carbonis, 
argenti, auri, etc, pertinere ad dominum fundi, tum quia haec 
censentur pars fundi tum quia ita statuunt leges moresque nostri. 
— Cf. Kenrick, n. 59. 

373. II. Res nuper amissce dicuntur bona illa mobilia, quae a 
domino involuntarie relinquuntur. DifFerunt a thesauro, tum quia 
non sunt absconditae aut infossae, tum quia ordinarie sunt recenter 
perditae. 

374. Dico. Certum est res nuper amissas domino comparenti 
esse reddendas, quia amissionis factum non est titulus ad dominum 
re sua spoliandum. Insuper ex efFato ab omnibus recepto, "ad 
retinendum sufficit sola intentio ; ad occupandum autem requiritur 
realis apprehensio cum legitima habendi intentione," sequitur 
neque dominum amisisse jus, quia retinuit intentionem, neque 
inventorem illud acquisivisse, quia occupatio non fuit legitima. 

375. Quaesita. — Qu^R. i°. Ad quid te?ieatur inve?itor statim 
post i?ive?itionem rei f 

Resp. Saepe tenetur ex caritate ad rem suscipiendam ne pereat, 
et ita malum domini avertat. Verum, re suscepta, tenetur ex 






268 



TRACTATUS VIII.— DE JUSTITIA ET JURE. 



PARS I. CAP. II. — DE PR^CIPUIS JURIS 8PECIEBUS. 



269 



justitia ad ipsius curam gerendam ; nam tunc exurgit inter ipsum 
et dominum quasi-contractus qui dicitur gestio negotiorum. Tene- 
tur etiam exjustitia non solum ad rem non occultandam, sed etiam 
ad media idonea adhibenda, quibus dominus inveniri possit : di- 
cuntur autem idonea ea media quae sunt proportionata valori rei 
et circumstantiis temporis, loci et personarum. — Cf. Baller. not. 

( a) p. 504. 

QujER. 2°. Utrum adhibitis mediis ido?ieis ad dominum cognoscen- 
dum, ct illo non comparente, possis rem inventam retinere f 

Resp. Controvertitur ; nam multi censent rem inventam tunc 
esse pauperibus vel aliis piis usibus impendendam ; quia dominus, 
cum adhuc retineat jus in rem suam, praesumendus est hanc habere 
voluntatem. — Verum alii theologi probabilius dicunt dominum 
tunc penitus amisisse facultatem re sua utendi, atque adeo non 
amplius habere illius dominium. Non est igitur quaerenda volun- 
tas prioris domini, utpote qui, amisso moraliter dominio, nihil de 
ea disponere potest. Ergo res illa moraliter habenda est ut derelicla 
et capax ut fiat primi occupantis, ac proinde si postea compareat 
dominus cum res jam fuerit consumpta, pretium non est restituen- 
dum — Cf. S. Alphons. n. 603.— Lugo, disp. 6, n. 140. — Lacroix, 
lib. 3, part. 2, n. 86.— Kenrick, loc. cit. n. 62. — Crolly, n. 415.— 
Kent, Comment. vol. 2, part. 5, ledl. 36, n. 356. 

370. III. Bona derelicla vocantur ea quae dominus abjecit cum 
animo non amplius ea possidendi. Haec abjeclio dupliciter con- 
tingere potest, vel positive cum quis vestes jam attritas, calceos 
perforatos, aut quid simile inter inutilia amandat ; vel negative cum 
quis ea colligit quae retinere cupit, nihil curans de reliquis, ut 
v. gr., de spicis et uvis accidit post messem aut vindemiam. 

377. DicO . Bona derelidla quicumque sit modus derelinquendi, 
licite fiunt primi occupantis. Ratio est, quia statim ac fuerunt 
derelicta evaserunt bona nullius ac proinde capacia occupationis. 
Suspicienda tamen est consuetudo regionis cum sermo est de bonis 
derelicHs negative, quia ex consuetudine cognoscitur num dominus 
habuerit animum abjiciendi dominium. 

378. Qu^ERES. Utrum reputa?ida sint bo?ia derelicla ea qua> in 
mari, aut prope ripa?n i?iveniuntur post ?iaufragium, aut ex metu 
illius projetla ? 

RESP. Neg., et ratio est, quia dominus non habuit animum 
abjiciendi bona illa, et semper retinet spem ea saltem partialiter 
recuperandi. Obstant etiam leges positivae. Hinc supremus ccetus 
Statuum Fcederatorum anno 1825, sedl. 9 statuit : "If a?iy person 
shall plunder, steal, or destroy any money, goods, ?nercha?idise } or 



other effecls, from or belonging to, any ship or vessel, or boat, or raft, 
which shall be i?i distress, or which shall be wrecked . . . every pcrso?? 
so offending shall be guilty offelony, etc" — Dicitur in quaestione 
post naufragium aut ex metu illius projecla, quia distinguenda sunt 
bona quae ad vitam vel navem salvandam voluntarie fuerunt relicla 
{derelicl at sea), ab iis quae (wrecks) ex diffradtione navis proveniunt 
absque ullo acflu voluntatis. — Responsio autem afficit utrumque 
casum. — Cf. Kenrick, nn. 65 et 66. 

379. IV. Bo?ia vacantia sunt ea omnia quae relinquuntur a 
defuncto, qui neque haeredes habeat neque testamentum fecerit. 

380. DJCO. Exjure naturali bona vacantia fiunt primi occu- 
pantis, nam nullum amplius dominum habent. Ex jure autem 
positivo, apud nos etiam vigente, haec bona addicuntur fisco ; sed 
hoc videtur restringendum ad sola immobilia, saltem ante judicis 
sententiam.— Cf. Carriere, nn. 285 et 359.— Kenrick, n. 63. 

381. Qu^ERES. Quid dicendum de bonis alienigenaru???, qui in 
hac regio?ie, absque testamento, decesserint, sed habeant tamen Jicb?x- 
des naturales f 

Resp. Illa bona certe non possunt dici vacantia, quia quamvis 
in aliquibus Statibus addicuntur fisco, de jure tamen naturali ad 
haeredes transeunt. - Dixi in aliquibus, quia in Marylandia, Penn- 
sylvania, Illinois et Ohio illa bona distribuuntur haeredibus instar 
bonorum quae ad cives pertinent. Ubi haec legum liberalitas non 
viget, Kenrick existimat haeredes illos naturales obligari tantum in 
foro externo ad illa bona non percipienda. — Cf. Kenrick, n. 64. — 
Kent, Co???mcnt. vol. 2, part. 4, lect. 25, nn. 61 et 70. 

Punctum 11. 
De acquisitione do??iinii per pra>scriptionc??i. 

382. Praescriptio est medium institutum ad acquirendum aliquod 
jus vel ad se liberandum ab aliqua obligatione, sub conditionibus 
a lege statutis. Hinc patet duplicem esse praescriptionem ratione 
materiae : alteram acquisitivam, qua jus aliquod acquiritur ; libe- 
rativam alteram, qua quis ab aliquo onere vel servitute liberatur. 
Quamvis indiscriminatim utraque dicatur praescriptio, prima tamen 
in jure vocatur usucapio et secunda simpliciter prcescriptio. — Cf. 
Scavini, lib. 2, n. 386. 

383. Dico. Praescriptio debitis vestita conditionibus est legiti- 
mum medium acquirendi dominium, etiam in conscientia j nam 



270 



TRACTATUS VI II.— DE JUSTITIA ET JURE. 



PARS I. CAP. II. — I)E PRiECIPUIS JURIS SPECIEBUS. 



2tl 



I 



non solum jus civile et canonicum sexcentis in locis illam habent 
ut legitimam, sed jus etiam naturale, etsi non immediate, eam 
exquirere videtur, tum ad certitudinem dominii quarumdam rerum 
stabiliendam, et ita finem imponendum litibus ; tum ad segnitiem 
dominorum praecavendam. Quare juxta S. Thomam, si quis vere 
prsescripserit, non tenetur ad restitutionem si postea appareat an- 
tiquus dominus. — Conditiones autem ad legitime praescribendum 
sunt quinque, scilicet, aptitudo rei, bona fides, titulus, fadtum 
possessionis, et tempus requisitum. Hae conditiones sunt omnino 
necessariae, et quidem intelledtae juxta leges loci in quo fit prae- 
scriptio. Ratio est, quia vis immediata ad transferendum dominium 
per praeseriptionem desumitur a lege humana. — Cf. S. Thom. 
Quodlib. 12, q. 16, art. 24.— S. Alphons. nn. 504, 507 et 517. 
Conditiones ad praescribendum hisce versiculis exprimi solent : 

Non usu capies, nisi sint tibi talia quinque : 
Sit res apta, fides, titulus, possessio, tempus. 

Pauca de singulis dicendum. 

I,— Res Prnesoriptibilis. 

384. Ea omnia et sola generatim praescribuntur, quae sub domi- 
nium et commercium privatum veniunt, et quorum acquisitionem 
dari potest titulus qui sit legitimus tum jure naturae tum jure 
positivo.— Etenim cum finis praescriptionis sit dominium transferre 
ex au&oritate legis, talis translatio fieri nequit de re quae ex natura 
sua vel ex legum dispositione in dominium privatorum venire non 
potest.— Hinc ea omnia quae sunt contra jus divinum, ecclesiasti- 
cum aut nationale stricle sumptum, ut v. gr., obedientia debita 
superioribus, limites dioeceseon, plateae, et viae publicae, nullo modo 
possunt praescribi. — Cf. S. Alphons. n. 515. — Kenrick, traft. 10, 
part. 1, n. 75. 



II.— Bona Fides. 



385. Bona fides in hac materia est conscientia vel existimatio 
sincera qua quis judicat rem a se possessam esse suam. 

380. Dico. Bona fides omnino requiritur non solum ad prae- 
scriptionem acquisitivam, sed etiam ad liberativa?n. Ratio est, quia 
formalis injuria nequit transire m jus ; quare ait S. Thomasj 
44 quae sine peccato esse non possunt nulla praescriptione firmantur." 
— Confirmatur ex 2 reg. juris in 6, quae sic se habet : "Possessor 
malae fidei ullo tempore non praescribit. " 

Verumtamen si sermo sit de praescriptione ad te liberandum ab 



aliqua servitute passiva praediorum rusticorum, bona fides consistit 
in hoc, ut nullum ponatur obstaculum quo alter ab usu juris sui 
impediatur. Ratio est, quia praescribens nullo ligatur debito erga 
eum contra quem praescribit ; nec tenetur, decurrente praescriptio- 
nis tempore, monere alium, utcontra ipsum servitutis jure utatur. 
— Dixi praediorum rusticorum, quia in servitutibus urbanis, quo- 
niam non potest contra eas praescribi sine aliquo a<5tu positivo 
praescribentis, requiritur ut hic ponatur cum bona fide. 

Hinc sequitur dispositiones juris civilis in quantum bonam fidem 
non exigunt, aut eam tantum in principio possessionis exigunt, 
pro foro interno non valere, et habendas esse uti meram denegatio- 
nem recursus, id est aflionis contra alium. 

387. Qu^RES. An hczres qui ignorat malam Jidem antecessoris 
possit unquam legitime prczscribere ? 

RESP. Neg., ut videtur, si succedat titulo ?inivcrsa/i, quia 
hujusmodi haeres ita repraesentat personam defuncli, ut succe- 
dat in omnes obligationes et onera ipsius ; ac proinde cum prae- 
decessor ob malam fidem nunquam potuisset praescribere, nec 
haeres poterit, quia in ipsum transmittitur vitium illud radicale. 
Et idem probabilius dicendum de eo qui mediate succedit, modo 
tamen successio sit titulo universali. — Cf. S. Alphons. nn. 512 et 
516.— Eugo, disp. 7, nn. 59, 60 et 61.— Baller. not. (b) p. 516. 

III.— Titulus. 

#88. Titulus est id cui innititur translatio dominii et respondet 
quaestioni, cur possides ?— Omissis hic tum titulo vero, de quo 
nequit esse controversia, cum nemo praescribat contra seipsum, tum 
titulo vitioso, qui cum careat aliqua conditione a lege requisita, 
nullius utilitatis esse potest ; tres alii enumerantur tituli, nempe 
coloratus, existimatus et prczsumpttis. Primus est apparentia causae 
de se sufficientis ad transferendum dominium, sed occulta laborantis 
nullitate, v. gr., si emam rem a Titio putans esse Titii cum sit 
Martini. Alter adest, cum prudenter creditur interfuisse verus 
titulus, licet non interfuerit, v. gr., si filiusex haereditate possideat 
rem, quae a patre putetur empta, cum empta non fuerit. Tertius 
demum reducitur ad diuturnitatem temporis. — Cf. Scavini, lib. 2, 
n. 388. 

389. Dico. Titulus coloratus aut existimatus requiritur ad 
praescriptionem et sufficit : requiritur quidem saltem unus nam si 
ambo desunt, deerit etiam bona fides, sine qua praescriptio non 
habetur ; sufficit autem unus ex duobus tum quia ita salvatur boua 






272 



TRACTATUS VIII. — DE JU8TITIA ET JURE. 



fides tum quia secus requireretur titulus verus quod est absurdum. 
Quare titulus prccsumptus vel reducitur ad existimatum, si sermo 
est de praesciptione longissimi temporis vel valebit tantum pro foro 
externo ; nam praescriptio in foro conscientiae absque bona fide ut 
jam dicflum est, repugnat, ex alia parte bona fides non est possibilis 
cum adest titulus tantum praesumptus, praesertim post breve tem- 
pus ab initio possessionis— Cf. Baller. not. (b) p. 509 ; et (c) p, 511. 

IV. — Possessi* » . 

390. Possessio est detentio rei, vel fruitio juris, quam quis per 
se vel per alium, nomine tamen proprio, exercet. Detentio rei 
dicitur possessio simpliciter, et fruitio juris quasi-possessio. Utraqtie 
dividitur in naturalem, civilem et mixtam. — Cf. Schmalzgr. lib. 2, 
tit. 12, n. 4.— Baller. not. (a) et (b) p. 5° 8 - 

391. Dico. Possessio omnino requiritur ad praescriptionem, 
quod patet tum ex reg. 3 juris in 6 : "Sine possessione praescriptio 
non procedit; 1 ' tum ex ipsa natura rei. — Verum ut sit apta acl 
praescribendum gaudere debet variis conditionibus ; scilicet, debet 
esse 1". dominativa, seu res debet haberi animo proprietarii non 
vero depositarii, locatarii, etc. ; 2 . tranquilla, ita ut nulla litis 
contestatio de re intercesserit ; 3 . certa, hoc est non aequivoca ; 4 . 
continuata seu non interrupta, donec tempus requisitum complea- 
tur — piures requiruut etiam ut sit publica, scilicet ut res non 
occultetur ei contra quem praescribitur ; sed haec conditio est tan- 
tum necessario pro foro externo, quia pro foro interno jam conti- 
netur in bona fide. 

V.— Tempus Requisltum. 

392. Certum est i°. requiri aliquod tempus ad praescriptionem, 
ut patet, tum ex ipsa voce usucapio tum ex omnibus juribus posi- 
tivis ; 2". longius vel brevius de/aclo esse hoc tempus pro diversi- 
tate legum, et naturae rei praescribendae ; nam mobilia generaliter 
loquendo citius praescribuntur quam immobilia. 

In hac regione, posita multiplicitate Statuum qui proprias leges 
sibi faciunt, magna est varietas durationis temporis requisiti ad 
pr3escribendum. Quare pro bonis immobilibus in Statu Maine re- 
quiruntur 40 anni ; in Alabama et Louisiana, 30 ; in Kansas, 
Nebraska, O/iio, Pemisylvania, 21 ; in Conneclicut, Vermont et 
] Irginia, 15 ; in Indiana, Michigan, Mississippi, et Nevada, 10 ; in 
Florida, Georgia, N Carolina, S. Carolina, et Tennessee, 7 ; iii 
California, 5 ; in ceteris Statibus, 20. Pro bonis autem mobilibus 



PARS I. OAP. II. — DE PRjECTPUIS JURI8 8PECIEBUS. 



273 



minus adhuc requiritur. — Cf. WehV Every man, etc, p. 321. — 
Bouvier, Law DiSlionary, sub verbo Limitation. 

393. Qu^res. Quandonam prascriptio dicitur interrupta et 
quandonam suspensa ? 

Resp. Dicitur interrupta cum ob impedimentum interpositum 
ita cessat ut iterum inchoari debeat. Hoc autem duplici modo fieri 
potest : i°. naturaliter, si praescribens amittat possessionem per 
tempus a lege determinatum, aut si mala fides superveniat ; 2 . 
civiliter, si lis moveatur Juridice circa possessionem, nec interpella- 
tio a judice rejecta fuerit.— Dicitur autem suspensa quando impedi- 
mentum ei objicitur, neprocedat ulterius, et hoc dupliciter contingere 
potest: i°. ratione personarum, ut, v. gr., pupilli, insani, captivi 
et generatim omnes illi qui sive ex jure naturae, sive ex dispositione 
legis positivae nequeunt agere contra volentem praescribere ; 2 . 
ratione alicujus causa extrinsecce, v. gr., pestis, belli, etc, quae facit 
ut persona aliunde habilis, nequeat agere. — Cf. Wells, et Bouvier, 
loc cit. 

Punctum III. 

Dc acquisitione dominii per accessionem. 

394. Accessio est modus acquirendi dominium in rem aliquam, 
propterea quod res illa rei nostrae adjiciatur ; hoc fieri potest vel 
natura tantum operante vel arte vel utraque simul. Hinc triplex 
distinguitur accessio, naturalis, artificialis et mixta. 

395. I. Accessio naturalis fit dupliciter : nativitate, seu quando 
animali nostro aliud nascitur ex commixtione cum alieno : hac in 
re axioma est, partus sequitur ventrem ; 2 . alluvione quae, si est 
lenta et extendit meum fundum vel per adduclionem novae terrae vel 
per recessum fluminis, illa additio ad me pertinebit ; at si est repen- 
tina, proprietas non computatur amplius adfi/um medium aquce sed 
ad pristinos limites. 

39<>. II. Accessio artificialis etiam duplici modo contingere 
potest : i°. cum ars vel opera mea conjungitur cum re aliena, quod 
dicitur accessio per specificationem, et tunc si bona fide hoc fadhim 
fuerit, generaliter loquendo apud nos, illud quod per hujusmodi 
specificationem resultat dabitur ei qui posuit operam, cum onere 
solvendi alteri pretium rei ; 2 . cum opera mea simul et res mea 
conjunguntur cum re aliena, et tunc vel habetur accessio per ad- 
junclionem, si nullo modo id quod resultat potest separari, ut esset 
pidlura meis coloribus et a me facl:a super muro tuo, in quo casu, 



274 



TRACTATUS VIII. DE JUSTTTIA ET JURE. 



res ad eum pertinet qui posuit elementum pretiosius ; vel accessio 
habetur per confusioneni aut commixtionem, ut v. gr., si ex meis 
simul et tuis racemis facerem vinum aut ex meis tuisque spicis 
frumentum colligerem, et tunc, stante bona fide, res dividenda est 
juxta principia sequitatis, secus leges favent illi qui passus est 

injuriam. 

397. III. Accessio mixta habetur cum, natura simul et arte 
operante, res aliqua rei meae accedit ; v. gr., si tuas arbores in meo 
fundo plantares : porro in hoc casu res pertinebit ad dominum soli, 
praestita debita compensatione. Hinc duo sequentes versiculi : 

Quidquid plantatur, seritur vel incedifieatur, 
Omne solo cedit radices si tamen egit. 

Adverte tamen quod si sermo sit de illis, qui apud nos vulgo 
dicuntur squattcrs, Kenrick ait, leges ipsis favere, ne agri inculti 
jaceant.— Cf. Kenrick, nn. 67 et seqq.— Bouvier, L#w Diclionarj', 
sub verbo Accession. 

AMTICULUS II. 



DK SPECIK JURIvS QUOD DICITUR USUS VKL USUSFRIJCtlTS. 

398. Usus est jus utendi re aliena, salva ejus substantia.— Dici- 
tur \°.jus quia hic usus est verum dominium, et non competit illis 
qui habent tantum usum facli, v. gr., religiosis stri(5te ditfis.— 
Dicitur 2°. salva ejus substantia, quia jus destruendi rem aut abu- 
tendi, pertinet ad eum qui habet dominium direclum seu proprie- 
tatis.— Ususfrucl?is est jus utendi simul et percipiendi fructum e 
rebus alienis, salva pariter earum substantia. Quare ususfruclus 
plus importat quam usus. 

399. Qusesita.— Qu^.R. 1". Q?itenam isunt jura ei ( onera usu- 

frucluarii ? 

Rksp. Usufrucluarius plenum usum et fruitionem rei alienae 
habet, ita ut pro nutu suo possit de fru&ibus rei disponere sive per 
se sive per alium. Onus tamen habet utendi re aliena ut bonus 
paterfamilias, eamque talem reddendi, qualis reperiri debet post 
bonam administrationem. Praeterea ei incumbit onus tum custo- 
diam prsestandi, tum expensas si modicae sint subeundi, tum 
etiam faciendi sumptus ut naturales frudlus ex ea percipiat. Ratio 
horum omnium est quia usufrudluarius personam proprietarii 
quoad dominium utile agere censetur. Verum saepe ex diversis 
conventionibus jura ista et onera modificantur. 



PARS I. CAP. II. — DE PRjECIPUIS JURIS SPECIEBUS. 



275 



QUiKR. 2 . Quomodo cessat ususfruclus ? 

Rksp. Cessat i°. morte usufrudluarii ; 2 . tempore statuto ; 3 . 
interitu totius rei ; 4 . consolidatione, v. gr., si usufrucfluarius fiat 
dominus rei ; 5 . omnimoda mutatione, v. gr. , si pratum fiat stag- 
num ; 6°. abusu, quo per usufrucluarii culpam res deterior evadat ; 
7 . renuntiatione usufrudtuarii, modo non fiat in fraudem credito- 
rum. — Cf. Kenrick, nn. 94 et seqq. — Bouvier, Laiv Diclio?iary , sub 
verbo Tenant. 

AHTICULUS III. 



DK SPKCIK JURIS QUOD DICITUR SKRVITUS. # 

4-00. Servitus est jus alicui competens in re aliena, vi cujus 
dominus rei in ea aliquid pati vel non facere tenetur in illius utili- 
tatem. — Dicitm jus in re non in persona ; si enim persona tantum 
obligaretur ad aliquid patiendum vel non faciendum diceretur 
obligatio non servitus. Unde servitus proprie est aliquid dominii 
quod tollitur ab eo qui servitutem debet r et accedit illi cui ipsa 
debetur. Ablatio hujus dominii dici consuevit servit?is passiva, et 
accessio servit?is acliva. — Cf. Scavini, lib. 2, n. 517. 

401. Multipliciter dividitur servitus. i°. Ratione originis est 
?iat?iralis, legalis et conve?itionalis, prout ex dispositione locorum 
vel ex lege vel ex mera conventione partium oritur ; 2 . ratione 
modi est conti?iua et no?i co?itin?ia, prout durare potest absque 
hominis facto, ut est servitus aq?iceduclus, aut sine eo exerceri 
nequit, v. gr., servitus iti?ieris. Iterum est appare?is vel ?ion appa- 
rens, prout exteriori signo aperte declaratur, v. gr., janua, fenestra, 
etc. , aut tali signo caret, ut v. gr. , prohibitio aedificandi in quo- 
piam loco, etc. ; 3 . ratione objefli est urbana vel rustica, prout 
praedio urbano vel rustico adnexa est. Praedium urbanum dicitur 
omne aedificium habitandi causa erectum, sive in urbe sive in villa, 
et hortus ei annexus. — Praedia rustica dicuntur ager, vinea, pratum, 
pecorum stabulum a domo sejundlum. Urbanae servitutes sunt 
quatuor : i a . ut lignum in tuam parietem admittatur ; 2 a . ut stillici- 
dium in tuas aedes recipiatur ; 3 a . ut murus altius non attollatur ; 
4 a . ut fenestra in muro non aperiatur. Hae duae ultimae non vi- 
dentur vigere apud nos. Servitutes rusticae aliae dicuntur ?wmi?iatcs, 
et sunt iter, acl?ts, via, aqucrd?icl?is ; et aliae i??no?ninatce, ex eo quod 
carent nomine speciali in jure. — Cf. Kenrick, nn. 97 et seqq. 



PARS II. CAP. I. DE NATURA ET MALITIA FURTI. 



277 



PARS SECUNDA 
De Violatione Juris per Furtum. 

CAPUT I. 

DE NATURA ET MALITIA FURTI. 

402. Furtum in genere est ablatio rei alienae, domino rationa- 
biliter invito. Dicitur autem simpliciter furtum si fiat occulte ; 
rapina, si fiat aperte cum vi domino illata ; sacrilegium, si fiat circa 

rem sacram. 

46S. Dico. Omne furtum simplex est peccatum grave ex 
genere suo, quia opponitur justitiae quae obligat sub gravi, et quia 
in Scripturis, v. gr., I Cor. vi, 10 fures a regno Dei excluduntur. 
Verum furtum sacrilegum et rapina speciem malitiae diversam 
constituunt : illud, quia praeter justitiam violat religionem ; ista, 
quia injustae ablationi rei alienae addit injuriam personae illatam. 
Ceteri autem modi vel alia objecta furti speciem non mutant, quia 
per ista damnificationis natura non mutatur. 

44)4. Quaesita. — QuvER. r. Qucenam materia censcnda sit 
%ravis infurto, attentis circumstantiis hujus nostrcz regionist 

Antequam respondeatur, quaedam sunt praemittenda : 

I. Valde difficile est hanc materiam rigorose determinare, ut 
constat tum ex ipsa confessione Doctorum tum ex deficientia ali- 
cujus mensurae. Verum necessarium prorsus est, ut quod aequius 
apparet, determinetur, ne salus animarum et existentia proprieta- 
tis in periculum adducantur. — Cf. L,ugo, disp. 16, nn. 21 et seqq. 
— Baller. not. (a) p. 527. 

II. Juxta communem sententiam, quae omnino tenenda videtur, 
materia haec spectanda est tum absolute tum relative. Materia 
absolute gravis ea est, quam nunquam sine gravi culpa attingere 
licet, cum ejus ablatio censeatur semper et respectu omnium graviter 
injuriosa. Ratio est, quia si proportio omnimoda semper servanda 
foret inter omnes conditiones, profecto maxima quantitas ad grave 
furtum requireretur ubi quis a ditissimo homine aliquid surriperet : 
hoc autem in societatis damnum sane cederet. Oportet tamen ut 
materia furti consideretur etiam relative, et ratio est, quia gravitas 

(276; 



furti sicut gravitas cujuslibet injuriae pendet praesertim a majori vel 
minori privatione, dolore et reluctantia voluntatis, quam patitur 
ille apud quem furtum patratur. Attendendum tamen est ad 
reluctantiam voluntatis, ut inter homines communiter et rationa- 
bililiter habetur, non vero respectu ad homines majori vel minori 
amore pecuniae allectos. — Cf. S. Alphons. n. 526. — Lugo, disp. 16, 
nn. 28 et 29. — Baller. not. (b) p. 527. 

Hisce praenotatis, nunc ad quaestionem : 

RESP. Apud nos quinque dollaria videntur esse materia absolute 
gravis. Hoc colligitur tum ex sensu multorum theologorum et 
missionariorum ; tum ex proportione quae videtur adesse inter 
talem summam, nostris usibus impensam, et materiam absolute 
gravem prout haec hodie statuitur a theologis in diversis Europae 
partibus. Accedit auctoritas clarissimi Kenrick, et legis civilis 
aliquorum Statuum, ubi furtum quinque dollariorum habetur uti 
limes diversi nominis, et diversae pcenae. — Cf. Crolly, vol. 3, n. 284. 
— Kenrick, tract. 3, n. 171. — Cod. civ. Maryland. vol. 1, art. 30, 
sect. 98 et 100, p. 230. 

Materia autem relative gravis ita videtur statuenda ; quarta pars 
dollarii vel triginta oboli pro indigentibus qui mendicant, unum 
dollarium pro ordinariis operariis, duo pro mechanicis, et tria pro 
ordinariis divitibus. Ratio est, quia ablatio talis materiae videtur 
importare respective gravem damnificationem. 

Qu;£R. 2 Quanam materia requiratur, ut furta uxorum, filio- 
rum et famulorum gravia evadant f 

Resp. i°. Quoad uxores difncile habetur casus materiae gravis 
in furto, tum quia, ut alibi dictum est, apud nos unicam faciunt 
personam cum maritis quoad bona communia ; tum quia hi ordi- 
narie non censentur rationabiliter inviti ad donationes et alias 
expensas etiam secretas quae non sint omnino prodigae ; at si uxor 
prodige utatur divitiis communibus, ea quantitas requiritur ad 
gravitatem furti, quae sufficit ad grave damnum marito inferendum, 
et quod ex circumstantiis judicari debet. Tunc autem communius 
docetur ipsam teneri ad restitutionem vel ex paraphernalibus vel 
diligentius laborando seu curam gerendo de re familiari. — Cf. 
Kenrick, tract. 3, n. 169. 

Resp. 2 . Certum est apud omnes, in furtis filiorum plus requiri 
ad gravem materiam constituendam quam in furtis extraneorum ; 
quia paterfamilias est minus invitus, aut saltem minus rationabili- 
ter invitus in priori casu, quam in posteriori, et saepe invitus est 
magis quoad modum, quod nempe clam accipiatur, quam quoad 
substantiam. Quare dicunt multi theologi requiri pro iis summam 



278 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITIA ET JURE. 



duplo majorem quam pro extraneis ; sed nulla regula generalis 
assignari potest ; res enim a variis personarum vel conditionum 
circumstantiis plerumque definienda erit. — Cf. S. Alphons. Hom. 
Ap. n. 32. 

RKSP. 3 . Pro famulis pendet etiam a majori liberalitate vel 
tenacitate dominorum, ex qualitate vel situ rei subreptae, v. gr., si 
sit comestibilis vel non, custodita vel aperta, etc. Juxta multos 
per furta minuta facta a famulis in cibis et esculentis, quae non 
solent caute servari, generatim non devenitur ad mortale, modo 
haec non vendantur aut e domo educantur aut sint pretii extraor- 
dinarii. Si autem famuli furentur pecuniam aut res sedulo custo- 
ditas, non requiritur quantitas major ad peccatum grave, quia 
domini tunc non sunt minus inviti erga ipsos quam erga alios. — 
Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 34.— Kenrick, tradt. 3, n. 168. 

QiLER. 3 . An furta minuta coalesca?it ad gravcm materiam 
constituendam f 

Resp. Affirm., sive facta sint adversus eamdem personam sive 
adversus plures, dummodo tamen non ponatur inter ipsa magnum 
intervallum. Etenim in primo casu illa furtula, facile unita ratione 
temporis, grave damnum certe inferunt : prseterea damnata fuit ab 
Innoc. XI prop. 38 quae sic se habet : "Non tenetur quis sub pcena 
peccati mortalis restituere quod ablatum est per pauca furta, quan- 
tumcumque sit magna summa totalis. M — In altero autem casu 
haberetur grave damnum illatum societati, cujus ordo perturbaretur 
si illa furtula apud diversos facla, et repetita brevi intervallo, non 
prohiberentur sub gravi. Aliam rationem addit Card. de Lugo, 
scilicet unumquemque dominum in particulari tunc graviter dam- 
nificari non quidem formaliter sed radicalitcr. — Dixi dummodo non 
ponatur inter ipsa magnum intcrvallum ; nam furtula quse raro 
fierent neque societati neque privatis grave afferunt nocumentum. 
Magnum autem intervallum computatur juxta veriorem sententiam 
spatium duorum mensium. Excipe tamen casum quo ab initio 
habeatur intentio perveniendi ad summam notabilem, quia tunc 
furtula semper coalescunt, utut longum sit intervallum quo ad in- 
vicem separantur. — Cf. S. Alphons. nn. 530 et seqq.— Lugo, disp. 
16, 1111. 37 et seqq.— Vogler, n. 133. 

QuMR. 4 . Quomodo computanda sit gravitas materice in furtis 
minutis f 

RESP. iEquius et communius dicendum videtur quod si furtula 
fiant apud eamdem personam, sive physice sive moraliter unam, 
puta societatem aliquam viarum ferrearum, et simul discontinuatim, 
scilicet saepius quam unoquoque bimestri, at non una die aut eadem 



PARS II. CAP. I.— I)E NATURA ET MALITIA FURTI. 



270 



occasione ; vel si fiant apud diversas quidem personas sed eodem 
tempore, scilicet una die, una eademque occasione seu sub iisdem 
circumstantiis, tunc materia censetur gravis quando ex dimidia 
parte excedet summam ad furtum grave requisitam. — Si vero 
utrumque concurrat, hoc est, si furtula fiant apud personas omnino 
diversas, et simul non una eademque die aut occasione, tunc ma- 
teria existimabitur gravis quando erit duplo major. Adverte 
tamen quod cum furtula haec fiant apud personas omnino diversas, 
communem mensuram furti gravis in utroque praedidto casu desumi 
non debere ex gravitate relativa sed absoluta ; nam damnuni tunc 
non uni sed pluribus individuis aut societatibus particularibus 
infertur absque gravi uniuscujusque injuria, ut supponitur.— Cf. S. 
Alphons. n. 530. — Baller. not. (c) p. 531. 

405. ReSOl ves.— 1°. Si post efficacem retra&ationem praece- 
dentium furtulorum, sive efiicacia ista fuerit effedtiva sive affedtivd 
tantum, sed tamen vera et seria, fiat aliud furtulum ex novo 
quodam motivo aut ex diversa quadam occasione, non videtur hoc 
cum praecedentibus coalescere. 

2 . Qui post completam materiam gravem, leve quid adhuc 
furatur, vel venialiter tantum peccat vel si graviter, eo solum 
sensu, quatenus idem peccatum mortale jam commissum termina- 
tur ad posterius hoc furtulum.— Cf. S. Alphons. n. 538.— Lessius, 
lib. 2, cap. 12, 11. 44.— IyUgo, disp. 16, n. 43. 

3 . Qui levi furto complet materiam gravem ab aliis apud eam- 
dem personam inchoatam, secluso casu conspirationis, leviter tan- 
tum peccat. Neque dicas graviter peccare, qui levi iclu occidit 
aliquem jam ab aliis vulneratum, quia vita est in indivisibili, et 
tota ab hoc levi iclu destruitur.— Cf. Lugo, disp. 16, nn. 53 et seqq. 
— Lessius, lib. 2, cap. 12, n. 52. 

4 . Graviter peccant mercatores falsis ponderibus utentes, quam- 
vis singulis vicibus in parva materia defraudent ; quia ad materiam 
gravem intendunt pervenire, aut certe norunt se ad eam perventuros 

esse. 

5 . Inter fures recensendi sunt qui circumvagantur, ementitis 
rationibus cives pecunia emungentes. Quod si sint vere pauperes, 
at eerumnas suas exaggerant aut mentiuntur, peccabunt sane 
contra veracitatem at non contra justitiam. — Cf. Kenrick, tracl. 3, 

n. 176. 

6°. "De juvenibus in seminariis gratis educatis vel privatorum 
impensis, ea spe ut ecclesiastico inserviant ministerio, tenendum 
est, eos fraudem facere, si seminaria ingrediantur absque animo se 
sacris muneribus dicandi, et eo tantum consilio ut litteris imbuan- 



280 



TRACTATUB VIII. — DE JU8TITIA ET JURE. 



PARS II. CAP. II. — DE CAU8I8 A FURTO EXCUSAXTIBUS. 



281 



tur vel otio indulgeant ; ideoque ad reparandum damnum teneri. 
Opus autem non est ut certi omnino sint suae vocationis ; nam 
otium sanctum iis ideo conceditur, ut de tanto incepto consilium 
maturius habeant ; sed nec temere debent ingredi nec in sacris 
aedibus morari postquam spem abjecerunt et propositum. Quod 
si sua culpa faciant ut indigni habeantur, non ideo videntur ad 
restituendum obligati, quoties animus fraudandi defuerit : nec enim 
donatores censendi sunt conditionem restituendi apposuisse ob in- 
ertiam vel alias culpas consuetas." — Ita Kenrick, n. 178. 



CAPUT II. 

DE CAUSIS A FURTO EXCUSANTIBUS. 

ABTICULUS I. 

DE NECESSITATE QVJE POTEST A FURTO EXCUSARE. 

4t)6. Dico. Quamvis necessitas communis quam scilicet pa- 
tiuntur ordinarii mendicantes certo non excuset a furto, quia secus 
direptionibus multis pateret aditus et sic societas subverteretur ; 
excusat tamen necessitas extrema, ac proinde potest quilibet quam- 
diu in ea invenitur, tantum de bonis alienis sumere quantum satis 
est ad se a tali necessitate eximendum. Ratio est, quia bona vitae 
sunt superioris ordinis quam bona fortunae ; ideoque quaecumque 
sit origo istorum, cum veniunt in collisionem, illa debent necessario 
prsevalere. In tali itaque casu omnia fiunt communia, adeoque 
accipiens rem alienam ad suam necessitatem extremam expellen- 
dam, accipit rem vere communem, quam suam facit sicut ante 
bonorum divisionem contingebat. Imo non solum suis ipse mani- 
bus, sed per alium etiam, quasi per procuratorem rem illam accipere 
potest quin ulla malitia furti contrahatur. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 
66, art. 7. — S. Alphons. n. 420. — Lessius, lib. 2, cap. 12, dub. 12. 

407. Quaesita. — Qu^r. i°. An in necessitate gravi liceat 
sumere de bonis alienis sicut in necessitate extrema t 

Rbsp. Valde controvertitur tum de solutione ipsa tum de valore 
argumenti, quod ii qui negant desumunt ex prop. 36 damnata ab 
Innoc. XI, quae sic se habet : "Permissum est furari non tantum 
in extrema necessitate sed etiam ingravi." Etenim non constat 
utrum prop. haec damnata sit propter vocem gravi an potius propter 
verbum furari. — Ad solutionem autem quaestionis quod attinet, 



dicendum videtur ipsam totam pendere ex valore qui attribuitur 
voci gravi ; quare si necessitas illa ita sit gravis, ut dicenda sit 
quasi-extrema vel gravissima, ut plures Doctores loquuntur, tunc 
de ea idem tenendum ac de extrema ; secus si sit minus gravis ita 
ut attingat communem. Necessitas autem ista quasi-extrema tunc 
adesse censetur, cum quis est in probabili periculo incurrendi mor- 
tem, amittendi membrum aliquod principale, incidendi in captivi- 
tatem perpetuam, aut subeundi gravissimum aut perpetuum mor- 
bum. — Cf. S. Alphons. n. 520 ; et Hom. Ap. n. 15. — Lugo, disp. 
16, n. 154. — Lessius, loc. cit. — Baller. not. (a) p. 534 ; et not. (a) 

P- 536. 

Qu^R. 2°. An ille qui est occidendus a latronibus, vel cui imminct 
perpetua aut gravissima captivitas aut aiiud simile infortunium, 
nisi magnam tradat pecunia summam,possit eam surripere, si ne- 
queat secus se a tanta necessitate liberare f 

Resp. Affirm. , juxta sententiam communiorem et probabiliorem, 
dummodo dives per talem ablationem non constituatur in aequali 
necessitate, et pauper id tantum accipiat quo absolute indiget. 
Ratio est, quia, fatentibus omnibus, extrema necessitas causa est, 
cur in hoc casu bona fiant indigenti cum divite communia ; ergo 
tam late patet bonorum communio ac ipsa necessitas, potestque 
indigens tantum sibi assumere, quantum ad hanc sublevandam 
necessarium est. — Neque dicas, i°. non posse pauperem sibi provi- 
dere per medium insolitum et extraordinarium ; medium enim 
ejusmodi insolitum forte est et extraordinarium relative ad com- 
munem, non autem ad praesentem necessitatem, ut supponimus. — 
Neque dicas, 2 . divitem in hoc casu non teneri ad dandum cum 
tanto sui dispendio, ergo nec pauperem sumere posse ; nam respon- 
detur divitem quidem non teneri ad dandum, quia ex sola caritate 
obligatur, quae non urget cum tanto incommodo, sed teneri ex 
justitia ad non impediendum pauperem quominus jure suo utatur 
et occupet bona sibi in tantis angustiis absolute necessaria. — Neque 
demum dicas, 3 . privilegium surripiendi aliena in extrema aut 
quasi-extrema necessitate non esse extendendum ad casus ex mera 
hominum malitia provenientes, tum quia ista limitatio nullo solido 
nititur fundamento tum quia deest ipsi pondus aucloritatis. — Cf. 
S. Alphons. n. 520.— Lugo, disp. 16, nn. 146 et seqq. 

408. Resolves. — 1°. Pauperi in extrema necessitate posito 
plus auferre non licet, quam sibi est necessarium. Unde si sufnciat 
solus usus rei, v. gr., equi, cessante necessitate, obligatio restitu- 
endi manet. — Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 15. 

2 . Si extreme indigens habeat alibi in re vel in spe probabili, 



282 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITIA ET JURE. 



unde solvere possit, 11011 potest rem alienam subducere, nisi cum 
onere restitutionis ; quia necessitas non exigit ut accedat rei pro 
prietas, quando sufficienter re mutuo accepta vel commodata 
sublevari potest.— Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 19. 

3 . Qui vero in extrema egestate rem alienam consumpsit, ad 
nihil post usum rei tenetur, si nullam probabilem spem habuit fore 
ut aliquando restituere posset, etsi postea ad meliorem perveniat 
conditionem.— Cf. S. Alphons. Ho?n, Ap. ibid. 

4 . Dives res suas occultans vel alia utens industria ne pauperi 
succurrat, cessante pauperis necessitate, 11011 tenetur ad restitutio- 
nem, quia peccavit tantum contra caritatem. Quod si pcr vim 
impediat pauperem a re quapiam sumenda, tum peccat quidem 
contra justitiam, at cessante necessitate, atque adeo jure pauperis, 
cessaret etiam onus restitutionis. — Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 
20. — Lugo, disp. 16, n. 142. 

ARTICULUS II. 



DE OCCULTA COMPRNSATIONK, QUM POTEvST A KURTO KXCUSARK. 

44 K). Occulta compensatio, quae dicitur etiam cxtra-legalis, est 
rei proprise recuperatio per occupationem alienae. De hac sola 
nobis hic est agendum, non autem de compensatione quae vocatur 
legalis, et locum habet quando duo sibi invicem debitores in solu- 
tum assumunt rem alteri debitam. 

410. Dico i°- Occulta compensatio aliquando justa et licita 
esse potest, si gaudeat requisitis conditionibus statim exponendis. 
Ratio est, quia his positis, nulla fit injuria debitori, neque ulla 
sequitur perturbatio ordinis juris, neque Reipublicae. Ac 1". uulla 
injuria fit debitori ; nam ex hypothesi in tali compensatione ac- 
cipis tantum id, quod certo tuum est seu quod ex stridla justitia 
tibi debetur. 2 . Nulla est ordinis juris perturbatio, siquidem 
supponitur vel judicem adiri non posse saltem sine notabili incom- 
modo vel eum jus suum parti laesae restituere 11011 valere. Non 
enim praetermitti id dicitur, quod incassum quaereretur. 3 . Nulla 
est perturbatio sett damnum Reipublicae ; satis enim ei consulitur 
per cautiones in conditionibus apponendis. — Cf. S. Alphons. n. 521. 
— Lacroix, lib. 3, part. 1, n. 959. 

DicO 2 . Conditiones communiter requisitae ad liceitatem oc- 
cttltae compensationis sttnt sequentes : 

i°. Ut debitum sit ccrtum saltem moraliter. Ratio est, tum quia 
in dubio melior est conditio possidentis, tum, juxta eos qui hoc 



TARS II. CAP. II. — DE CAU8IS A FURTO EXCUSANTIBUS. 



283 



axioma dicunt valere tantum pro dubio negativo, quia est certo 
prohibitunralterum probabiliter damnificare. — Si tamen dubium 
non versetur circa ipsius debiti existentiam, sed potius circa modum 
quo liceat se compensare, v. gr., utrum possit aliquis compensare 
famam alioquin certo laesam cum pecunia aut infamiam cum infa- 
mia data, etc. ; neque injusta neque illicita erit compensatio qttae fiet 
cum credito hac ratione tantum probabili. — Cf. S. Alphons. 11. 521. 
— Lugo, disp. 16, nn. 87 et seqq. — Salmant. tracl;. 13, cap. 1, 1111. 
318 et seqq. — Baller. not. (a) et (b) p. 538. 

2 . Ut debitum ?ion possit alitcr rccupcrari, saltem sine gravi 
incommodo ; nam si creditor possit per meram petitionem vel re- 
cursum ad judicem obtinere quod sibi debetur, jam se compensando, 
injuriam publicae potestati facit, adeoque contra juris ordinem de- 
linquit. 

3 . Ut sumatur res in eadem specic, si fieri possit, quia secus res 
debitoris sine ejus consensu, et proinde injuste, permutatur. 

4 . Ut damnum debitoris prcecavcatur, scilicet procurando tit 
debitor periculo bis solvendi non exponatur si forte restituturus sit. 
— Hinc si casus ille aliquatenus praevideatur, aliquo modo monen- 
dus est, v. gr., per ficlam renuntiationem seu condonationem, etc. 
Si autem, facta compensatione, restituat, ipsi iterttm erit restituen- 
dum. Ceterum casus ille rarus erit ; siquidem compensatio licita 
non est nisi ubi nulla adest spes probabilis debiti recuperandi. — Cf. 
S. Alphons. n. 521. 

411. Quaesita. — Qu^R. i°. An famuli judicajitcs salarium 
csse infra operam a se prcestitam uti possint occulta compcnsationc t 

Rksp. Neg., saltem generatim loquendo, cum sententia com- 
mtini. Constat i°. ex prop. 37, ab Innocentio XI damnata quae 
sic se habet : "Famuli et famulae domesticae possunt occulte heris 
suis surripere ad compensandam operam suam, quam majorem 
jttdicant salario quod recipiunt." — Constat 2'. ex ratione.; nam 
agerent contra padlum, cum in minus pretium consenserint et 
aliunde nihil ipsis debetur nisi pretium de quo conventum est. 
Praeterea, si id liceret, via innumeris furtis panderetur : famuli 
enim sibi facile persuaderent stipendia esse justo minora, et sic nulla 
securitas dominis superesset. — Idem etiam dicendum, ex paritate 
rationis de omnibus operariis, artificibus et mercatoribus qtii ad 
compensationem recurrere vellent praetextu vilioris pretii quo operas 
suas locaverint vel merces suas vendiderint. — Dixi saltcm ge?ieratim 
loque?ido ; quia excipiunt non pauci : i°. si famulus vi aut metti 
compellatur ad consentiendum in pretium inaequale ; 2 . si necessi- 
tate compulsus in illud consenserit, modo tamen dominus alios 



284 



TRACTATUS VIII.— DE JU8TITIA ET JURE. 



famulos eodem vili pretio non invenisset vel hunc rogantem ex 
misericordia non exceperit ; 3 °- » invitus operibus indebitis grave- 
tur — Cf. S. Alphons. n. 522.— Baller. not. (c) p. 539- 

QVMR. 2 . Quid speciatim dicendum, hac in re, de ns qui prasunt 
curribusperviasferreasduais,proutapudnossoletf 

RESP Si judicio hominum timoratorum, pretium quod recipiunt 
est revera injustum, scilicet infra minimum, theologice loquendo 
licet ipsis occulte se compensare, verificatis tamen ommbus condi- 
tionibus ad hoc requisitis et superius enumeratis. Ratio est, quia, 
domini tunc essent irrationabiliter inviti : imo aliqui dicunt eos 
proprie non esse invitos neque ignaros hujus compensatioms ; at- 
que ideo tam parvum salarium ipsis concedere, quia supponunt 
aliquid occulte sumi : illa autem diversa et in dies nova media, 
quibus utuntur ad fraudes pnecavendas, ordinan ad inhonestos 
homines comprimendos qui limites justae compensatioms vellent 
pratogredi. - Verum, pra<5tice loquendo, confessanus prudens 
omnino esse debet in hac quaestione : quare de ea nunquam loqua- 
tur publice, sed tantum privatim dum excipit confessiones aut 
munere theologi consiliarii fungitur. Prseterea talem compensa- 
tionem facilius post fatfum concedat, et quasi evastve, propter 
periculum quod ordinarie habetur si secus ageretur. 

QvjER 3° An uti possit occulta compensatione, qui damnatur a 
judice ad solvendum debitum quod certo non contraxit vel cui certo 

jam satisfecit ? 

RESP Affirm. , quia sententia judicis est injusta, utpote inmxa 
falsa praesumptione fatti, ac proinde in conscientia obhgare nequit. 
Licet enim standum semper sit sententiae judicis in matena juris. 
nisi de lege seu sententia evidenter injusta agatur ; secus tamen, 
secluso scandalo, si judex certo erret circa fadtum, quod ex errore 
verum putat ; aliunde vero judex non habet facultatem dominium 
transferendi ; neque qui sententiam favorabilem obtinuit, detetfo 
errore, rem sibi adjudicatam servare potest. 



PARS TERTIA 
De Restitutione. 

SECTIO PRIMA 
De Restitutione in Genere. 

Quse de restitutione hic dicenda sunt alia eam respiciunt in ge- 
nere et alia pertinent ad casus particulares, quomodo scilicet 
facienda sit restitutio quando determinata quaedam bona laesa fue- 
rint. Hinc ad majorem claritatem duplex seclio hic ponitur. 

CAPUT I. 

DE OBLIGATIONE RESTITUTIONIS. 

412. DicO. Restitutio, scilicet reparatio juris alieni laesi in 
bonis fortunae, si de materia gravi agatur, est absolute necessaria 
ad salutem, sive in re sive saltem in voto, cum hic et nunc fieri 
nequit. Ratio est, quia hujusmodi restitutio est unicum medium 
reparandi justitiam laesam, ac proinde servandi illam ; servare 
autem justitiam est servare legem Dei. Ergo. . . Quare ait S. 
Augustinus, epist. 153 ad Macedonium, 4t Non remittetur peccatum 
nisi restituatur ablatum cum restitui potest. ' ' — Praeceptum autem 
restituendi, juxta S. Thomam, verbaliter quidem est affirmativum, 
sedformaliter est negativum, ac proinde obligat singulis momentis. 
— Cf. S. Thom. 2-2, q. 62, art. 1, 2 et 8. 

413. ReSOlveS. — 1°. Si quis non possit restituere ex bonis 
ejusdem ordinis, non tenetur restituere ex bonis ordinis diversi, 
quia cum inter bona diversi ordinis nequeat fleri comparatio, neque 
compensatio fieri potest. Attamen per justitiam vindicativam po- 
test a judice vel a superiore imponi, ut quis, pro injuria circa unum 
bonorum genus, aliquid praestet in bonis alterius ordinis ; sed 
ratione pcenae tantum non vero ratione justitiae. L,aesus insuper 
jus habet apud judicem denuntiandi illum a quo injuriam accepit, 
adeoque ab isto pecuniam accipiendi, ut denuntiationem omittat ; 
sic, v. gr., mulier ab aliquo violenter oppressa, violatorem ad ju- 

(285) 



286 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITIA ET JURE. 



dicem coinpellere potest vel pecuniam a nebulone exigere, ut juri 
suo renuntiet.— Cf. S. Alphons. n. 627. 

2 . Ex laesione juris alieni affecliva tantum nequit dari obligatio 
restitutionis externse et realis, quia reparatio et laesio debent ad 
invicem respondere. Hinc nihil debet restituere judex malevolus 
proferens sententiam quam putat injustam si reipsa justa est ; vel 
ille qui rapit rem quam existimat alienam dum sui ipsius est.— Cf. 

S. Alphons. n. 556. 

3 . Qui leve damnum proximo intulit tenetur ad restitutionem 
erga dominum laesum sub levi et cum incommodo rei proportio- 
nato ; debet enim reparari injustitia levis sub levi sicut gravis sub 
gravi. Dari tamen potest casus quo sub gravi quis tenetur ad 
materiam levem restituendam cum scilicet fur surripuit quod ma- 
teriam gravem attingit quidem at non excedit. Tunc enim non 
requiritur sub gravi nisi restitutio illius summae quae gravitatem 
materiae complet at in se gravis esse non potest.— Cf. S. Alphons. 

n - 553- ',.■'■;;. . : ... . 

4 . Absolutione indignus merito habetur, qui recusat restitutio- 

nem saltem promittere ; qui haeredibus suis curam restituendi re- 

linquit, dum per seipsum id facere potest ; qui aere alieno gravatus, 

in vi&u, vestitu, famulatu . . . , ejusmodi expensas subit, ob quas 

praevidet, se postea debitorum suorum solutioni imparem fore. 

Idem dicendum de illo qui, bona gaudens fortuna, non vult statum 

suum paulatim minuere, ut creditoribus satisfaciat. Cum eo autem 

qui, bis vel ter se restituturum pollicitus, promissis minime stetit, 

prudentis confessarii erit judicare an restitutio ante absolutionem 

exigenda sit necne. 

5". Nec absolvendi sunt qui futiles praetextus afferunt ad resti- 
tutionem differendam, v. gr., qui didtitare solent : Non afferam 
bona mea in tumulum . . . ; restituent hoeredes . . . , statuam in 
tcstamento faciendam esse restitutioiiem . . . , vel : Jam prcecepifiliis 
mcis ut quamprimum ipsi restituant. . . Male enim dispositi repu- 
tandi sunt, qui facere nolunt hic et nunc quidquid moraliter pos- 
sunt ad proximo satisfaciendum : i°. quia indesinenter urget resti- 
tutionis praeceptum, et creditor injuriam et saepe etiam damnum ex 
dilatione patitur ; 2 . quia male providetur restitutioni faciendae 
hanc committendo haeredibus, et isti enim similiter ad vitae suae 
finem protrahere eamdem possunt ; 3 . quia forte deerit tempus 
testamentum condendi vel, si condatur, forte etiam variis de causis 
aut praetextibus executioni illud non mandari contiuget. 

6". Caute agere debet confessarius cum moribuiidis restitutioni 



PARS III. SECT. I CAP. II. — I)E RADICTBUS RESTITUTIONIS. 287 

obnoxiis. Sic autem procedere poterit : i°. Si pcenitens videatur 
esse in bona fide, nec supersit tempus eum de sua obligatione 
prudenter monendi aut praevideatur non profuturam esse monitio- 
nem, hac omissa, erit absolvendus. 2°. Si vero frudlus monitionis 
speretur, aut si poenitens non sit in bona fide, fortiter simul et 
suaviter admonendus erit de restitutionis obligatione, et ad illam 
statim peragendam adjuvandus. 3 . Si obligatio occulta sit, nec 
statim fieri queat, erit inducendus aeger ad summam pecuniae sibi 
confessario seu potius, si fieri possit, viro fideli committendam ut 
postea creditori secrete committatur, vel ad eam summam in testa- 
mento ipsi relinquendam, omissa restitutionis mentione. 4 . Si 
obligatio non sit occulta nec statim adimpleri possit, confessarius 
efficiat ut per haeredes certo facienda curetur, sive per schedulam 
creditori tradendam sive alia ratione. 



CAPUT II. 

DE RADICIBUS RESTITUTIONIS. 

414. Radices restitutionis dicuntur causae ex quibus oritur obli- 
gatio restituendi. Ex triplici autem capite desumuntur, scilicet : 
i°. ex acceptione rei alienae ; 2 . ex injusta damnificatione ; 3 . ex 
injusta cooperatione : quae, quoad rem quidem, ad alterutrum e 
praecedentibus facile revocari posset, verum ad majorem dicendo- 
rum distinctionem seorsim opportunius tractabitur. 

ARTICULUS I. 

DR ACCEPTIONR RRI AIJRN^. 

415. Principium. — Solus rei dominus habet dominium in 
eam ubicumque illa hic et nunc inveniatur. Hoc omnia jura 
statuunt et ratio confirmat ; nam esse dominum alicujus rei invol- 
vit essentialiter ideam disponendi de ea, et consequenter jus exclu- 
dendi alios ab illius possessione. Dicitur autem tibicumque, etc, 
quia ad retinendum dominium sufficit sola intentio, quin requiratur 
eontinuatio realis occupationis. 

Ex hoc principio generali sponte sua fluunt quatuor notissima 
axiomata quae saepe saepius in decursu hujus tractationis recurrent, 
scilicet : i°. Res clamat domino ; 2 . Res fruclificat domino ; 3". 



288 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITIA ET .TURE. 



Res naturaliter pcrit domino ; 4 . Nemo ex re alterius locupletari 
injuste debet. 

Verum hsec principia, praeterquam quod aliquando juxta diversas 
locorum leges diversam sortiuntur applicationem, insuper modifi- 
cantur pro diversa possessoris conditione. Potest enim quis rem 
alienam possidere vel cum bona vel cum mala vel cum dubia fide. 
Dicendum itaque est : i°. de possessore bonae fidei ; 2 . de posses- 
sore malae fidei ; 3 . de possessore dubiae fidei. 



I I,— De possessore bonee fldei. 

416. Possessor bonae fidei ille est, qui invincibiliter ignorat rem 
a se possessam esse alienam ac prudenter judicat esse suam, v. g., 
quia illam acquisivit titulo dominii de se translativo, puta, haeredi- 
tatis, legati, donationis aut emptionis. Supponitur autem illum 
rem possessam nondum praescripsisse ; secus enim jam non esset 
detentor rei alience sed suae. 

417. DiCO. Possessor bonae fidei, etsi statim ac novit rem a 
se possessam esse alienam, certo teneatur eam adhuc extantem in 
toto vel in parte domino restituere ; ad nihil tamen tenetur si, 
durante bona fide, eam amiserit, consumpserit aut quomodocum- 
que destruxerit, modo absque ullo titulo seu injuste ditior inde 
non evaserit. Ratio primi est, quia res clamat domino, et ratio 
secundi, quia res naturaliter perit domino. 

41K. Quaesita.— Qu,ER. i°. An possessor bonce fidei teneatur 
rcstituerc diversos fruclus quos, dura?itc bonafidc, percepitf 

Rbsp. Neg., si sermo sit de fruclibus industrialibus, qui scilicet 
possessoris industriae potissimum tribuuntur aut etiam de mixtis, 
ea parte qua industriales sunt. Secus autem dicendum de frudli- 
bus naturalibus, qui nempe ex ipsa rei substantia, sine ulla aut 
modica hominis opera proveniunt ; et civilibus, qui non sunt fructus 
proprie dicli, sed ut tales in jure habentur, ut sunt redditus annui, 
pretium locationis domus, ete. Ratio utriusque est, quia sicut 
persona possessoris naturaliter fru&ificat sibi ipsi per industriam et 
laborem, ita res, puta fundus aliquis, domino fruclificare debet per 
naturalem produclionem graminum. — Cf. S. Alphons. n. 610. 
Kenrick, tracl:. 10, part. 2, n. 172.— Baller. not. (b) p 547. 

Qu^R. 2 . Ad quid teneatur possessor bonce fidei, si rem a furc 
cmptam altcri vendiderit f 

Resp. i°. In casu cviclionis, id est si dominus rem suam ab 
emptore vindicaverit, venditor emptori pretium reddere tenetur. 



PARS III. SECT. I. OAP. II. — I>E RADICIBUS RESTTTUTIONIS. 289 

Ratio est, quia venditio rei alienae vel est omnino irrita, ut quidam 
sentiunt, et tunc pretium non est venditoris sed emptoris, vel, prout 
docent communiter et Jure Romano statuitur, firmitate saltem caret 
et est rescissioni obnoxia ; interveniente ergo evi<5tione, contractus 
resolvendus est, et emptor recursum ipso facto in venditorem ac- 
quirit : quippe pretium ab emptore accipiendo se implicite obligavit 
ad damnum reparandum, si forte futura esset eviclio. Idem ob 
eamdem rationem dicendum in casu spontaneae restitutionis ab 
emptore faclae. Hoc ultimum tamen negat Lugo, cum I^essio, 
quando spontanea restitutio venditore non admonito fadla, dam- 
num injustum huic infert, impediendo ne pretium suum recuperare 
possit. — Cf. S. Alphons. n. 601. — Salmant. tracl:. 13, cap. 1, nn. 
89 et seqq.— IvUgo, disp. 17, n. 109.— I^essius, lib. 2, cap. 14, n. 28. 

Resp. 2 . Extra casum eviclionis vel spontaneae restitutionis ex 
parte emptoris, res difncultate non caret et acriter controvertitur. 
Verum, inspe<5to solo jure naturae, probabilis apparet sententia 
eorum qui tenent possessorem bonae fidei tunc posse retinere pre- 
tium rei venditae ; nam obligatio restituendi domino neque urget 
ratione injustae damnificationis, quia egit in bona fide, neque 
ratione rei acceptae quia haec non invenitur amplius apud vendito- 
rem sed apud emptorem. — Neque dicas rem inveniri apud vendi- 
torem in cequivale?iti, nam recurritur ad aquivalens cum res periit, 
et aliquis exinde ditior evasit, non autem cum res tota adhuc existit 
in suo naturali statu. Praeterea contradlus ille fuit probabiliter 
validus, quatenus emptor habens dominium in pretium, volensque 
illud transferre, de facto transtulit in venditorem, quamvis venditor 
non transtulerit dominium in rem et ideo a multis vocatur contrac- 
tus claudus.—CL S. Alphons. nn. 601 et 800.— Lugo, disp. 17, nn. 
106 et seqq. — L,ess. lib. 2, cap. 14, n. 29. — Salmant. tradl. 13, cap. 
1, 11. 88. 

Kadem solutio, quoad duplicem responsionem et hypothesim, 
danda esse videtur si possessor bonae fidei rem alienam gratuito 
aceeptam alteri vendiderit. — Neque dicas possessorem in hoc casu 
evadere ditiorem re alterius ; nam si emptor revera transtulit do- 
minium in pecuniam, ita ut contractus claudus locum habuerit, 
possessor non evasit ditior injuste. — Cf. Card. Gousset, n. 930. 

Qu/ER. 3 . Ad quid te?ieatur possessor bonce fidei si rem alienam 
ve?ididerit, et illa i?i manibus c??iptoris perierit f 

Resp. Valde controvertitur inter theologos, qui tamen multo 
facilius concedunt venditori posse retinere pretium, si rem alienam 

19 



290 



TRACTATUS VI II. — t>E .TltSTTTlA ET JURE. 



habuerit titulo oneroso, quam si eam acquisiverit titulo gratuito. 
Etenim dicunt, venditorem ueque teneri ad aliquid dandum ratione 
rei, quia illam jam non habet, neque ratione damni, cum non fuerit 
causa ejus interitus. Sed hsec eadem ratio valere debet pro casu 
quo res habita fuerit titulo gratuito ; et si venditor tunc ditior 

evasit, injuste tamen non egit. 

QU;ER. 4°. An possessor boncB fidei subducere possit expensas ne- 

cessarias, quas in re conservanda vel augenda subiit f 

Resp. Afiirm., imo subducere potest etiam expensas utiles, 
secus enim dominus plus quam suum est reciperet. Nihil autem 
repetere potest pro expensis mere voluptuariis ; quia aequum non 
est ut dominus solvat expensas quse nullam sibi utilitatem afferunt ; 
quamvis possit eas sibi retinere si separari queant, intadta rei sub- 
stantia. Inter expensas autem non sunt computandi casus fortuiti, 
nec damna per accidens causata. Sic, v. gr., si in colendo agro 
alieno perierint equi tui, valor equorum deduci nequit, sed tantum 
aestimatio laboris facli ab equis pro agri cultura. 

Qu^R. 5°. An qui remfurtivam bona fide emit, possit eam furi 
reddere ad pretium suum recuperandum f 

RESP. Neg., si compareat dominus rem suam ab illo repetens ; 
tunc enim debet eam ipsi reddere, etiam cum pretii sui jatfura ; 
quia de jure naturali dominus rem suam occupare potest ubicum- 
que eam reperiat. Aclio tamen emptori datur in furem. Si vero 
dominus sit quidem cognitus, sed rei inscius, probabilius potest 
emptor rem furi remittere ut pecuniam recuperet ; quia emptor 
non tenetur rem domino servare cum proprio damno, imo potest 
damnum domini permittere, ut proprium caveat. Si vero fur aut 
alius venditor non appareat aut pecuniam reddere nolit, emptor, 
cognito domino, rem aliis vendere non potest, nec in proprios usus 
convertere, ut se servet indemnem, quia non est rei dominus ; sed 
eam domino reddere debet, non obstante pretii jadhira. Recursum 
autem in venditorem servat ; et si eum invenire nequeat, damnum 
ipse debet subire.— Cf. S. Alphons. n. 569. — Carriere, 11. 1042. 



2 II.— De possessore malce fidei. 

Possessor malse fidei ille est, qui certo cognoscit rem, quam 
accipit aut possidet, non esse suam. 

419. Dico. Possessor malae fidei non solum restituere debet 
rem ipsam in individuo vel in cequivalenti, si amplius non existat 
et insuper id omne in quo faclus est ditior injuste ; sed etiam tene- 



PARS III. SECT. I. CAP. tl. — bE RAIJTCtBUS RESTffUTiONIS. 291 



tur ad compensandum omne damnum ex injusta acceptione proximo 
illatum. Ratio est, quia damnificator formaliter injustus non minus 
justitiam violat et ad restitutionem tenetur quam simplex detentor 
rei alienae. Potest tamen retinere fruclus omnes industriales et 
deducere expensas tum necessarias tum utiles ; imo et mere volup- 
tuarias, ubi intadta rei substantia, separari possunt nisi in pcenam 
delicli ad expensas amittendas condemnatus fuerit. — Cf. S. Al- 
phons. Hom. Ap. nn. 74 et 77. 

420. Quaesita. — Qu,ER. i c \ An teneatur ad restitutionem fur 
qui surripuit rem secus certo perituram f 

Resp. Afifirm. , deductis tamen expensis factis cum pretio operae 
adhibitae ad rem a periculo liberandam. Ratio est, quia res illa 
non cessavit ad dominum pertinere, licet summo periculo exposita 
fuerit. — Kxcipiunt plures probabiliter, si fur consumat rem in certo 
periculo remanentem, v. gr., esculenta vel poculenta incendio jam 
peritura ; quia res non liberata a periculo nullius est valoris pro 
domino. Plures hoc extendunt ad casum in quo res aliena proximo 
periculo subducitur et statim consumitur : v. gr. , si sumas vinum 
alienum jamjam incursu hostili certo invadendum, illudque cum 
familia aut amicis bibas, quia etiam in tali casu res censetur nullum 
aut fere nullum habere valorem.— Cf. S. Alphons. n. 620. — Lugo, 
disp. 18, nn. 77, 144 et seqq.— Elbel, n. 80. 

Qu^R. 2". An fiur teneatur ad restitutionem, si res furtiva apud 
ipsum perierit f 

Resp. Affirm., sive perierit culpa furis vel alterius cujuslibet, 
sive absque ulla culpa. Ratio est, quia in eo casu quoniam furto 
abscribenda est destrudlio rei, fur tenetur de ea respondere. Kxcipe 
casuin mortis naturalis ex vitio intrinseco, aut etiam violentae, v. 
gr., ex incendio, sed quae eodem tempore locum habuisset apud 
ipsum dominum, quia tunc damnum non posset adscribi furto. — 
Dixi eodem tempore, quia si peritura fuisset antea et furto adscri- 
bendum est quod non perierit, jam ad dominum dum penes furem 
manebat clamabat, nec periisset si jam fuisset restituta ; si vero 
postea peritura fuisset apud dominum, urget eadem obligatio resti- 
tutionis pro fure, qui eo instanti, quo res penes se periit, obliga- 
tionem restituendi contraxit. Aliqui requirunt etiam quod res 
pereat apud furem eodem periculo ; sed de necessitate hujus condi- 
tionis non constat saltem inspedlo solo jure natttrae. — Cf. S. Al- 
phons. n. 620.— I v ugo, disp. 18, 11. 141.— Vogler, n. 501.— Carriere, 
n. 1072. 



292 



TRACTATUS VIII.— OK JU8TITIA F.T .TURE. 






QraJR. 3°. Ad quid teneatur posscssor malce fidei, quando res 
varium habuit valorem tempore detentionis f 

RESP Attendendum est in tali easu, tum ad causam talis d,- 
versitatis, num scilicet res ex intrinseco et naturali augmento vel 
potius ex variabili sestimatione hominum diversum habmt valorem ; 
Ln ad intentionem domini, num scilicet consumpstsset vel rem 
illam potius vendidisset et quidem quo tempore vend.d.sset, et 
iuxta mensuram damni ex istis circumstantiis cogmti, fur obhgan- 
dus est ad restitutionem. Verum quia fere non innotescunt omnes 
pnrfate circumstanti*, plerumque urgenda est so a compensa .o 
valoris, quem tempore furti res habebat. - Cf. S. Alphons. n. 621 
-Lugo, disp. 18, n. i 3 2.-Lacroix, lib. 3 , part. 2, n. 233. -Car- 

"^QU^R. 10 " Quid, si res aliena per manus plurium mal* fidei 
hossessorum transierit ex donatione aut vendUwnc ? 

RESP Quoad rem, haec restituenda e.st ab eo qu. eam adhuc 
tenet vel in alium valorem mutavit aut consumpsit aut quov.s 
modo amisit. Hoc aute.n deficiente tenetur raptor. Quod s. 
neuter debito suo satisfecerit, ceteri per *quas port.ones re, , pret.u 
solvere debent. Tandem, in ceterorum defe<5tu, qu.sque ad totu... 
tenetur Quoad autem rei frurfus et damna, singul. ad compe.i- 
satiouem tenentur pro parte temporis, quo unusquisque rem det,- 
nuit ; si autem reliqui pro sua damnification.s et fru,t,oms parte non 
compensant, totius damni reparatio singul.s mcumb.t, pro rata 
iamen temporis elapsi a die quo successive fact. st.nt re. ahen* 

iniusti possessores. ... 

QuaSR. 5°. Anille,quiscienter rem alicnam emit a fure, possit 
ipsam huic reddere ad pretium recuperandum ? 

RESP. Controvertitur, fere ut in casu s.m.h possessons bot.ae 
fidei ■ sed probabihs est, juxta S. Alphonsum, sentent.a affirmans, 
cuiahcet iste peccaverit, rem mala fide,emendo, post emptionem 
;ame,.1t,s habi, haud secus ac possessor bo« fidei, ad contra<5h,m 
rescindendum. Praterea rem furi reddens, hanc non ,n pejon. ac 
ipse illam invenit, ponit conditione.-Cf. S. Alphons. n. 570. 

2 III._De possessort» tlul>ise flclei. 

Possessor dubi* fidei ille est qui motus probabili quadam ratione 
dubitat de certitudine sui juris ad possidendum, sive dub.um .stud 
cum ipsa possessione cceperit sive ea decurrente. 

+•>! Dico. Possessor dubiae fidei sive a pnncp.o s.ve ,n de- 
. cursV tantum possessionis dubitaverit, serio inquirere tenetur, ut 



PARS III. SECT. I CAP. II. — DE RADICfBUS RESTITUTIONIS. 293 

dubium deponat ; secus enim se exponit periculo rem alienam ex 
culpabili negligentia retinendi. Si vero facta diligenti inquisitione 
dubium perseveret, rem totam retinere potest dummodo ante obor- 
tum dubium bona fide possidebat. Ratio est, quia possessio cum 
bona fide incepta creat de se maximam praesumptionem de justitia 
possessionis et possessori jus certum attribuit, quod, nisi aliis ratio- 
nibus vel praesumptionibus fortioribus vincatur, in foro tum interno 
tum externo praevalere debet. — Si vero dubium praecesserit possessi- 
onem, inspiciendum est quo titulo ccepit possidere ; nam si in dubio 
incepit possidere spoliando alium possessione sua et dubium postea 
perseverat, tenetur rem totam restituere priori possessori, quando 
non constat hunc mala fide incepisse rem possidere ; quia ratio quae 
nuper ipsi favebat nunc contra ipsum retorquetur. Si vero rem 
accepit alio titulo, v. gr. , emptionis, et post examen diligens adhuc 
dubium perseverat, an ille a quo accepit ejus sit dominus, restituere 
debet, pro rata dubii, probabili domino vel pauperibus si dominus 
ignoretur. Ratio est, quia possessio incepta cum dubia fide ipsi 
non favet et ideo non potest totum retinere ; nec aliunde videtur 
teneri ad totum restituendum, cum dubitet utrum res sit aliena, 
et non sua. — Cf. S. Alphons. n. 625. — L,ugo, disp. 17, nn. 80 et 86. 
— L,acroix, n. 568. — Carriere, nn. 1094 et seqq. 

4-22. Qusesita. — Qu^R. i°. Ad quid teneatur qui accepit rem 
aliquam mala Jide, ratus rem esse alienam, et postea dubitat an res 
sua sit necne f 

Resp. ^quiparandus est ei qui possessionem cum dubia fide 
incepit ; prior enim aestimatio falsa reperitur, nec proinde in solu- 
tione casus attendenda est. Perpende igitur utrum sua possessione 
alterum spoliaverit, necne, et resolve juxta ea quae nuper dicta sunt. 

Qu.^R. 2°. Ad quid te?ieatur possessor dubia? fidei si inquirere 
neglexerit et dominus compareat f 

Rksp. Generatim post dubii initium tractandus est ut possessor 
malae fidei ; obligandus est igitur non solum ad rem domino red- 
dendam, sed etiam ad damna omnia ei resarcienda. Hxcipiendus 
tamen videtur is qui incepit possessionem bona fide et deinde oborto 
dubio inquirere neglexit, putans dominum difficilius inveniri posse ; 
hic enim possessori bonae fidei aequiparandus foret. — Cf. Lessius, 
lib. 2, cap. 14, n. 23. — Carriere, n. 1088. 

Qu^SR. 3 . An possessor dubia?Jidei, qui bona jide incepit possiderc 
ad restitutionem teneatur, si, facla inquisitione , inveniat rem proba- 
bilius alienam esse f 

Resp. Neg.y quia ex possessione certa jus moraliter certum 
oritur. Insuper donec alter jus suum certum probaverit, valet 



294 TRACTATUS VIII.— DE JUSTITIA ET JURE. 

axioma: Melior est conditio possidentis.-Oi. S. Alphons. de censei- 

entia dubia, n. 35. . *j *~ 

Qu^R. 4°. Quid dicendum si dubium sit non circa titulum scd an 

aliauis possessio?iem bona vcl malafidc inccperit f 

RKSP Favendnm est possessori, qnia delicta non pwesumuntur 
sed probari debent. Attamen si qnis reperiatnr actu 111 mala fide 
et dubitetur an inceperit cnm hac mala fide possidere praesumi 
debet enm mahe fidei ab initio fnisse ; qnia semcl malus setnper 
pr&sumitur esse tnalus, jnxta 8 reg. jnris in 6.-Cf. Lacroix, n. 507. 
— Lugo, disp. 18, n. 16. 

ARTICULUS II. 

DE INJUSTA DAMNIFICATIONE. 

421 Damnificator injnstns ille dicitnr qni proximo nocet in 
bonis fortunae, qnin tamen ditior inde evadat. Alins estformahtcr 
et alins juridice tantnm injnstns, pront cnlpa fuent theologua vel 
w ^_ C nlpa antem theologica ea dicitnr, quae includit offensam 
Dei id est peccatnm formale sive mortale sive vemale. Cnlpa vero 
juHdica est omissio diligentiae, nnde alteri damnum provemt sive ea 
sit formale peccatnm sive non. Haec iternm distinguitur et ex 
commnni interpretatione jnris Romani, est lata, ^™^™; 
Cnlpa lata est omissio diligentiae qnam commnmter adhibere solent 
homines in similibns negotiis. Levis est omissio dihgentiae quam 
adhibere solent homines prndentiores et diligentiores /— 
est omissio diligentiae quae adhiberi solet solnm a prudentissmns et 
diligentissimis.-Cf. S. Alphons. n. 5 49.-Kennck, tract. 10, part. 

2 ' J>4 77 DiCO Injnstns damnificator restitnere tenetnr totum id 
nnod aequivalet tnm rei damnificatae tnm damnis praevisis et praeter 
uosam L damnificatam obvenientibns. Ratio est, quia secus 
dominus lsesus non fieret omnino indemms, quod ad just tiam 
reparandam requiritur.-Verum ut ad hoc teneatur ex jure natime, 
ac proinde in foro conscientise, ante quamlibet sententiam judicis, 
necesse est ut damnificaverit vere, ejficaciter et formahter. lcrc 
quidem, quatenus violaverit jus striclum per laesionem justite 
commutativae ; efiicaciter, quatenus fuerit non tantum occasio sed 
propria causa damni, ita ut efiedtus ipsi possit et debeat imputan 
formaUter tandem, quatenus adverterit ad aclionem ***** 
coram Deo proprie peccaverit.-Dixi ante quamhbet sententiam 
judicis, quia post sententiam judicis potest obligatK) restituendi m 
conscientia oriri etiam ex culpa mere juridica. Obediendum emm 



! 



PARS III. SECT. I. CAP. II. — I)E RADICIBUS RESTITUTIONIS. 295 



est justae judicis sententiae ; secus leges securitati publicae non 
providerent et inanes forent : atqui sententia, de qua agitur, est 
justa, quia lex ista fertur pro bono communi et tendit ad homines 
cautiores reddendos, ne aliis damnum inferant. — Cf. S. Alphons. 
nn. 550 et seqq. ; et Hom. Ap. nn. 29 et 41. — Billuart, dissert. 7, 
art. 4. 

425. Quaesita. — Qu^R. i°. An requiratur culpa theologica 
ad induce?idam restitutionis obligatio?iem pro damno illato rei alie?ice, 
quce detinebatur ex contraclu aliquo, v. gr. , locationis, depositi vel 
co??i?nodati, etc. f 

RESP. Controvertitur ; sed sententia affirmans est juxta S. Al- 
phonsum, valde probabilis nisi speciale pactum intercesserit. Ratio 
est, quia obligatio reparandi injuriam debet pertinere ad idem forum 
ad quod pertinet injuria ipsa. — Dixi ?iisi speciale paclum intercesse- 
rit, quia tunc scienter et libere assumitur specialis obligatio. Sem- 
per autem adesse speciale hoc pactum, non quidem expresse sed 
i???plicite, affirmant theologi qui negantem sententiam tenent, sed 
nullo solido argumento id probant. — Cf. S. Alphons. n. 554. — 
Lugo, disp. 8, n. 106. — Lacroix, n. 177. — Antoine, part. 2, cap. 3, 
qq. 2 et 5. 

QlL£R. 2°. An te?ieatur ad restit?dio?ie??i qui i?iculpabiliter quidct?i 
causam davini posuit sed postea illud no?i impedivit, licet impedire 
potuisset ? 

Resp. Ajfirtti., et ratio est, quia quisque tenetur ex justitia 
impedire ne a<5lio sua proximo noceat ; ergo tenetur etiam impedire 
ne malum ex actione sua secutum perseveret ; ac proinde, cognito 
errore, illum corrigere debet et ni faciat, tunc peccat graviter et 
obligationem assumit reparandi omnia damna quae ex hoc prove- 
niunt. — Cf. S. Alphons. n. 564. 

QlLER. 3 . An reparari debeat damntim sequens ex causa culpa- 
biliter quidetn posita sed jam retraclata quando damnum infertur f 

Rksp. Afjirm., saltem si damnum illud fuerit determinatum et 
in specie praecognitum. Ratio est, quia damnificator tunc proprie 
totam malitiam contraxit et obligationem restitutionis assumpsit ; 
atqui tunc non afiective tantum sed etiam effective et realiter 
agendo nocuit ; ergo ita etiam reparare debet injuriam et simplex 
retractatio voluntatis non sufficit. 

. QlLER. 4 . An reparari debeat damnum per accidens quidem sed 
vacando operi illicito illatutn f 

Rksp. Neg., quia damnum illud non est voluntarium, cum ne 
in confuso quidem praevisum fuerit. Nec refert quod actio fuerit 
illicita ; hoc enim ad justitiae rationem nihil pertinet. Sic clericus, 






296 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITIA BT JURE. 



qui venationi contra Ecclesiae prohibitionem vacando, hominem 
pro fera occidit, non magis injustitiae reus est, quam laicus qui hoc 
fecisset. — Cf. Vogler, n. 170— Lugo, disp. 8, nn. 72 et 82.— S. 
Alphons. Hom. Ap. n. 39. 

Qu^R. 5°. An tenearis reparare damnum quod alicui ex crrorc 
intulisti, dum alteri nocere intcnderes, v. gr., si incendas domum 
Caji, quamputas esse domum Titii inimici tui? 

Resp. Valde controvertitur inter theologos sed probabilis vide- 
tur cum S. Alphonso et aliis sententia negans. Ratio est, quia in 
hoc casu adlio damnincans est materialiter tantum injusta erga 
Cajum et erga Titium affeffive tantum injusta. — Verum quidem 
est tunc verificari omnes conditiones requisitas ad restitutionem 
urgendam ex injusta damnificatione sed non relate ad eamdem pcr- 
sonam, quod est omnino necessarium. — Cf. S. Alphons. n. 620.— 
Lugo, disp. 17, n. 75.— Lacroix, n. 200. 

Qu^R. 6°. Ad quid teneatur ille qui damnum grave quidcm 111- 
tulit sed cum culpa levi, v. gr., defeclu adverte?itia, etc. f 

RESP. Probabilius ad nihil tenetur. Kteuim obligari non po- 
test neque sub gravi neque sub levi : non sub gravi, quia gravis 
obligatio cum culpa levi proportionem non habet ; non sub /cvi\ 
quia levis obligatio non habet proportionem cum re gravi.— Cf. S. 
Alphons. n. 552.— Lugo, disp. 8, n. 56.— Vogler, 11. 109. 

Qu^R. 7°. An qui grave damnum intulit per plures culpas vc?na- 
les deliberate commissas, teneatur sub gravi totum illud damnum 

reparare ? 

RESP. Affirm., si damnum illatum est eidem personce, licet 
damnificator graviter non peccaverit. Ratio est, quia hic tenetur 
reparare totum damnum voluntarie et libere commissum ; atqui 
totum damnum libere illatum est et insuper grave est in hypothesi ; 
ergo illud totum est reparandum et ni damnificator hoc faciat, tunc 
quidem graviter peccabit. Secus vero erit respondendum, saltem 
probabiliter, si damna minuta diversis personis illata fuerint ; quia 
nemo grave damnum passus est, ne radicaliter quidem, sicut 
quando fiunt furtula minuta.— Cf. Vogler, nn. 124 et 126.— Lugo, 

disp. 8, n. 69. 

Qu^ER. 8°. An tencaris repararc damnum alicui obvenicns occasionc 
injustce aclionis tuce, v.gr., si furatus fueris et furtum illi impu- 

tetur ? 

RESP. Neg., sive non praevideris sive praevideris illud damnum 
imo etiamsi ex 'industria egeris ut atfio tua ipsi imputetur. Ratio 
est, quia intentio, utcumque injusta, non efficit ut illud opus sit 
exterae et materialiter etiam injustum respedtu tertii, quod de se 



PARS III. SECT. I. CAP. II.— DE RADICIBUS RESTITUTIONIS. 297 

tale non est. Excipe tamen si quando tales fuerint circumstantiae, 
ut inter eas et gravem de altero suspicionem vera daretur connexio 
aut si quis expresse iis uteretur mediis, quae de se gravissimam 
suspicionem praebent alterum accusandi. — Cf. S. Alphons. nn. 635 
et 636. — Lacroix, n. 157. 

Qu^ER. 9 . An dominus teneatur rcparare damnum per sua ani- 
malia proximo illatum f 

RESP. Affirm., si ex culpa theologica in animalia invigilare 
neglexerit. Quisque enim ex jure naturali tenetur animalia sua 
diligenter custodire ne damnum aliis inferant, sicut praecavere 
debet ne ex aclionibus suis proximo detrimentum eveniat. Seclusa 
vero culpa theologica, non tenetur quidem ante judicis sententiam, 
at certo tenetur post sententiam ut patet ex diclis. — Verum ad nos 
quod attinet, haec habet Kenrick : "Legibus plerisque Americanis, 
sicut et Anglica, animantia damnum inferentia retinentur, donec 
laeso satisfiat et publica au(5loritate venduntur si dominus negligat 
ea redimere. Quod si praedii dominus sepe legitima illud includere 
omiserit, nihil potest recuperare sed ipse tenebitur ad damnum 
reparandum si animal vulneraverit vel occiderit." — Cf. Kenrick, 
tract. 10, part. 2, n. 185. 

ARTICULUS III. 



DK INJUSTA COOPKRATIONK. 

Cooperatio ad damnum proximi novem modis fieri potest. Qui- 
nam illi sint, superius, n. 194 dictum est ; at hic adverte, sex 
priores modos esse positivos et tres posteriores negativos. De 
singulis breviter dicetur. 

2 I. — De jubente. 

•J-26. fubens seu mandans dicitur qui ob proprium suum com- 
modum seu in sui gratiam, alium movet jussione, precibus vel aliis 
mediis ad damnum alicui inferendum. Dicitur ob proprium com- 
modum, quia in eo difFert mandans a consulente ; ubi enim est 
mandatum, executor agit nomine et in gratiam mandantis ; ubi 
autem est consilium, agit proprio nomine et in sui vel alterius tertii 
gratiam. Hinc non est necessarium ut mandans sit superior man- 
datarii. — Cf. Carriere, vol. 3, n. 1168. — Baller. not. (b) p. 573. 

427. Dico. Mandans tenetur ad reparandum omne damnum 
quod vi mandati illatum est, quia ipse est causa principalis morali- 
ter quidem at efficaciter movens alium ad nocendum ; et cum 



208 



TRACTATUS VIII. — I>K JU8TITIA ET JURK. 



aliunde supponatur formaliter injustus, sequitur omnes conditiones 
injustae damnificationis in ipso verificari. 

428. Resolves. — 1°. Mandans non tenetur ad restitutionem, 
si mandatum revocaverit antequam damnum fuerit illatum et revo- 
catio innotescat mandatario ante executionem mandati ; quia tunc 
non influit in damnum. 

2°. Si vero mandans non revocaverit mandatum, etsi pravam 
voluntatem retractaverit aut revocaverit quidem sed non tempes- 
tive, vel demum si constat revocationem tempestive factam, non 
fuisse auditam aut intellectam a mandatario ob surditatem vel 
distractionem, ad restitutionem tenebitur, quia damnum sequitur 
vi prioris mandati. 

>/ II. — De consulente. 






429. Dico. Quisquis injustum consilium alteri dederit, tene- 
tur ad illud retractandum sive sciens et volens id praebuerit sive 
bona fide ; secus tenebitur ad reparanda omnia damna vi consilii 
sui secutura. Ratio primi est, quia, dato injusto consilio, ipsius 
retractio est unica via reparandi laesam justitiam. Ratio autem 
sccundi, quia damna quae sequuntur vi consilii, imputari debent 
consulenti tanquam causae verae et efficaci. 

430. ReSOlveS. — i°. Consulens ad restitutionem non tene- 
tur, si executor aeque bene et eodem modo damnum fuisset illaturus 
absque dato consilio, quia tunc damnum non est efFectus cousilii. 
— Cf. S. Alphons. n. 561. 

2°. Neque ad restitutionem tenetur si consilium plene revoca- 
verit ante executionem, sive consilium fuerit nudum sive vcstitum 
seu motivis innixum. In hoc tamen ultimo casu oportet ut adhi- 
beat in retractatione alia motiva saltem aeque efficacia. — Cf. S. 
Alphons. n. 559. 

3 . Si duo simul consulant furtum alicui qui eorum consilio 
inductus furetur, uterque tenetur ad restitutionem ; nam licet etiam, 
altero tantum consulente, furtum patratum fuisset, de facto tamen 
uterque consilio suo influxit et eo ipso uterque causa fuit furti. — 
Cf. S. Alphons. n. 561. — IyUgo, disp. 19, n. 2. 

4 . Quamvis consulens sccundario tantum teneatur ad restitu- 
tionem, quia primario tenetur executor, quippe qui agit nomine 
proprio, non eximitur tamen ab obligatione reparandi damnum 
quod consuluit, si executor, quem monuit ad restituendum, non 
restituat. Ratio est, quia efficaciter in damnum cooperatus est ; 
cooperatio autem efficax reparationem efficacem necessario exigit. 



PARS III. BECT. I. CAP. II.— I)K RADICIBU8 RKSTITUTIONIS. 290 

431. Qu^RES. An vcl quomodo tcncatur ad rcstitutioncm dans 
consilium doclrinalc nocivum cx ignorantia gravitcr culpabili ? 

RESP. Si dans consilium, id agat ex suo statu vel officio, v. gr., 
advocatus, medicus, confessarius, etc. , tenetur ad restitutionem de 
damno injusto quod ex suo consilio sequitur sive erga petentem 
consilium sive erga illum contra quem datur. Ratio est, quia 
societas jus habet ut ille scientiam habeat muneri suo convenien- 
tem. Si vero consulens non sit talis persona, quae ratione muneris 
vel status sui peritiam prae se ferat, i°. non tenetur erga petentem 
consilium, nisi agat ex consilio doloso, seu iiisi affectet magnam 
peritiam, qua caret ; 2°. obligatur tamen erga tertiam personam, 
qttae inde damnum patitur, si ipse propriam imperitiam noverit et 
damnttm secuturum saltem in confuso praeviderit. — Cf. S. Alphons. 

n. 5^4- 

g III.— De consentiente. 

432. Dico. Consentiens ad restitutionem tenetttr, quoties- 
cttmque scienter ac libere emittit sufitagium vel sententiam ex 
quibus directe pendet violatio juris stricti alterius, id est, quoties 
dat consensum efficacem in damnum seu injuriam proximi. Ratio 
est, quia tunc ipse est vera, efficax et injusta causa damni alieni. 

433. Resolves.— 1°. Non tenetur ad restitutionem qui per 
suum sufitagium impedit alium a consecutione boni ad quod nul- 
lum jus habebat, seclusa tamen fraude aut pacto speciali ; quia in 
hoc non atttem in illo casu violaretur jus strictum. 

2 . Non tenetur de damno qui suffragium prius datum authen- 
tice revocat, antequam consummetur nequitia ; neque sufitagans 
bona fide, quamvis hic, detecto errore, teneatur ex jttstitia votum 
suttm revocare. Ratio est, quia primus non influit cfficacitcr et 
alter non influit injustc. 

3 . Tenetttr de damno qui abstinet a sufitagio ferendo, quocl ex 
officio foret dandum, et cujus omissio esset cattsa efficax damni 
injusti, non autem qui abstinet.a sufitagio dando ex mera benevo- 
lentia et de re alteri indebita. 

434. Qu^RES. A11 tcneatur ad rcstitutioncm conscnticns, qui 
dat injustum suffragium, si non dcsint alia suffragia jam ad dam- 
num sufficicntia f 

Rksp. Certum est i°. consentientes omnes aeqtte ad restitutio- 
nem teneri si de condicto sufitagia dederint ; cum inita conspiratione 
omnium sit unica actio moralis. — Certum est 2 . omnes consenti- 
entes contrahere obligationem restituendi, quando eodem tempore 
.suffragium tulerunt ; quia, cum nullus tunc prior fuerit neque 



300 



TRACTATUS VIII.— DE JUSTITIA ET .TUKE. 



PARS IN. SECT. I. CAP. II.— DE RADICTBUS RESTTTTJTTONTS. 



301 



posterior, sententia resultans ex suffragiorum summa singulis suf- 
fragantibus merito tribuitur. - Certum est 3 . non excusandos esse 
a restitutione eos, qui primi dant suffragium, antequam numerus 
sit completus, etiamsi praevideant non defuturos alios qui consen- 
tiant, quia vere influunt in damnum ; quamvis enim sine illis esset 
inferendum, per illos tamen partialiter de fa(5lo infertur. 

Utrum vero, seclusa conspiratione et simultanea suffragiorum 
collatione, possint excusari a restituendi obligatione ultimi suffra- 
gantes, quando jam votorum numerus ad negotii dennitionem 
requisitus expletus est, controvertitur. Plures graves theologi af- 
firmant, quia ejusmodi suffragatores nullo modosunt causa damni, 
cum jam illud sufficienter ab aliis praeparatum ac determinatum 
fuerit. Negant alii, quia, cum nunquam perfecfla censeatur sen- 
tentia nisi concludatur peromniumsuffragiorumcollationem, ultimi 
non secus ac primi in sententiam injustam influunt. — Cf. S. Al- 
phons. n. 566— Lugo, disp. 19, n. 17.— Vogler, n. 302. 

« 
# IV.— De palpone. 

435. Palpo dicitur qui laudando, adulando, vituperaudo movet 
alium ad damnificandum. De palpone haec tenenda : 

i°. Qui induxit alium ad damnum inferendum proponendo 
laudem aut secus ignominiam secuturam tenetur de damnis. Talis 
enim cooperatio se habet instar consilii, cum nempe agendi motiva 
de se communiter efficacia proponuntur. 

2 . Qui homini injuria affedlo ita repraesentant hujus injurise 
magnitudinem, ut ille commotus vindiclam sumat, ad restituendum 
tenentur, modo saltem probabiliter damnum secuturum esse ad- 

verterint. 

3 . Non tenetur autem ad restitutionem, qui facinus jam patra- 
tum approbat vel ratum habet, nisi causa sit, cur non fiat restitutio 
aut nova damna inferantur.— Cf. S. Alphons. n. 567. 

£ V. — De recursu. 

4$jfc Rcceptans, seu recursum praebens ille est qui scienter ac 
lilxjre latroni vel alteri damnificatori prsebet assecurationem. De 
eo haec statuenda : 

i°. Receptans tenetur de damnis provenientibus a sua ratione 
agendi. Etenim praebens assecurationem furis voluntatem in pro- 
posito vel furandi vel non restituendi vel iterum furandi, efficaciter 
ac injuste determinat aut firmiorem efficit. 



2 . Pariter ad restitutionem tenentur mercatores et praesertim 
catipones, qui accipiunt furta filiorumfamilias, servorum, etc, vel 
ea occultant aut etiam sibi vindicant in pretium mercium, compo- 

tationum, etc. 

3 . Inter receptantes computandi non sunt illi qui amicos vel 
consanguineos malefadtores domi recipiunt ; nec illi qui eos sub 
spe emendationis occultant, -vel iis ostendunt viam qua fugere 
possint, cum ad carcerem vel ad necem quaeruntur.— Cf. S. Alphons. 
11. 568. 

/j VI.— De participante. 

Participans duplex est : alius in praeda alitts in aclione damnosa. 

437. Dico. Participans in praeda ad illam tantum partem 
restituendam tenetur quam accepit et apud se detinet, quia quoad 
illam tantum comparatur furi. Participans vero in atfione dam- 
nosa ad totum tenetur, quotiescumque illius cooperatio realiter 
influxit in substantiam damni et a peccato formali excusari nequit : 
quia tunc ipsius adtio erit vere, efficaciter et injuste damnificans. 
— Cf. S. Alphons. n. 571.— Billuart, dissert. 8, art. 13. — Carriere, 

n. 1197. 

438. ReSOlveS.— 1°. Non tenetur ad restitutionem qui ex metu 
tam gravi cooperatur quoad damnum in bonis fortunae, sive coope- 
ratio sit mediata sive immediata, ut damnum illatum proximo sit 
mttlto minus illo quod tibi imminet et hujusmodi naturae, ut proxi- 
mus tunc censeri debeat non esse rationabiliter invitus.— Dixi 
quoad damnum in bonis fortunce, quia quoad bona vitae, dominus 
debet semper esse necessario invitus. — Cf. S. Alphons. n. 471. 

2 . Non tenentur ad restitutionem mercatores qui indiscrimina- 
tim arma vendunt, etsi cognoscant aliquos generatim iis abusuros 
esse ; quia cum necessitas faciendi commercium eos excuset a 
peccato, necessario etiam eos excusat ab obligatione restituendi. 
Si vero praevideant in specie aliquos praeditfis armis esse proxime 
abusuros, ea vendere non possunt ob ordinarium lucrum sed requi- 
ritur causa gravis, prout major vel minor est spes abusum impe- 
diendi.— Cf. Vogler, n. 315. 

g VII.— De cooperatoribus negativis. 

WX Cooperatores negativi ii stint, qtti non impediunt damnum 
proximi cum ex officio illttd impedire teneantur. Dieuntur vulgo 
mutus, non obstans, von manifestans. i°. Mutus ille est, qtii non 



302 



TRACTATUS VIII. — DE JU8TfTIA ET JURE. 



PARS IFT. SECT. I. CAP. TII. — DE CTRCUMSTANTTIS RESTITUTTONTS. 303 



loquitur, non clamat, non praemonet damnificandum, dum ad id ex 
officio vel contradlu tenetur. 2°, Non obstans dicitur qui, dum 
infertur damnum, non obstat, rem non custodit, licet id ex justitia 
praestare debeat. 3 . Non manifestans vocatur qui, post damnum 
illatum, damnificatorem domino laeso vel superiori non denuntiat, 
licet ex officio atque adeo ex justitia denuntiare debeat. Ceterum 
eadem principia, eaedemque applicationes morales omnibus hisce 
conveniunt. 

440. Dico. Ratione damni non impediti, omnes et soli illi 
ad restitutionem obligantur, qui ex officio illud impedire teneban- 
tur. Omnes quidem, quia, supposito officio, jam existit contractus 
vel quasi-contractus qui obligat ex justitia : soli autem, quia, defi- 
ciente officio, vis obligationis tota est a caritate. Verum necesse 
est insuper ad onus restitutionis imponendum, ut qui ex officio 
damnum impedire tenentur, illud possint impedire sine gravi onere, 
quia nec contradlus nec lex positiva cum gravi incommodo saltem 
ut plurimum, obligare solent. — Cf. S. Alphons. n. 573. ' 

441. Resolves. — 1°. Famuli non tenentur ad restitutionem, 
saltem probabiliter, quando ex culpa non impediunt damna domino 
illata, quia non conducuntur nisi ad laborem et ad generalem 
assistentiam. Excipe tamen eos qui speciali rei custodiendae pne- 
ponuntur et negative se habent dum vident damnum illi inferri. — 
Cf. S. Alphons. de quarto prczc. Decal. n. 344. — Baller. not. (a) p. 
582, not. (b) p. 582, et not. (a) p. 583. 

2". Superior non tenetur saltem quoad forum internum ad 
reparandttm damnum a suis subditis illatum, etiamsi damnum non 
impediendo graviter peccaverit. Ratio est, quia qualitas superioris 
per se non sufficit ut quis constituatur quasi sponsor de damnis 
subditorum. Excipe tamen si ipsius silentium positivo impulsui 
aequivaleat.— Dixi quoad forum intermim, nam ad forum externum 
quod attinet et praecise de famulis juxta jus nostrum, superior 
tenetur si vel expresse vel implicite vult aut approbat damnum a 
famulo allatum. Censetur autem hoc damnum velle cum famulus 
illud catisat sub immediata ejus supervisione aut ex naturali et 
culpabili negligentia ipsi domino cognita. — Cf. S. Alphons. n. 578. 
— Kent, Comment. vol. 2, part. 4, lect. 32, n. 259. 

3 . Ob eamdem rationem nec maritus nec pater tenetur de 
damnis ab uxore aut a filiis minoribus illatis. In foro autem ex- 
terno quandoque tenentur, sed quibus in casibus et qua ratione 
videas apud Kent, Comment. vol. 2, lect. 28 et 29. 



CAPUT III. 

DE CIRCUMSTANTIIS RESTITUTIONIS. 

442. Pnecipuae circumstantiae restitutionis hoc versu continentur : 

Quatitum restitues, cui, quo ordiue, quomodo, quaudo ? 

ARTICULUS I. 

QUANTUM vSIT REvSTlTUENDUM. 

443. Quantitas restitutionis mensurari debet ex quantitate rei 
acceptse vel ex quantitate damni illati aut influxus in injuriam 
proximi. Cum speciales difficultates de sola solidaritate occurrant, 
de ea solum specialiter agemus. 

444. Solidaritas seu obligatio restituendi in solidum est ouus 
incumbens singulis cooperatoribus integrum damnttm illatum repa- 
randi. Duplex distinguitur : scilicet absoluta, quae locum habet 
quaudo quis tenetur totum damnum reparare ; et conditionata, 
quando singuli cooperatores restituere tenentur pro aliis cooperato- 
ribus deficientibus. 

445. Dico i°. Quilibet ex cooperatoribus concurrens effieaci- 
ter ad damnum, ita ut hoc totum ei moraliter adscribi possit, tenetur 
ad restitutionem in solidum, id est in integrum, sive absolute sive 
saltem conditionate. Ratio est, quia quilibet est causa efhcax et 
injusta totius damni et proinde totum reparare debet. — Dicimus 
autem alicui cooperatori certo totum damnum adscribi posse in 
duplici casu, scilicet: r. quoties illius coopefatio est necessaria, licet 
non sufficiens ad totum damnum inferendum ; 2 . quoties cooperatio 
fit ex conspiratione efficaci, qua damnificatores ita se efficaciter ad 
damnum excitant ut singulis non concurrentibus damnum non 
eveniret.— Cf. S. Alphons. n. 579.— Vogler, n. 342. 

Dico 2 . Quicumque est causa principalis damni tenetur re- 
stituere in solidum absolute ; ceteri autem cooperatores aequales vel 
causae secttndariae conditionate tantum tenentur. Ratio est, quia 
principale agens, uti mandans, dux, etc, ipso faclo in se suscipit 
absolute totum ontts damni reparandi, cum ipse primario illud 
inferat nec tttatttr aliis nisi velut instrumentis ad proximum dam- 
nificandum. 



304 



TRACTATUS VIIT. — DE JUSTITTA ET JURE. 



44<>. Quaesita.— Qu^r. i". An detur obligatio restituendi in 

solidum, ubi cooperatio influit quidem in totum damnum rei indi- 
viduce, sed ?ion est de se sufficiens nec necessaria, neque procedit ex 
conspiratione stricla, v. gr., si quatuor asportent trabem quam tres 
ctiam asportassent f 

RKvSP. Neg., quia, cum tota ratio obligationis sit influxus in 
damnum, illa non debet esse major quam ipse influxus.— Aliunde 
qui eoncurreret ad partem damni dividui, licet cum aliis concurreret 
ad totum damnum quatenus pars confert ad totum complendum, 
sane ad totum restituendum non teneretur ; ergo, a pari, qui con- 
currit partialiter ad damnum individuum, partialiter tantum ad 
damni reparationem tenetur, quia causam partialem posuit. — Cf. 
S. Alphons. n. 579.— Lugo, disp. 19, n. 83.— Vogler, n. 343. 

Qu^ER. 2". An tenearis in solidum, si atlio tua fuit quide?n suffi- 
ciens ad totum damnum infere?idu?n , sed ??ii?iime ?iecessaria neque 
ex co?ispiratio?ie processit, v. gr., si ig?iem domui aliena simul cu?n 
pluribus aliis apposueris f 

Rksp. Neg., saltem probabiliter, et ratio est, quia licet atfio 
damuificativa sufficiens fuerit ad totum damnum, non habuit tamen 
nisi influxum partialem in illud, cum nec fuerit necessaria, neque 
communis cum aliis ex conspiratione. Ergo non est causa moralis 
totius damni. Nec refert quod de re individua agatur, quia coope- 
ratio ad totum damnum non extenditur. — Attamen id intellige, 
quoties sine tuo concursu damnum nihilominus evenisset ; secus 
enim etiam aclio tua ad illud necessaria dicenda foret. — Cf. vS. 
Alphons. n. 679 ; et Hom. Ap. u. 55. 

447. Hic omnino advertendum est monitum S. Alphonsi, sci- 
licet : in praxi raro expedire ut rudibus manifestetur obligatio re- 
parandi totum damnum, licet certo teneantur in solidum, dummodo 
tamen damnificaverint uti causae secundariae tantum. Ratio est, 
quia hujusmodi obligatio rudibus non potest facile persuaderi— Cf. 
S. Alphons. Ho?n. Ap. 11. 54. 

ARTICULUS 11. 

CUI SIT RESTITUKNDUM. 

448. DiCO. Si dominus est certus et notus ipsi restituendum 
est, ut patet, excepto casu quo res subdu&a fuerat deposita, locata 
aut commodata : nam tunc non domino sed illi restitui debet apud 
quem inveniebatur titulo depositi, locationis aut commodati.— 



PARS III. SEOT. T. OAP. III. — T)E CTRCUMSTANTIIS RESTITUTIONIS. 305 

Ratio est, quia adlualis possessor nequit sine injuria privari jure 
custodise, usus vel possessionis, nisi ipse consentiat. Si vero 
dominus sit dubius aut incognitus vel si licet cognitus sit, adiri 
non possit, statuendum est ut sequitur : 

i°. Si post diligentem inquisitionem adhuc dubius sit dominus ; 
vel dubium vertitur inter paucos vel inter multos. Si prius ipsis 
pro rata restituendum est vel ad compositionem inducendi sunt 
domini prsesumpti. Si posterius, v. gr., quia aliquis vendens in 
aliqua civitate defraudavit multos in pondere vel pretio, restitutio 
facienda est augendo eodem modo pondus vel mensuram aut pretium 
minuendo erga ementes ordinarios, qui damnificati praesumuntur, 
si facile fieri possit ; secus restitutio pauperibus facienda est. 

2°. Si dominus sit plane incognitus vel si, licet cognitus, mo- 
raliter tamen neque immediate neque mediate adiri queat, distin- 
guendum est : vel enim res aliena bona fide acquisita possidetur 
vel mala. Si bona, tuuc agendum est ut in rebus nuper amissis, 
quarum dominus inveniri non potest et proinde vel in causas pias 
est eroganda vel etiam a possessore retineri potest. Si vero 
mala fide, possessor tali re omnino se exspoliare debet, atque in 
opera pia aut communi bono utilia impendere. Et idem dicendum 
de eo qui restituere debet vi damnificationis injustae. Ratio est, 
tum quia ex sensu communi dominus incognitus per pauperes vel 
pias causas censetur repraesentari, tum quia ita fert consuetudo 
quae est optima legum interpres. Et quamvis aliqui dicant debi- 
torem posse ea impendere in utilitatem quamlibet publicam etiam 
profanam ; ordinarie tamen generali consuetudini standum est in 
praxi. Nunquam autem possessor malae fideraut damuificator in- 
justus debitum retinere potest praetextu quolibet, etiam paupertatis ; 
quia nemo ex malitia sua commodum reportare debet. — Cf. S. 
Thom. 2-2, q. 62, art. 5.— S. Alphons. Ho?n. Ap. nn. 64, 67 et 69. 

449. Qu^KRKS. A?i quando creditor tuus coaclus fuit cessione?n 
bo?wrum facere, ipsi vel ejus creditoribus restituere debeas f 

Rksp. Quoniam in casu cessionis bonorum ordinarie, juxta 
leges civiles, assignatur aliquis administrator, huic sane facienda 
est restitutio, saltem ad evitandum periculum iterum restituendi. 
Quod si quacumque de causa, nullus adsit qui bonorum admini- 
strationem gerat, restitutio fieri potest creditori si debitum sit 
exiguum si probus sit et credas illum esse creditoribus restituturum; 
item si versetur in gravi necessitate et debito illo valde indigeat ad 
vitam ducendam, quia ut docent communiter theologi, bona cedens 

20 



306 



TRAOTATUS VIII.— t>E JUSTTTTA ET JURE. 



potest subducere ea quae ad vivendum omnino necessaria sunt. 
Imo etiam in quocumque casu fieri potest et debet creditori ratione 
justitise et tantum ratione caritatis urgere potest obligatio monendi 
suos creditores.— Cf. S. Alphons. n. 699.— Gousset, n. 772— Baller. 
not. (a) p. 588. 

ARTICVLUS III. 



QUO ORDINE vSIT RRSTITUKNDUM. 

Ordo restitutionis speclari potest tum ex parte eorum qui resti- 
tuere debent quando plures in idem damnum cooperati sunt, tum 
ex parte eorum quibus restituendum est. 

g I._ De ordine restitutioiiis inter cooperatores. 

4-50. Ad ordinem restitutionis in solidum assignandum inter 
cooperatores in damnum alienum, inspiciendum est num aliquis 
eorum damni causa sit principalis seu primaria ; num seamdaria 
seu subordinata ; num denique collateralis seu aequalis. Coopera- 
tores enim in damnum concurrere possunt vel eodem modo seu 
gradu vel modo diverso. Hisce notatis : 

451. DicO. Si omnes codem modo concurrerint, singuli aequa- 
liter in solidum conditionate restituere debent, absque ullo ordine 
determinato, quia nemo eorum majus periculum suscepit. Dixi 
conditionate, id est, quando ceteri cooperatores non restituerent vel 
nullus in solidum solveret. Si vero diverso modo concurrant, dis- 
tingues iterum : nam vel ex furto vel ex mero damno restituendum 
est. Si ex furto, primo loco tenetur possessor, qui rem habet in 
individuo vel in aequivalenti vel qui illam injuste consumpsit ; 
deinde mandans vel raptor, si mandans desit ; tertio tenentur ceteri 
cooperatores positivi ; tandem cooperatores negativi. Si autem ex 
damno, tenetur primo mandans, quando aliquis adfuit : est enim 
causa principalis ; secundo executor, etiam quando nomine man- 
dantis alicujus egit, quia relative ad alios juxta communem senten- 
tiam est causa principalis ; deinde ceteri cooperatores positivi ; 
demum cooperatores negativi. — Cf. S. Alphons. n. 580; et Hom. 
Ap. n. 60.— Vogler, n. 361. t 

452. ReSOlveS-— 1°. Ad uihil tenentur causae secundanae 
si causa principalis restituerit aut remissionem debiti obtinuerit ; 
causae enim secundariae tantum tenentur in defetfu causae princi- 
palis cujus obligatio cessavit.— Cf. S. Alphons. 11. 581. 



PARS III. SECT. 1. OAP. Ttt.— t)E CTROUMST ANTTTS RESTITUTIOtflS. 307 

2°. Si una ex causis minus principalibus restituit, causa prin- 
cipalis tenetur eam indemnem facere, quia minus principalis jus 
creditoris contra principalem acquirit. — Cf. S. Alphons. ibid. 

3°. Si creditor solvat ab obligatione causam secundariam, non 
ideo liberatur causa principalis, quia obligatio principalis causae est 
independens ab obligatione causae secundariae. Imo quamvis uni 
e secundariis creditor remittat, non ideo liberae sunt aliae causae 
secundariae ab obligatione suam partem resiituendi nisi condonatio 
fuerit omnino plena vel talis merito praesumi possit. — Cf. S. Al- 
phons. ibid. 

2 II.— De ordine restitutionis quoad creditores. 

Agendum hic est de solo casu, in quo debitor ad satisfaciendum 
omnibus suis creditoribus impar est ; secus enim nullus ordo in 
solvendis debitis necessario servandus est. 

458. D i CO . — Primo loco satisfaciendum est privilegiatis, deinde 
hypothecariis et demum creditoribus communibus. Ratio per se 
patet et desumitur quoad creditores privilegiatos ex legibus posi- 
tivis et quoad hypothecarios ex speciali contradlu et ex ipsa natura 
rei. — Adverte tamen credita privilegiata diversa esse pro diversitate 
regionum. Apud nos, in casu mortis sunt plerumque funeris et 
ultimi morbi expensae et deinceps quae fisco supremo debentur et 
judicio probata sunt. In casu autem cessionis bonorum sunt salaria 
quae operariis et famulis debentur propter operam praestitam intra 
ultimos sex menses modo non excedant quinquaginta dollaria. — 
Cf. Kenrick, tradl. 10, n. 91. — Kent, Commcnt. vol. 2, ledl. 37, n. 
419. — Wells' Every man, etc, p. 594. 

454. ReSOlveS. — 1°- Debita ex delicto non sunt necessario 
solvenda ante debita ex contradlu oneroso, quia ex nullo jure 
constat de illorum praelatione. Utraque autem praeferenda sunt de- 
bitis ex titulo gratuito, nam qui gratuito promittit, apponit semper 
tacitam conditionem : si commode praestare valeam. — Cf. S. Al- 
phons. nn. 688 et 689. 

2 . Neque creditores pauperes divitibus neque priores tempore 
posterioribus sunt necessario praeferendi, tum quia de hac juris 
praelatione ex nullo capite constat, tum quia persona debitoris, quae 
sola obligatur, aequo modo sese habet ad omnes dictos creditores. 
— Cf. S. Alphons. nn. 690 et 691.— Lugo, disp. 20, n. 161.— 
Vogler, n. 439. 

455. Qu^RES. Utrum dcbitor sciens statum suum labilem possit 
alicui creditori no?i pctcnti integre satisfacere f 



■ 



308 



TRACTATUS VITT. — DE JUSTITIA ET JURE. 



Rksp. Neg., quia, cum omnes creditores sint jure aequales, nec 
ullus inter illos jus suum prosequatur et proinde per diligentiam 
nemo potior in petendo evadat, postulat aequitas naturalis, ne 
alicui integra restitutio fiat cum aliorum praejudicio. — Si tamen 
aliquis creditor solutionem ita acceperit, quin eam petierit, proba- 
biliter ad restitutionem non tenetur. Ratio est, quia potuisset, 
etiam extra judicium, solutionem urgere, quin aliis creditoribus 
faceret injuriam ; ergo potest etiam absque eorum injuria illam 
acceptare. — Verum excipiendus est casus quo talis solutio per 
legem declaratur invalida. Porro, apud nos, invalida habetur tum 
solutio facta creditori petenti extrajudicialiter si hic potuit cogno- 
scere statum labilem debitoris et ea facta fuerit intra quatuor 
menses prsevios cessioni bouorum ; tum etiam solutio facta intra 
sex menses a debitore cognoscente labilem suum statum. — Cf. S. 
Alphons. n. 692.— Wells' Every man, etc, p. 599. 

AJRTICULUS IV. 

ouomodo srr rkstitukndum. 

450. Dico. Generatim requiritur et sufficit ut restitutio eo 
modo fiat, quo justitia violata plene seu ad aequalitatem reparetur. 
Ratio est, quia plena reparatio justitiae est finis principalis obti- 
nendus in restitutione. 

457. Resolves. — 1". Non est necessarium per se ut resti- 
tutio palam fiat ; imo ssepe eo modo fieri nequit quando famae 
quoque et honori restituentis consulendum est. 

2 . Non est necessarium ut restitutio fiat per ipsum debitorem 
sed fieri per alium potest modo res domino reddatur. Potest 
aliquando fieri per confessarium ; magna tamen cautela tunc opus 
est, tum ut sigillum confessionis illaesum remaneat, tum ut pcenitens 
resciat creditori reipsa satisfactum fuisse, ne ulla suspicio contra 
confessarii probitatem suboriri queat. 

3 . Non est necessarium ut restitutio fiat advertente domino ; 
quia hoc non requiritur ut hic sit indemnis. Unde debitor resti- 
tuere potest, v. gr., augeudo pondus vel mensuram in vendendo 
aut debitum opus in laborando et sexcentis aliis modis. 

4". Potest fieri restitutio per simulatam donationem, quia id 
quod debetur est res et non requiritur ut debitor externe fateatur 
se solvere. Verum si creditor gratitudine motus aliud donum illi 



PARS III. SECT. I. CAP. III. — DE (TRCUMSTANTIIS REKTITUTIOXIS. 309 

rependat, hoc esset restituendum ; quia donatio ista non videtur 
plene voluntaria et spontanea. — Cf. Carriere, n. 1265. 

458. Quaesita. — Qu,ER. i°. Quo loco et cujusnam cxpensis 
facienda sit ?'estitutio f 

Resp. Si obligatio restituendi sit ex re bona fide accepta et 
retenta, restitutio non necessario facienda est in alio loco, quam in 
quo nunc res existit ; nec hujusmodi debitor in alium locum, ubi 
jam dominus forte degit, rem transmittere tenetur. Ratio est, quia 
non tenetur dominum in statum pristinum restituere, ex quo illum 
11011 dejecit per formalem injuriam. Si vero obligatio restituendi 
orta sit ex delicto, restitutio facienda est in loco, in quo dominus 
rem esset possessurus si ablata non fuisset, idque debitoris sumpti- 
bus. Ratio est, quia creditor debet indemnis servari et nullum ex 
iniquitate debitoris damnum pati sed in statum pristinum restitui. 
— Cf. S. Alphons. 11. 677. 

Qu^ER. 2°. An debitor ex deliclo etiam expensas solvere debeat pro 
re domino remittenda, si illce expensce valorem rei ipsius superent f 

Resp. Ajfir?n., si excessus non sit valde notabilis, quia et 
debitor, committendo injustitiam, tale onus in se suscepit et domi- 
uus non tenetur rei suae jacturam pati. Secus autem dicendum si 
istae expensae essent maximae respectu valoris rei remittendae. 
Tunc autem, ex praesumpta creditoris voluntate, restitutio paupe- 
ribus facienda esset. Recta enim ratio et caritas dictant, credito- 
rem non posse exigere, ut sibi fiat restitutio cum quibuscumque 
expensis. Quanta autem esse debeat jactura debitoris, ut a resti- 
tutione ipsi domino facienda excusari possit, non conveniunt 
theologi. Hanc regulam sat communiter tradunt : Quando omnibus 
pensatis, damnum quod debitor patietur, damnum creditoris tantum 
duplo superat, non est sufficiens, ut dominus re sua privetur. Si 
vero hauc proportionem superet, sufficit ut restitutio saltem diffe- 
ratur. Sed pro variis circumstantiis haec regula modificanda est. 
— Cf. S. Alphons. n. 598. — Lugo, disp. 20, nn. 185 et seqq. — 
Vogler, n. 415. 

Qu^Er. 3 . An debitor iterum restituere debeat si debitum pcr 
personam fidelem miserit, et illud casu vel culpa tertii pereat f 

Resp. Debitor ex possessione bonafidei ad nihil tenetur ; quia, 
seclusis culpa et pacto, res perit domino, qui est ipse creditor. 
Neque debitor ex contraclu ad aliquid tenetur, si agatur de re alte- 
rius existente in natura, accepta in commodatum vel depositum, 
etc, quia res perit domino nisi aliter conventum sit. Secus, si 
<igatur de pretio solvendo ; quia debitor dominium in illud servat, 
donec ad creditorem pervenerit et respondere debet de casibus pretii 



310 



TRACTATUS VIII. — DE JUSTITlA ET JUKE. 



transmissi, usquedum in manus ejusdem tradatur. Demum debitor 
cx de/iclo a restitutione non liberatur et tamdiu ad illam obstriclus 
manet, quamdiu dominum vere indemnem non effecerit ; quia 
semper remanet culpabilis causa damni quod hic patitur. Attamen 
S. Alphonsus non audet damnare excusantes hujusmodi debitorem 
qui per confessarium rem debitam remisit. 

Excipe casum triplicem, in quo ab omni onere debitor eximitur, 
nempe : i°. si dominus designaverit personam, per quam sibi rem 
debitam mitti velit ; 2°. si creditor personam quidem non elegerit, 
secl debitori reliquerit libertatem eligendi quam vellet, modo pru- 
dens et fidelis eligatur ; 3 . si persona haec arbitrio judicis designata 
fuerit. — Cf. S. Alphons. 11. 705. 

Qu.£R. 4 . Quomodo restituendum pro damnis Reipublicce illatis f 
RESP. Restituendum est per media ab ipso Gubernio constituta, 
si habeantur. Attende igitur ad varias locorum leges et consuetu- 
dines. Apud nos duo praesertim modi videntur aptiores. Primus 
est ut destruatur tanta quantitas pecunise chartaceae aut sigillorum 
(stamps) quanta aequivalet pecuniae vel damnificationi. Alter est 
ut restitutio fiat publico thesaurario Gubernii generalis aut par- 
ticularis cujusque Status, prout casus fert, cum obligatione ut hoc 
inscribatur in aliqua ephemeride ab ipso debitore designata. 

ARTICVLVS V. 



QUANDO SIT RKSTITURNDUM. 

459. De circumstantia temporis haec pauca sunt uotanda : 
I. Quoad debita qualibct, generatim restituendum est quain- 
primum fieri potest sine gravi ineommodo. Jus enim naturale 
exigit, ut rem alienam, invito rationabiliter domino, non retineas. 
Hinc : i°. qui culpabiliter differt restitutionem, manet semper in 
peccato et absolvi nequit. Insuper si ex dilatione restitutionis 
damna domino obveniant, ea compensare tenetur. 2 . Si quis, 
habens propositum restituendi, aliquo tempore differat citra grave 
domini incommodum, non facile damnandus est de peccato mortali 
imo nec de veniali si aliqua sit causa differendi, v. gr., spes occa- 
sionis commodioris, etc. 3 . Qui vellet restituere per partes, cum 
facile possit totum restituere, non esset absolvendus ; quia dominus 
etiam in hoc est rationabiliter invitus. Idem dicendum de eo qui, 
cum per vitae decursum possit restituere, differt tamen usque ad 
mortem ; vel qui, in periculo mortis constitutus, rejiceret absque 
ratione sufficienti obligationem restituendi in haeredes suos ; nisi 



PARS III. BECT. I. CAP. IV.— DE CAUSIS A RESTIT. EXCUSANTIBU8. 311 

forte de restitutione bonorum incertorum agatur. — Cf. S. Alphons. 
Hom. Ap. nn. 104 et 105. 

II. Quoad debita ex injuria, compensanda sunt damna omnia 
saltem ordinaria quae ex dilatione secuta sunt, etiam quando mora 
fuit inculpabilis. — Dixi ordinaria, quia extraordinaria non possunt 
praevideri.— Cf. S. Alphons. Hom. Ap. ibid.— Vogler, n. 426. 

III. Quoad debita ex contraclu, generatim standum est condi- 
tionibus contraclui appositis circa tempus vel circa alias circum- 
stantias ; nisi prudenter praesumatur aliam esse alterius contrahentis 
voluntatem. — Hinc : i°. restitutio seu potius solutio fieri debet 
tempore de quo expresse vel tacite conventum est. 2 . Debitor 
anticipare potest, si terminus solutioni assignatus sit in ejus favo- 
rem, ut ordinarie fieri solet ; secus vero si idem terminus in credi- 
toris utilitatem vergat, ut, v. gr., in praestatione pecuniae cum 
lucro percipiendo. 

CAPUT IV. 



DE CAUSIS A RESTITUTIONE EXCUSANTIBUS. 

460. Causae istae aliae excusant in perpetuum et aliae ad tempus. 
Primae sunt remissio seu condonatio debiti libere fa<5la ab ipso 
creditore, compensatio ab eodem privata aucloritate peracta et prce- 
scriptio legitime acquisita a debitore. Aliae autem reducuntur ad 
impotentiam sive physicam sive moralem. 

461. Dico. Impotentia sive physica sive moralis excusat hic 
et uunc a restitutione facienda, seu potius suspendit obligationem. 
Ratio primi est, quia ad impossibile nemo tenetur ; et ratio secundi, 
quia in moralibus dicitur impossibile quod est valde difficile et quod 
decenter et honeste fieri nequit. Insuper creditor non censetur 
rationabiliter invitus huic temporaneae excusationi. — Cf. S. Al- 
phons. Hom. Ap. n. 117. 

462. ReSOlveS.— 1°. Vir nobilis qui restituere non potest 
nisi se privet famulis, equis, armis, et ita a statu suo desciscat ; vel 
civis primarius nisi obeat artem mechanicam sibi insuetam ; vel 
opifex nisi vendat artis suae instrumenta aut magnum damnum sub- 
eat, restitutionem differre potest et debita paulatim solvere. Neque 
exceptio, quam aliqui ponunt, scilicet, nisi hujusmodi debitor cul- 
pabiliter, v. gr., ludis et crapulis in talem necessitatem se conjecit, 
necessaria videtur S. Alphonso. Oportet tamen ut status e quo 
debitor non tenetur deciscere fuerit juste acquisitus, — Cf. S. Al- 
phons, Hom. Ap. n. 118, 



312 



TRACTATUS VIII. — DK JU8TITIA KT JURE. 



PARS III. SEGT. II. CAP. I. — DE RESTIT. OB DAM. IN BON. ANTMl. 31 3 



2°. A restitutione probabiliter excusatur qui, debiti immemor, 
aliquid creditori suo gratuito dedit quod debito aequivaleat ; quia 
quisque censetur velle prius obligationi justitiae satisfacere quam 
merae liberalitati.— Cf. S. Alphons. n. 700 ; et Hom. Ap. n. 120. 

3 . Si tum creditor tum debitor jam sint in necessitate gravi, 
sed debitor restituendo in extremam incideret, probabiliter a resti- 
tutione excusatur, quaecumque sit origo debiti. Excipe tamen" si 
res ipsa in specie adhuc existat. Si tamen creditor solus reperiatur 
in necessitate gravi, et debitor restituendo in illatn decidat, resti- 
tuere debet juxta omnes. 

463. Qu^RES. An cessio bonorum in perpetuum excuset a resti- 
tutione facienda f 

Resp. Neg., sive voluntaria illa sit, sive judicialis, et ratio est, 
quia debita legitime et certo contracta, certo debent solvi. — Nec 
dicas i°. creditores nolle amplius totum exigere hoc ipso quod 
partem recipiunt ; nam respondetur eos ideo cum creditoribus com- 
ponere de certa tantummodo parte solvenda, quia plus habere 
nequeunt, nec propterea renuntiare juri quod ad integram solutio- 
nem habent. — Nec dicas 2 . legem, in casu cessionis judiciaricc, 
eximere debitorem in perpetuum, nam respondetur illam cessionem 
esse^nerum beneficium, quod lex concedit debitori bonae fidei et 
infelici ut bona cedens libertatem conservet et a coadlione in foro 
externo immunis evadat. Etenim ex una parte futura illa immu- 
nitas quae in perpetuum conceditur a lege (forevcr discharged fro/n 
all debts and c/aims), nequit attingere forum internum ; et ex alia 
restridta ad forum externum favet etiam creditoribus, quatenus 
infelix debitor, ita poterit facilius novas divitias congerere.— Quare 
ait Kent : "It was statcd by the Chicf fustice, in giving thc opinion 
of the Supreme Court of thc Unitcd States, in Sturgcss v. Crownin- 
shicld, 4, Wheaton, 122, that thc insolvent laivs ofmost of the Statcs 
only discharge the person of the debtor, and leavc his obligation to pay 
out of hisfuture acquisitions in fullforcc." — Attamen si quandoque 
ex rerum adjuncftis apparet creditores velle omnia condonare, vel 
alicubi ita fieri commercium ut ratio habeatur inter mercatores pro- 
babilis futurae cessionis bonorum, non videtur tunc cur imponenda 
sit obligatio in perpetuum. — Cf. S. Alphons. n. 669. — Billuart, 
dissert. 8, art. 20.— Kenrick, n. 211.— Kent. Comment. vol. 2, nn. 
394 et 395- — Wells' Every man, etc, p. 598. — Konings, n. 861. 



SECTIO SECUNDA 

De Restitutione in Specie. 

» 

Praeter damnificationem generatim inspeclam in bonis fortunae, 
considerari debet damnificatio in bonis animi et in bonis corporis. 
De hac speciali damnificatione igitur dicendum, deque obliga- 
tione restitutionis quae exinde provenit. 

CAPUT I. 

DE RESTITUTIONE OB DAMNUM IN BONIS ANIMI. 

4(>4. Dico. Quisque tenetur ex justitia reparare damuum, 
quod efficaciter et injuste attulit proximo in bonis tum naturalibus 
tum supernaturalibus animi, dummodo damnum istud in eodem 
ordine reparari possit. Ratio obligationis est, quia jus non minus 
stridtum quisque habet ne in bonis hujusmodi laedatur quam in 
bonis fortunae. Ratio autem conditionis appositae est, quia secus 
reparatio non est possibilis. 

465. Resolves. — 1°- Quivi, mendacio, fraude, metuinjusto 
induxit aliquem in peccatum lethale, tenetur sub mortali ex jus- 
titia ad damni reparationem, vim vel seductionem tollendo, errorem 
manifestando, etc. Qui autem sine vi aut fraude sed tantum con- 
silio induxit aliquem ad peccandum lethaliter, tenetur quidem ex 
caritate ad consilium illud revocandum, non vero ex justitia, quia 
scienti ct volenti nonfit ifijuria. — Cf. S. Alphons. nn. 660 et 661. 

2 . Qui dolo induxit alium in errorem praesertim pradticum ex 
quo damnum grave oriri illi possit in materia morum, ex justitia 
tenetur reparare damna quae inde proveniunt et idcirco omni cura 
eum ab errore removere. Idem dicito de errore speculativo circa 
fidei articulos. 

3°. Qui per vim, metum gravem vel fraudem, aliquem ab in- 
gressu religionis impedivit aut jam ingressum ad religionem dese- 
rendam induxit, ex justitia tenetur fraudem et dolum amovere ; 
quisque enim jus habet, ne injuste a consecutione aut possessione 
tanti boni impediatur vel abstrahatur. — Cf. S. Alphons. n.662. 

4°. Qui alium privavit, v. gr. usu memoriae, etc, per venenum, 



314 



TRACTATUS VIII. — DE JU8TITIA ET JUIIE. 



philtrum, etc, tenetur ex justitia reparare id omne quod ex damno 
injuste illato reparabile est. 

5°. Qui fraude impedit, ne alter scientiam, artem . . . addiscat 
vel alios doceat, tenetur fraudem depellere et damna temporalia, 
quae inde sunt orta, reparare. 

6°. Qui ex officio docere debet artem vel scientiam, tenetur 
errores corrigere, si quos alicujus momenti admiserit. — Dixi cx 
officio, quia si gratuito et sine obligatione alicujus pacli doceat et 
nullum aut parum admodum profedlum in audientibus procurat ex 
negligentia vel ignorantia culpabili, secluso casu fraudis aut doli 
vel specialis damni ex errore quem docuit provenientis, ad repara- 
tionem non tenetur. 



f 



CAPUT II. 



DE RESTITUTIONE OB DAMNUM IN BONIS CORPORIS. 

ABTICULUS I. 

DE RESTITUTIONE OB HOMICIDIUM. 

+<><>. DicO. Quamvis homicida vel mutilator voluntarius et 
injustus ad nihil teneatur, praecise pro vita vel membro, saltem ad 
rigorem juris, quia haec bona non sunt pecunia aestimabilia ; tene- 
tur tamen ad compensanda omnia damna temporalia, si quae ex 
homicidio vel mutilatione direcle secuta fuerint. Ut autem cog- 
noscatur quid proprie restitui debeat et quibus personis, distin- 
guenda sunt tria genera damnorum. Nam i°. alia fiunt ipsi occiso 
vel mutilato, ut, v. gr., expensae pro curatione vulneris et horum 
reparatio facienda est etiam haeredibus, post mortem, nisi persona 
occisa ea condonaverit ; 2°. alia irrogantur uxori, filiis, patri et 
matri, qui omnes non solum de farfto sustentabantur a persoua 
occisa vel mutilata sed etiam ex ipsa natura, jus habebant ad hanc 
sustentationem, et horum solutio semper facienda est nisi condone- 
tur ab illis iisdem qui damnum passi sunt ; 3 . alia demum fiunt 
creditoribus quibuscumque personae occisae vel mutilatae et haec 
contrahuntur cum habetur intentio eis direcle nocendi. — Cf. S. 
Alphons. nn. 631, 634 et 639 ; et Hom. Ap. nn. 82 et 83. — Lugo, 
disp. 11, sed. 4.— Baller, not, (a) (b) et (c) p. 606. 



PAKS III. BECT. II. CAP. II.— DE RESTIT. OB DAM. IN BON. CORPORI8. 315 

467. ReSOlveS.— 1°. Homicida probabiliter non tenetur ad 
restitutionem erga uxorem et filios occisi pro damnis futuris si isti 
sibi facile subvenire possint. Ratio est, quia proxime cognati non 
habent jus stri&um nisi ad ea quae occisus ex stridla pietate ipsis 
erogare debuisset : atqui in praediclo casu obligatio ex pietate non 
fuisset stricla. Ergo. . . — Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 87 — 
Reuter, n. 384.— Lacroix, lib. 3, part. 2, n. 309— Elbel, n. 315. 

2°. Si occisor praeviderit quidem damna creditorum occisi sed 
ea indiredle tantum intenderit, non tenetur ad ea reparanda, quia 
tunc eorum est tantum causa per accidens.— Cf. S. Alphons. n. 634. 

3 . Si homicida morte pleclatur quin damna reparaverit, adhuc 
tenentur haeredes ad ea reparanda, quia per poenam satisfit quidem 
justitiae vindicativae sed non commutativae.— Cf. S. Alphons. Hom. 

Ap. n. 90. 

4 . Qui alium occidit in duello sive fuerit provocans sive accep- 
tans, probabiliter non tenetur ad ea damna reparanda, quae unice 
attingunt ipsam personam occisam et ab ea remitti possunt. Ratio 
est, quia occisus acceptans aut provocans ad duellum censetur 
voluisse condonare obligationem, quam potuisset condonare, prout 
est illa quae exurgit ex damnis primi generis. 

ARTICULUS II. 

DE RESTITUTIONE PROPTER STUPRUM ET FORNICATIONEM. 

408. Dico. Stuprator aut fornicator ad nihil tenetur pro 
damno mere naturali seu pro amissione virginitatis, quia damnum 
illud nequit pecunia compensari.— Idem dicendum de damno tem- 
porali, quod ex turpi consortio subsecutum est, excepta prolis 
educatione, quando mulier sollicitationi consenserit, quia scienti et 
volenti non fit injuria. Si vero stuprator vi, fraude, dolo, minis 
puellam violaverit, tenetur reparare omnia damna ei vel ejus pa- 
rentibus obvenientia, quia horum damnorum est causa efficax et 
injusta. — Cf. S. Alphons. n. 640 et 641. — Elbel, n. 220. — Lugo, 

disp. 12, n. 11. 

469. Qu^RES. Ad quid tcnctur fornicator crga prolcm spuriam t 
Resp. Si matrem vi oppresserit, ad omnes expensas nutritionis 
et educationis tenetur, ut patet ex dicUs. Attamen in ejus defeclu, 
mater curam filii suscipere debet, licet nullam culpam admiserit, 
quia matcrest; sed tunc recursum servat in corruptorem, qui om- 
nes expensas, quas occasione prolis illa fecit, ipsi compensare 



316 



TRACTATUS VJII. — DE JUHTITIA ET JURE. 



tenetur. — Si vero mulier in peccatum consenserit, ambo tenentur 
ex aequo ad expensas si inspiciatur jus naturae ; at si attendatur 
tantum ad leges civiles, tunc : 

i°. TZxjurc Romano mater tenetur alere infantem per tres annos 
et postea ei pater providere debet. 

2°. ~Exjure nostro, haec habet Kenrick : "L,eges Statuum Foe- 
deratorum, magistratuum vel judicum arbitrio plerumque permit- 
tunt definire quid sit solvendum ; eum patrem habentes quem 
mater>urata affirmat prolem genuisse." — Istis consonat Kent qui 
ait : ■ ' The mother or reputed father is generally in this country charge- 
able by law ivith thc maintenance of the bastard child ; and i?i New 
York it is in such way as any two justices of thc peacc of thc county 
shall think meet ; and thegoods, chattels and rcal estate of the parents 
are seizablc for the support of such children if the parcnts have ab- 
scondcd. Thc reputcd father is liablc to arrcst and imprisonment 
until he gives security to indemnify thc foioi chargeable with thc 
vtaintenance of the child. Thesc provisions arc intended for the public 
indemnity and were borrowed from thc English statutcs on thc subjecl; 
and similar rcgulations to coercc tJie putative fathcr to maintain thc 
child, aud indcmnify thc toum or parisJi, havc bccn adopted in thc 
sevcral States." — Cf. Kenrick, tract. 8, n. 85. — Kent, Comment. 
vol. 2, part. 4, lect. 29, n. 215. 



PARS III. SECT. II. APPEND. — DE OBLIGAT. HOLVENDI TRIBUTA. 317 

2°. Si tamen nequeat alio modo damnum reparare quam per 
criminis sui confessionem, ad hanc non tenetur, tum quia commu- 
niter haec revelatio sine magna infamia et saepe etiam sine periculo 
mortis vel odii perpetui, aliorumve gravium malorum fieri nequit, 
tum quia difncile damnum reparare etiam per id posset, praesertim 
cum filius matri fidem adhibere non teneatur. Excipiunt multi si 
mater sit perditae famae ; sed neque tunc filius tenetur credere ejus 
testimonio. — Cf. S. Alphons. nn. 654 et 655. — Baller. not. (a) 
p. 610. 

3 . In dubio an proles sit mariti aut adulteri vel ex hoc adultero 
potius quam ex alio, nulla imponi potest stricta obligatio quia de 
ea non constat ; in neutro enim casu potest certo designari verus 
pater prolis ac proinde vera causa damni. Excipe tamen cum S. 
Alphonso : i°. si adulter secundus adverterit saltem implicite se 
incertitudinis illius causam fore ; 2 . si adulteri ex communi con- 
silio adulterium patraverint. — Cf. S. Alphons. n. 658. 

4 . Probabiliter non tenentur ad resarciendas impensas adulteri 
vel fornicatores opulenti si prolem ad brephotrophium miserint. 
Ratio est, quia brephotrophia erecla sunt pro omnibus indiscrimi- 
natim infantibus qui a parentibus abjiciuntur. Attamen conveni- 
unt omnes, in praxi, enixe adhortandos esse genitores ad aliquid, 
saltem titulo pcenitentiae, brephotrophio tribuendum. — Cf. S. 
Alphons. n. 656. — Lugo, disp. 13, 11. 3. — Kenrick, tracl. 8, n. 84. 









a n TIC UL US III. 

DK RKSTITUTIONE PROPTKR ADUI/TKRirM. 

4-70. Dico. Si adulter vi aut metu gravi consensum mulieris 
extorserit, solus ad totum damnum reparandum tenetur, ut per se 
patet. Si vero mulier libere consenserit iu adulterium, uterque 
adulter tenetur in solidum ad omnia damna familiae reparanda, 
quia omnia utrique imputanda sunt, tanquam causae efficaci et 
injustae. — Quare ambo restituere debent omnes sumptus, quos mari- 
tus, in prole alenda et educanda sustinuerit et si filius illegitimus 
cum legitimis jam haereditatem acceperit, istis pro rata facienda est 
compensatio. — Cf. S. Alphons. n! 659. 

+71. Resolves. — 1°. Mulier adultera si paraphernalia ha- 
beat, ex ipsis restituere debet marito et filiis laesis per donationes 
manuales, per contractum, testamentum, legata, etc. Si non 
habeat, diligentius familiam administret, parciorque sit in sump- 
tibus privatis, laboret diligentius, in quantum status permittit. 



APPENDIX 
De Obligatione Solvendi Trilmta. 

472. Tributi nomine intelligitur pensio, quam subditi solvunt 
de propriis bonis Gubernio ad sumptus Reipublicae communes. 
Alia sunt tributa direcla, quae aclualia et determinata bona priva- 
torum afficiunt ; alia indiretla, quae immediate respiciunt certas 
merces et mediate tantum personas quae eas transvehunt, vendunt, 
emunt, etc. 

4-73. Dico i°. Impositio tributi est adlus supremae et legitimae 
atictoritatis, ac proinde ad hanc solam pertinet decernere utrum et 
quantum sit ab unoquoque solvendum. Ratio est, quia ad illam 
tantum pertinet adducere societatem ad bonum commune, ad quod 
tributa se habent uti media ad finem. — Cf. S. Alphons. n. 615. 



318 



TRACTATUS VliL— DE JUBTtTlA ET JURE* 



Dico 2°. Praeter legitimam auctoritatem tres aliae conditiones 
requiruntur ut impositio tributorum evadat licita, scilicet : i\ 
justitia causce, quae est necessitas boni communis ; 2 a . proportio 
tributi cum necessitate occurrente, nempe quod populus non magis 
gravetur quam ejus bonum postulat ; 3*. cequalitas in personis, 
nempe quod ii qui majores habent divitias plus solvant. — Cf. S. 

Alphons. n. 615. 

474. Qusesita.— Qu^R. i°. Utrum leges quce respiciunt solu- 
tionem tributorum, gcncratim speclatce obligent in conscientia vel 
censcyidce sint prenales t 

RESP. Juxta sententiam, quam S. Alphonsus vocat communis- 
simam et probabiliorem, leges hae obligant in conscientia. Patet 
i". ex Scriptura sacra, nam Christus, Matth. xxii, 21, ait : "Red- 
dite quse sunt Csesaris Caesari," et Apostolus, Rom. xiii, 5: 
"Subditi estote non solum propter iram, sed etiam propter consci- 
entiam ; ideo enim et tributa praestatis. . . Reddite ergo omnibus 
debita: cui tributum tributum, cui vectigal vectigal." Patet 2°. 
ex ratione, nam suprema auctoritas tenetur in conscientia ad bonum 
societatis procurandum et ad ipsius onera juste distribuenda ; ergo 
a pari tenentur subditi in conscientia ad media suppeditanda, qui- 
bus illud bonum procurari potest et debet, et ad distributionem 
onerum subeundam.— Cf. S. Alphons. nn. 615 et 616. 

Attamen non desunt theologi qui forte non improbabiliter, hodie 
praesertim, tenent has leges esse tantum pcenales : et hoc colligi 
dicunt, tum ex sensu et ratione agendi populorum, tum etiam ex 
modo quo suprema auctoritas leges illas fert et applicat. — Cf. 
Kenrick, tract. 6, n. 20— Acla S. Sedis, vol. 7, pp. 219 et 220. 

Qu^R. 2'Y An omnino cxigenda sit restitutio ab iis qui, legibus 
tributariis non scrvatis, Gubernium defraudaverint ? 

Resp. Neg., probabiliter, tum quia forte dubitari posset an 
leges illse obligent in conscientia, tum quia etiamsi ita obligarent, 
quicumque eas non observaret, laederet sane justitiam legalem at 
non justitiam commutativam. Neque huic sententiae deest pondus 

auctoritatis. — Ktenim : 

Bonacina, disp. 2, dc Restitut. quaest. 9, punct. 1, prop. 2, 
quoad tributa indiretfa, ait : "Nobis sufficiat dicere, probabiliter 
defendi posse quod asseruimus, ne onus nimium grave poenitenti- 
bus imponamus post factum, quamvis ante fa&um haec sententia 
benignior non sit consulenda, cum Principis edicta non sint facile 
reprehendenda. ' ' 

VoglER, n. 332: "Etiamsi fideles sint maxime hortandi ut 



PARS III. SECT. II. APPEND. — DE ORLIGAT. SOLVENDT TRtBUTA. S19 

tributa diligenter solvant, si tamen subinde aliquantum defraudent 
non obligandi videntur ad restitutionem, quia communissima praxis 
id habet, Principes connivent et in tanta multitudine tributorum 
sapientissimi quique dubitant an omnia sint justa." 

Lugo, disp. 36, n. 43 : "Mihi semper maxime placuit consilium 
P. Molinae . . . ante factum, consulendum esse ne tributa defrau- 
dentur ; post faclum si pcenitens sibi certo aut probabiliter persua- 
deat in tanta tributorum multitudine esse aliquid injustum . . . non 
esse cogendum a confessario ad restitutionem ; hac tamen doctrina 
prudenter utendum esse . . . ne sacramentum Pcenitentiae reddant 
nimis grave et ne viam salutis praecludant multis, qui si a confes- 
sario obligentur non restituent et aeternam damnationem incurrent. ' 

Scavini, de Restit. cap. 1, art. 1, exposita utraque sententia, de 
benigniore ait quod ' ( non caret sua audloritate et probabilitate. . . 
Quidquid sit circa tam primae quam etiam secundae sententiae pro- 
babilitatem (quod sapientioribus definiendum remittimus) unum 
nos pro praxi monemus cum dodlissimo Card. de L,ugo : Generaliter 
loquendo, admonendi sunt populi et excitandi ad tributa solvenda 
sed post fadlum non sunt cogendi ad restitutionem tributi defrau- 
dati si probabiliter sibi suadeant in tanta vectigalium multitudine 
aliquid injuste solvisse vel competenter contribuisse ad publicas 
necessitates. 

Rousselot (in notis ad Theolog. Mor. Saettler, de Leg. part. 2, 
cap. 2, art. 3), quoad tributa imposita in merces, quarum commer- 
cium omnibus permittitur sub conditione tributi solvendi, haec 
habet : "Non datur obligatio solvendi quaedam tributa antequam 
petantur, v. gr., tributa ad portam civitatis, ad pontem, etc. Sic 
enim fert consuetudo et leges ultra consuetudinem non obligant. 
Ceterum cum audlore (Saettler ) et aliis bene multis extraneis pro- 
babilius asseri potest, tributa illa, pro quibus exigendis constituti 
sunt custodes et exactores, neque in conscientia solvenda esse nec 
ea fraudantes ad restitutionem teneri." 

"His rite perpensis, non statim nec facile pronuntiandum, tribu- 
torum indirectorum fraudationem peccaminosam esse et ad restitu- 
tionem obligare. Attamen haec non praedicentur super tecta ; sed 
cum S. Alphonso et Saettler, pastores et confessarii legum obser- 
vantiam etiam in hac materia urgeant, a trangressionibus pro virili 
absterreant ; at transgressores non statim peccati gravis damnent 
nec eos ad restituendum adigant, praesertim si majora mala, v. gr., 
sacramentorum desertio sint reformidanda. Aliunde bona fides 
saepius intercedit, cui merito relinquuntnr. ' ■ 



320 



TRACTATUS VIII. — T>E JUSTITIA ET JURE. 



Cf. etiam Revue des Sciences Eccles. vol. 17, p. 86. — Baller. not. 

(a) p. 615. 

475. Colliges ex didlis i°. non posse confessarium absolute lo- 
quendo et sub poena denegandae absolutionis indiscriminatim 
urgere obligationem solvendi tributa ista in futurum, quamvis 
sedulo adhortari debeat fideles ut ea diligenter solvaut et ab omni 
eorum defraudatione abstineant. 

Colliges 2". certo damnandos esse sequentes : i°. qui ve&igalibus 
exigendis prsepositos mediis injustis corrumpunt ne officio suo 
fungantur ; peccant enim saltem ad horum peccatum cooperando ; 
2". qui non solvuut tributa jam a longo tempore imposita, quseque 
ab omnibus soluta fuere nec unquam reclamatio de ipsorum injus- 
titia audita fuit ; 3 . qui violenter resistunt ministris vectigalia 
exigentibus ; hi enim certo peccant saltem contra justitiam legalem; 
4 . qui per fas et nefas defraudationem veluti commercium quoddam 
exercent, atque animo resistendi etiam armati diu nocluque vagan- 
tur; hujusmodi enim homines fiunt cives rebelles et societati 
pemiciosissimi ; 5". qui licet nunquam resistant nec animum re- 
sistendi ^abeant, omni tamen studio et opera in artem defraudandi 
incumbunt, eamque veluti vitae professionem habent ; hi enim 
saltem animae periculis haud raro exponuntur. 

Qu^R. 3". An peccant contra justiHam pr&positi, quoties tributum 

non exigunt t 

RKSP. Affirm., per se generatim, et quidem graviter in materia 
gravi. Ratio patet, siquidem se obligarunt ad rite invigilandum 
et ad tributa diligenter exigenda. Quare, si officio suo desint ad 
restitutionem tenentur erga Rempublicam.— Dixi generatim quia 
juxta plures, prsepositi vecligalibus exigendis non semper dam- 
nandi sunt quando subinde benignius agunt in re levi praecipue 
cum pauperibus vel etiam cum iis qui alias diligenter solvunt. 



TRACTATUS IX. 



DE CONTRACTIBUS 



PARS PRIMA 
De ContractiMs in Genere. 

CAPUT I. 

DE DKFINITIONE ET DIVISIONIBUS CONTRACTUUM. 

47(>. Contractus est conventio, per quam unus aut plures se 
obligant erga unum aut plures ad aliquid dandum, faciendum vel 
omittendum. Multipliciter autem distinguitur, est enim : 

i°. Unilateralis qui dicitur etiam gratuitus, vel bilateralis qui 
vocatur quoque o?ierosus. Prior fit, cum unus aut plures se obli- 
gant erga unum aut plures non obligatos, ut in contractu gratuitae 
promissionis. Posterior habetur quando unus aut plures se obligant 
erga unum aut plures pariter obligatos, ut in permutationibus. 
Praeterea hic ultimus iterum subdividitur in commutativum et alea- 
torium. Est commutativus, si unus contrahens det rem in una 
specie et alter det rem aequivalentem ejusdem aut diversae speciei. 
Est aleatorius, si unus det rem, alter vero contrahens det non rem sed 
spem probabilem rei alicujus adipiscendae : quae spes cum falli possit, 
efficit ut contracflus hujusmodi aleae similitudinem prae se ferat. 

2 . Solemnis vel simplex prout requirit speciales legis formalita- 
tes, vel dispositionibus communibus tantum subjicitur. 

3°. JVominatus vel innominatus prout nomen proprium habet, 
sicut, v. gr. , venditio, aut proprio nomine caret, v. gr. , do ut des, 
facio utfacias, etc. 

4 . Nudus aut vestitus : contractus nudus dicitur cum caret omni 
firmamento juris et ideo in conscientia tantum obligat ; dicitur 
autem vestitus si aliquod habeat juris firmatnentum quo actionem 

21 (321) 



322 



TRACTATUS IX. — DE CONTRACTTBUS. 



PARS I. CAP. II. — DE REQUISITIS AD CONTRAHENDUM. 



323 



civilem pariat. Firmamenta juris sunt scriptura, stipulatio, testes, 
juramentum, etc. 

5°. Formalis seu expressus, aut virtualis seu taeitus. Prior ille 
est, qui fit verbis, scriptis, aliisve signis consensum explicite mani- 
festantibus ; posterior vero est, cujus consensus in rem conventam 
existit quidem realiter, sed implicite tantum aliquo dicto vel facto 
manifestatur. Sic medicus artem suam exercens promittere cen- 
setur se facturum id esse quod ejus professio requirit. Contractus 
iste communiter etiam quasi-contraflus nuncupatur. 

6°. Absolutus vel eonditionatus prout nulla vel aliqua conditio ei 
apponitur. Dicitur etiam purus aut non purus. 

CAPUT II. 

DE REQUISITIS AD CONTRAHENDUM. 

ARTICULUS I. 

DR MATRRIA CONTRACTUS. 

477. Dico. Materia eontractus generatim sunt ea omnia quae 
sub hominis dominium cadere possunt et de quibus contrahentes 
liberam administrationem habent. Quare debet conditionibus qui- 
busdam gaudere, scilicet, debet esse i°. possibilis tum physice tum 
moraliter, quia ad impossibile nemo obligari potest ; 2°. existens 
vel in re vel saltem in spe fundata, secus nullo foret pretio aestima- 
bilis ; 3°. honesta seu nullo jure prohibita saltem quoad substantiam 
ipsius, quia nequit dari aut recipi jus violandi aliquam legem ; 4 . 
propria contrahentis , quia nemo potest transferre in alium jus quod 
ipse non habet ; 5 . certa et determinata sive in individuo sive in 
quantitate et qualitate ; secus contractus foret vanus et illusorius. 

478. Resolves. — 1°. Potest quis pretium accipere a Titio 
pro aetione quam ex justitia Petro jam debet, si illaeso jure Petri, 
Titio etiam illa utilis esse potest. Ratio est, quia talis actio etsi 
alteri jam debeatur est tamen propria illius qui eam ponit et vere 
pretio aestimabilis. 

2 . Si materia ex parte tantum est possibilis, valet contractus, 
dummodo res sit non solum in se divisibilis sed etiam divisibiliter 
de ea contractum fuerit. 

3 . Res mere spiritualis potest eerto esse materia contractus 
gratuiti, quia nihil ex ullo jure obstat et praxi piorum fidelium 



confirmatur ; at non contractus onerosi, nisi res sit ex utraque parte 
spiritualis, ut patet ex iis quae dicta sunt de simonia. Imo etiamsi 
res sit ex utraque parte spiritualis, excipiendus semper est casus 
specialis prohibitionis factae ab Ecclesia, ut contingit, v. gr., in 
permutationibus beneficiorum privata auctoritate peractis. 

479. Qu^RES. Quid dicendu??? de validitate contraclus sub con- 
ditione turpi, v. gr., do tibi cetitum dollaria si occidas Titium, si 
infames Cajum, sifacias copiam tui corporis, etc. f 

RESP. Ante adimpletionem conditionis hujusmodi, contractus 
est certe nullus ex omnium sententia ; et ratio est, quia nequit 
transferri aut recipi dominium in id quod turpe est. Si vero condi- 
tio turpis jam fuerit ex una parte adimpleta, non parum controver- 
titur. Multi profecto theologi tenent contractum illum tunc esse 
validum, quia licet actio turpis, quatenus illicita, nullo pretio digna 
sit, quatenus tamen est laboriosa, ignominiosa aut periculosa agenti 
vel utilis alteri, est pretio aestimabilis. Sed haec ratio jam probaret 
contractum illum valere etiam ante conditionis adimpletionem, 
quod nemo admittit. Quare non desunt alii theologi et jurisperiti, 
qui, etiam adimpleta conditione, negant validitatem illius contrac- 
tus, innixi regula 18 juris in 6 : "Non firmatur tractu temporis 
quod de jure ab initio non subsistit." — Istis consonat noster Kent, 
qui ait : il The consideration must uot only be valuable, but it must 
be a laivful consideration, a?id not repugna?it to law or soimd policy 
orgood morals. Ex turpi contractu actio non oritur : and ?io per- 
son, eve?i so far back as the feudal ages, was permitted by law to 
stipulate for iniquity. r The ?'eports in every period of thc English 
jurisprudence, and our American reports eq?ially ubou?id with cascs 
of contracls held illegal o?i accoimt of the illegality of the consideration; 
and they contai?? striking illustrations of the general rule, that con- 
tracls are illegal whe?i founded on a consideration, contra bonos 
mores or agai?ist the pri?iciples of sound policy orfounded infraud or 
in co?itraventio?i of thc positive provisions of some statute law. If the 
contracl g?'ozvs i?n??iediately out of or is con?iec~led with, a?i illegal or 
immoral acl, a court of justice will ?iot e?iforcc it. ' ' — Cf. Kent, 
Comment. vol. 2, part. 5, lect. 39, n. 466. 

Si vero quaeratur non amplius de validitate illius contractus, sed 
utrum ille qui centum dollaria sub praedictis couditionibus spopon- 
dit, teneatur ad ea impendenda, plures adhuc theologi juxta com- 
muniorem sententiam affirmative respondent : quia, aiunt, in illo 
pacto turpi implicite continetur alius contractus innominatus — do 
ut facias vel facio ut des, cujus natura exigit ut semper, quoties 






i 



324 



TRACTATUS IX. — DE C0NTRACTIBU8. 



PARS I. CAP. II. — DE REQUISITIS AD CONTRAHENDUM. 



325 






unus contrahens praestiterit partem suam, teneatur alter suam im- 
plere si licite possit. — Verum non desunt alii theologi qui, non 
improbabiliter, negant existentiam hujus contradtus innominati in 
unoquoque casu particulari, etsi admittant ipsius vim si de ejus 
existentia constaret. Quare, practice loquendo, confessarius si 
quis meretrici vel sicario pretium padtum non adhuc solverit et 
solvere recuset, nequit eum obligare ad solvendum sub pcena dene- 
gandae absolutionis. 

Ex hac eadem solutione colligitur non pbsse confessarium, 
stridte loquendo, obligare violatorem alicujus puellae ad eam du- 
cendam, ex eo quod illi promissum fuerit matrimonium sub condi- 
tione committendi fornicationem. Imo S. Alphonsus, qui commu- 
niori sententiae adhaeret de validitate contractus post adimpletionem 
conditionis turpis, cum tamen agitur de obligatione ducendi puel- 
lam violatam, multas admittit exceptiones, atque eximit a tali 
onere si praevidentur discordiae et rixae inter futuros conjuges.— Cf. 
S. Alphons. nn. 642 et seqq— Carriere, vol. 1, nn. 331 et seqq. 

AMTICULUS II. 

DE SUBJKCTO CONTRACTUS. 

480. Dico. De jure naturali contrahere possunt ii omnes et 
soli, qui liberum rationis usum habent, quia isti soli dominium 
bonorum transferre et obligationes suscipere possunt. Verum de 
jure positivo, praeter usum rationis et voluntatem liberam contra- 
hendi, requiritur etiam ut contrahens liberam habeat bonorum 
dispositionem, nec lege incapax contradlus faciendi declaretur. Ex 
lege autem positiva inhabiles sunt ad contrahendum, saltem in 
multis aut firmiter : i°. minores ; 2 . uxores ; 3 . mortui civiliter ; 
4 . interditfi et prodigi ; 5 . alienigenae. Pauca de singulis. 

# I. — De minoribus. 

4-81. Minores appellantur qui non adhuc aetatem illam attige- 
runt, qua, seclusa patris aut tutoris vel curatoris auctoritate, possunt 
civiliter agere. Ex dispositione juris Romani et canonici, minores 
distinguuntur in puberes et impubercs. Primi sunt masculi qui 
annum i4 m . et puellae quae annum i2 m . compleverunt. Ceteri im- 
puberes dicuntur, et si patre orbati sub auctoritate tutoris vivaut 
constituti, vocantur pupilli. Ex eodem jure Romano tutor datur 
pupillis ad omnia, curator vero puberibus ad bonorum administra- 
tionem tantum. 



482. Dico i°. Ex jure Romano minores impuberes, etiamsi 
habent consensum patris, non obligantur si contrahant de bonis 
castrensibus aut quasi-castrensibus ; obligantur autem puberes, 
modo de alienandis immobilibus aut mobilibus pretiosis non agatur ; 
sed de profedlitiis et adventitiis minime disponere possunt, quia 
regulariter eorum administrationem non habent. Pupilli vero ex 
auctoritate tutoris, minores puberes patre orbati cum consensu 
curatoris, valide contrahunt in omnibus, exceptis immobilibus aut 
mobilibus pretiosis, pro quibus decretum judicis requiritur. 

Dico 2 . Ex jure nostro minores contrahere possunt pro ne- 
cessariis ad vitam et educationem, cum pater vel tutor ea non 
subministrat. In aliis autem possunt quidem contrahere sed non 
irrevocabiliter, ita ut si contractus certe et evidenter ipsis favet, ei 
stare possunt ; secus illum rescindere valent. — Cf. Wells' Every 
man, etc, p. 240. — Kent, Comment. vol. 2, part. 4, lect. 1, n. 
235. — Kenrick, tradt. 11, n. 5. 

483. Resolves. — 1°. Minor tuta conscientia uti potest bene- 
ficio legis, secluso casu malae fidei, cum lex in ejus favorem lata sit. 
Non potest tamen rescissionem postulare, ut eximatur a restitutione 
pecuniae quam mutuo accepit et dilapidavit, licet nullum lucrum 
inde reportaverit ; tenetur enim adimplere obligationem quam certe 
novit, dum pecuniam postulabat et recipiebat. 

2 . Qui contraxit cum minore, contractui stare potest, donec 
nullitas a minore vel ab ejus patre aut tutore invocetur. Suffrcit 
tamen postulatio privata, ut ad rescissionem teneatur, quando laesio 
omnino aperta est. 

3 . Minor solus, tum per seipsum tum per alios a quibus reprae- 
sentetur, rescissionem contractus postulare potest ; unde ii qui cum 
ipso contraxerunt ejus incapacitatem opponere nequeunt. 

4°. Minor non potest amplius actum in minoritate peractum im- 
pugnare, quando illum jam major factus ratum habuit ; quia plene 
habilis erat ad contrahendum, quando actum ratum habuit. 

>/ II. — De uxoribus. 

484. Dico i°. Exjure Romano uxor non potest contrahere 
aut disponere de dote ejusque fructibus, nec de bonis familiae, 
marito praesente et valente haec bona administrare, quando hic 
rationabiliter invitus sit. Secus, si maritus sit absens, amens vel 
fatuus, vel si expresse aut tacite consentiat, vel si non sit rationa- 
biliter invitus. Potest autem pro libitu contrahere vel disponere, 
etiam invito marito, de bonis paraphernalibus. 

Dico 2 . Ex jure nostro contrahere potest de iis omnibus quae 



326 



TRACTATUS IX.— BE CONTRACTIBUS. 



ad viclum et decentem suam sustentationem requiruntur, etiamsi 
maritus contradicat, dummodo tamen cum adultero non vivat aut 
e mariti domo sponte discesserit. In illis autem Statibus ubi uxores 
permittuntur commercio separato vacare, possunt in iis omnibus 
contrahere quae ad hoc commercium diriguntur. — Cf. Kenrick, 
tract. ii, n. 4.— Kent, Comment. vol. 2, part. 4, lecl. 28, n. 154. 

485. ReSOl ves.— 1°. Si uxor contrahat sine consensu mariti 
cum lsesione jurium vel bonorum ejusdem, irritus omnino est con- 
tracftus. Sed uxor malae fidei, licet in eo casu maritum obligare 
non possit, tenetur tamen damnum alteri illatum reparare. 

2 . Nullitas contradtus uxoris a viro invocari potest in consci- 
entia, etiamsi lsesionem proprie didtam non passus fuerit, quia 
nullitas praecipue in ejus gratiam sancita est. 

| III.— De civiliter mortuis. 

480. Mortui civiliter dicuntur, qui ad mortem, ad triremes per- 
petuas vel ad deportationem damnati fuerint. — Ex jure Romano 
praecipui effedtus mortis civilis sunt sequentes : i°. amittere pro- 
prietatem bonorum, quae ad haeredes transeunt, quin valeat testa- 
mentum si quod fecerint ; 2 . non posse accipere haereditatem aut 
donationes, praeter id quod ad eorum sustentationem destinatur ; 
3 . non posse donare bona, quae acquisierint, sive inter vivos sive 
testamento.— Verum apud nos haec omnia locum non habent ; nam 
mors civilis locum habet tantum in crimine machinationis perdendi 
Status Fcederatos, quod crimen rarum sane est. — Cf. Const. U. S. 
Art. 3, secl. 3, n. 1. — Bouvier, Law Diclionary, sub verbo Dcath, 
n. 22.— -Kenrick, tradt. 11, n. 36; et tradt. 10, 11. 87. 

{ IV.— De interdietis et prodigis. 

487. Interdicti sunt illi, qui judicis sententia incapaces decla- 
rantur actus civiles exercendi ob statum imbecillitatis aut dementise 
aut furoris. Datur autem illis aliquis ut tutor, omnesque eorum 
adtus jure sunt irriti ; non tamen absolute nulli aestimandi sunt 
ante sententiam judicis. Cessat interdiclio, cessante causa ; secl 
ejus cessatio declarari debet a judice ut interdiclus possit iterum 
civiliter agere. 

Prodigi, cujus nomine quandoque veniunt ebriosi juridice de- 
nuntiati, inhabiles sunt ad certos ineundos contradtus lege determi- 
natos, absque assistentia consiliarii a judice constituti. Nullitas 
porro contradtuum initorum ab interdictis et prodigis opponi quidem 
ab ipsis potest aut ab agentibus illorum causam, non vero ab iis 



TARS I. CAP. II.T-DE REQUISITIS Al) CONTRAHENDUM. 



327 



qui cum illis contraxeruut, sicut de minoribus didtum est. — Cf . 
Kenrick, tradt. 11, n. 6; et tradt. 10, n. 87— Kent, Comment, vol. 
2, part. 5, lecl. 39, n. 450. 

§ V.— De alienigenis. 

488. Alienigenae vocantur quicumque carent jure civitatis quod, 
apud nos, duplici modo habere quis potest, scilicet : i°. naturaliter 
seu titulo nativitatis ; 2 . legaliter si formalitates a lege requisitas 
adimpleverit. — Hae autem formalitates sunt : i°. ut quis postquam 
tribus annis moratus fuerit in Statibus Fcederatis declaret suam 
mentem esse acquirendi jus civitatis ; 2 . ut uno saltem anno mo- 
ratus fuerit in Statu ubi habetur Curia ad quam recurrit ; 3 . ut 
habeat testimonium de honestate vitae ; 4 . ut faciat declaratio- 
nem juramento firmatam se adhaesurum Constitutioni Americanae. 
Filii autem eorum qui ita acquirunt jus civitatis, si minores sunt 
et in hisce Statibus morantur eo tempore quo parentes jus illud 
acquirunt, evadunt ipso fatfo cives. - Porro alienigenae non valent 
contrahere de bonis immobilibus firmiter et absque restriclione, et 
semper in periculo sunt, ne iis bonis priventur ipsorum haeredes.— 
Possunt tamen libere contrahere i°. ad faciendum commercium ; 
2°. circa bona mobilia ; 3 . etiam circa immobilia intra quinquen- 
nium ante eorum admissionem inter cives et in iis quae necessaria 
sunt ad horum bonorum usum. — Cf. Kent, Comme?it. vol. 2, part. 
4, left. 25, nn. 49 et 62— Wells' Every man, etc, p. 116. 

ARTICULUS III. 



DE CONSENvSU REQUISITO. 
2 I.—De dotibus legitimi consensus. 

489. Dico. Consensus in contradtu perficiendo debet esse 
i°. externus, id est, manifestatus aliquo signo sensibili, quia debet 
comparti innotescere ; 2 . intemus, quia obligatio oritur a sola con- 
trahentis voluntate ; 3 . mutuus, quia contradtus est conventio 
duorum vel plurium, ac proinde requiritur ex utraque parte volun- 
tatis consensio ; 4 . perfecle deliberatus, quia agitur de obligatione 

suscipienda. 
* 490. Resolves.— 1°. Probabiliter non valet contraclus initus 
cum animo sese non obligandi, quia conditio apposita destruit 
ipsius substantiam. Aliter tamen dicendum de contradtu inito 
cum animo non adimplendi obligationem— Cf. S, Alphons. n. 710, 
— Baller. not. (b) p. 648, 



328 



TRACTATUS IX. — DE CONTBACTIBUS. 



TAR8 II. CAr. I. — DE REQUISITIS AD CONTRAHENDUM. 



329 



2°. Non requiritur ut consensus utriusque partis simul eliciatur, 
quia semel datus, perseverat, nisi revocetur. 

3°. Qui ficte in contractum consentit, tenetur in conscientiae 
foro partem deceptam indemnem facere, et si aliud non suppetat 
medium reparandi injuriam, consensum internum praebere et con- 
tractui stare. Quod si contractus ficte initus executioui fuerit 
mandatus, nullum dominium reipsa translatum est. Unde, ratione 
rei acceptae, deceptus habendus est tanquam possessor bonae fidei, 
deceptor autem tanquam possessor malae fidei. — Cf. S. Alphons. 

Hom. Ap. n. 93. 

4 . Taciturnitas regulariter aequivalet consensui, si materia sit 
favorabilis tacenti, juxta Reg. Juris, Qui tacet consentire videtur. 

# II,— De iis quse vitiare possuut consensum. 

Tria vitiare possunt consensum alicujus contrahentis, scilicet 
error, dolus et metus. De metu dictum est n. 16, quid et quotu- 
plex sit. Krror autem et dolus in hoc differunt quod primus sit 
deceptio proveniens ex ignorantia et alter ex artificiosis fraudibus ; 
nam dolus, in se spectatus, est machinatio ad alterum decipiendum 
adhibita. 

491. DicO i°. Omnis deceptio sive proveniat ex ignorantia 
sive ex dolo nullum reddit contractum, si afficit vel rei substantiam, 
v. gr., si emas cuprum pro auro, vel contractus naturam, v. gr., si 
sumas locationem pro venditione ; non autem si afficit solam quali- 
tatem rei accidentalem, saltem si absque deceptione nihilominus 
contractus fuisset initus. Ratio primi est, quia tunc consensus 
esset tantum externus sed non internus ; et ratio secundi, quia de- 
ceptio circa accidentia non destruit efficaciam et vim substantialem 
consensus. — Excipe tamen si qualitas veluti conditio sine qua non 
expresse intendatur, quia tunc in rei substantiam transit. 

Dico 2 . Nullus contractus ex metu ab ifltrinseco, aut causa 
necessaria seu naturali, est invalidus vel rescindibilis, nisi forte, 
qui ex timore contrahit, sui compos non fuerit. Ratio est, quia 
nulla injuria contrahenti irrogatur et aliunde hic sufficientem ser- 
vat Hbertatem. Idem dicendum est, si metus a causa libera, justa 
de causa, incussus fuerit. Ratio est, quia non solum talis contrac- 
tus est simpliciter voluntarius, sed etiam periculum, in quo versatur 
contrahens, est ei voluntarium in causa, neque de illo tanquam de 
injuria ipse conqueri potest. Imo etiam metus gravis a causa 
libera injuste incussus non impedit per se, quominus contractus sit 
simpliciter voluntarius ac proinde validus. Ratione igitur solius 



injuriae quam metus continet, nocere aliquando potest valori aut 
saltem firmitati contractus. 

492. ReSOlveS. — 1°. Si sacerdos sub nocte emat pro se pan- 
num, putans esse nigri coloris dum viridis aut violacei est, non 
valet contractus si expresse declaraverit se nigri coloris pannum 
velle ; licet enim color in se sit mera qualitas, in hoc casu transit 
in substantiam, proindeque error evadit substantialis. 

2 . Si tibi volenti emere vinum Burdigalense, Californiense 
offeratur, valet contractus per se, non obstante errore vel dolo, quia 
error non est substantialis. Sed justitia laeditur accidentaliter si 
Burdigalense carius sit ; ideoque venditor restitutioni obnoxius 
erit. Si vero utriusque vini pretium sit aequale vel si pretium im- 
minuatur pro rata excessus, venditor immunis erit ab injustitia, 
quamvis non a peccato mendacii. — Dixi per se ; quia facile error 
posset esse substa?itialis, ut, v. gr. , si emptor intentionem expressis 
verbis Burdigalensi vino alligasset ob certum finem, ad quem aliud 
quodlibet non conduceret. 

3 . Qui apud bibliopolam emit librum, quem existimat bonum 
et postea deprehendit esse pravum, nihilominus valide contraxit, 
quia hunc prsesentem absolute et sine restrictione emere voluit, 
quamvis certe non emisset, si pravum cognovisset. Secus vero, si 
falsus titulus libro inscriptus fuisset ; quia tunc titulus causam 
erroris substantialis praebuisset. 

4 . Metus injustus sed levis non attenditur, uisi det causam 
contraetus : tunc autem, si agitur de contractu gratuito, ipsum 
probabilius irritat ; si vero de oneroso, probabilius ipsum neque 
irritat neque rescindibilem facit. 

5°. Metus gravis injuste incussus a comparte in ordine ad con- 
trahendum probabiliter irritat contractum etiam onerosum, non vi 
voluntarii ablati, nam hoc sub metu remanet, sed vi injuriae, quae 
uequit esse causa aut origo juris. Hanc solutionem aliqui exten- 
dunt etiam ad casum quo metus injustus non sit incussus a com- 
parte, sed a quodam tertio, quin compars sit particeps injuriae, quia 
dicunt tunc etiam jus oriretur ex injuria, quod repugnat juri na- 
turae. — Cf. S. Alphons. nn. 716 et 717 ; et Hom. Ap. 11. 125. — 
Iyiigo, disp. 22, nn. 115 et seqq. — Reuter, nn. 126 et 127. 

493. Qu^RES. An error vel dolus circa qualitatem quidcm, scd 
qui tamen dat causam contraclui, hunc irritet f 

Resp. Affirm., probabilius, si agatur de contractu gratuito, quia 
talis contractus ex natura sua plenum voluntarium et omnimodam 
spontaneitatem requirit. Si vero agatur de contractu oneroso, 
iterum est distinguendum ; nam si deceptio proveniat a solo errore, 



330 



TRACTATUS IX. DE CONTRACTIBUS. 



PARS I. CAP. IV. — DE CONTRACTUUM MODIFICATIONIBUS. 331 






contradtus uti validus est habendus, quia ex una parte adest con- 
sensus quoad rei substantiam et ex alia, admissa contraria sententia, 
totum humanum commercium subverteretur. Si vero deceptio 
proveniat ex dolo cujus audtor est aut certe cui participat alter 
contrahens, pauci quidam senserunt jure naturae, plures jure saltem 
positivo Romano contradtum irritum esse ; at communior et proba- 
bilior sententia docet ipsum utroque jure esse validum, quamvis 
rescindi possit ab eo qui deceptus est.— Cf. S. Alphons. nn. 714 et 
715 ; et Hom. Ap. nn. 124 et 125.— Lugo, disp. 22, n. 84. 

CAPUT III. 

DE OBUGATIONE CONTRACTUS. 

4-1)4. Dico. Quilibet contradtus rite initus parit obligationem 
in foro conscientiae, saltem ex parte unius e contrahentibus ; quia 
in contraclu jus aliquod tribuitur uni vel utrique parti ; omni autem 
juri sua correspondet obligatio. Hsec autem obligatio extendenda 
est non solum ad id quod padto exprimitur, sed ad omnia consec- 
taria quse pro conventionis natura postulat aequitas, lex aut usus. 
Ratio est, quia contrahentes censentur agere cum bona fide et prop- 
terea velle non tantum quod expresse in stipulatione includitur, sed 
etiam quod ab ea nasci solet. Hinc studiose inquirenda est con- 
trahentium intentio, si de ea clare et expresse constare possit. Si 
autem obscura et ambigua maneat, explicari potest tum ex materia 
conventionis, tum ex usu locorum, tum ex indole personarum. 

495. ReSOlveS.— 1°. Contradtus jure positivo rescindibilis 
continet veram obligationem, quamvis haec non sit absoluta sed 
conditionata, scilicet si nullitas non invocetur : posse autem huma- 
num legislatorem hujusmodi conditionem certis quibusdam con- 
tradtibus apponere ad bonum pacis et fraudis periculum evitandum, 
admittunt omnes. 

2 . Est tamen probabilis sententia eorum qui tenent, contradtus 
initos absque formalitatibus a jure ad ipsorum valorem praescriptis, 
valere in conscientia ; quia de jure naturali solus consensus partium 
sufficit ad obligationem inducendam et lex humana naturalem 
obligationem inter personas aliunde habiles non tollit, quamvis 
adtionem civilem neget. — Cf. Molina, disp. 82. — S. Alphons. 

11. 711. 

3 . Obligatio illius qui judiciariam cessionem bouorum faclurus 
est, intelligenda est juxta consuetudinem et leges positivas quae 
ipsi permittunt aliqua bona retinere,— Haec autem apu,d nps plura 



vel minora sunt pro diversitate Statuum et conditionis vitse domes- 
ticse.— Cf. Vogler, n. 542.— Gousset, n. 772. — Wells' Every man, 
etc. , pp. 288 et seqq. 

4 . "Peccant qui temere contrahunt nulla affulgente spe proba- 
bili eos pares futuros solvendo ; nam non licet cum aliorum damno 
rerum facere periculum vel lucrum quaerere. ' ' 

5 . "Peccant qui variis usi artibus creditores inducunt ad par- 
tem debiti remittendam, ne totum amittant vel ne diutius differatur 
solutio vel ne litibus implicentur : qui autem ob solutionem antici- 
patam partis remissionem impetrant a creditoribus nulla necessitate 
adactis sed libere consentientibus, possunt excusari quum ita ferat 
consuetudo et commodum communi aestimatione plurimi valeat. ' 

6°. "Peccati alieni particeps est uxor, quae mariti indulgentia 
sumptus nimios facit, in vestibus emendis, aliave ratione. Peccant 
etiam contra justitiam filii, qui probe conscii patrem non esse parem 
solvendo, pecuniam sibi datam prodigunt. ' ' 

7 . ' 'Quandocumque quis se novit imparem solvendo, nec sperat 
se posse negotiando rem augere, tenetur ad negotia deserenda, bonis 
suis in aeris alieni solutionem traditis ; nam nemini licet cum 
damno alieno negotiari. Saepe autem excusantur mercatores qui- 
bus plerumque spes aliqua affulget." — Ita Kenrick, tradt. 10, 1111. 
205 et 206. 

CAPUT IV. 

DE CONTRACTUUM MODIFICATIONIBUS. 

4%. Modificationum nomine designantur quaedam clausulae 
praeter contradtuum naturam et essentiam adjectae, ita ut eorundem 
contradtuum obligationem nunc obfirment, nunc etiam augeant vel 
determinent, nunc suspendant vel perimant. Prsecipuae autem 
contradtuum modificationes sunt : i°. juramentum ; 2 . modi ; 3 . 
conditiones. — De his tribus breviter agendum. 

ARTICULUS I. 

DE JURAMENTO CONTRACTUI ADJECTO. 

497. Dico. Contractus quocumque jure irriti juramento 11011 
firmantur : firmantur autem contractus validi et liciti. — Ratio primi 
est, quia juramentum sequitur naturam actus ; et ratio secundi, 
quia tunc accedit vinculum ex virtute religionis. — Dixi validi et 
liciti^ quia si contractus essent illiciti quamvis validi, juramentum 



I 



332 



TRACTATUS IX. DE (ONTRACTTBUS. 



PARS I. CAP. IV. — DE CONTRAOTUUM MODIFICATIONIBUS. 333 



semper esset invalidum, quippe quod esse nequit vinculum ini- 

quitatis. 

408. ReSOlveS.— 1°- Transit quidem ad haeredes obligatio 
ex contractu sed non illa quae provenit ex juramento, quae est 

personalis. 

2°. Non firmantur juramento contractus qui sunt tantum re- 
scindibiles, quando rescindibilitas inducitur intuitu boni publici, 
non autem si inducatur in privatam contrahentium utilitatem : 
quare vi juramenti non firmatur contractus initus a niinore, firma- 
tur autem promissio alicui facta non revocandi testamentum. 

ARTICULUS II. 

DE MODIS CONTRACTUI PR^FINITLS. 

499. Modus est qualitas adjedta, plerumque non suspendens 
contractum, sed addens aliquid in onus aut favorem unius contra- 
hentium. Contractus modales praecipue fiunt : i°. in diem ; 2°. 
sub causa ; 3 . sub pcena ; 4 . sub demonstratione ; 5 . sub dis- 
junctione. 

500. De modis sequentia sunt notanda : 

i°. Modus servandus est ex justitia, nisi repugnet substantiae 

contractus. 

2 . Illius violatio ordinarie et nisi aliter conventum fuerit, 11011 
irritat contractum ; quia ut quid mere accidentale habetur. 

3 . Si modus sit turpis aut impossibilis, habetur pro non adjecto: 
nec contractus est invalidus, nisi modus illius naturae repugnet vel 
nisi voluntas contrahentis omnino ad illum restricta fuerit. 

4 . In contractu ad diem obligatio statim oritur, sed cffeclus ad 
diem determinatum suspenditur. 

5 . In contractu sub causa (quia) vel sub dcmonstratione (vendo 
hoc vel tantum) error non invalidat, nisi ad essentiam rei pertineat. 

6°. Si error sit in quantitate, res tota debetur, si quantitas de- 
signata fuerit dcmonstrative ; si vero taxativc, ut aiunt, excessus 
quantitatis non debetur. Porro res censetur designata demonstra- 
tive, si res primo loco exprimatur et postea ejus quantitas, v. gr., 
lego Titio praedium meum triginta jugerum ; taxative vero, si 
primo loco quantitas exprimatur, deinde res ; v. gr. , lego tres 
aureos in tali capsula. Sed adjuncta rerum perpendenda sunt. 

7 . In contractu sub pcc?ia, id est, quoties resilienti poena impo- 
nitur, pcena hsec ex justitia debetur, si petatur, saltem si culpabiliter 



contractus adimpletus non est. Pcena tamen moderata esse debet ; 
secus non obligaret. 

8°. In contractu sub disjunclione, v. gr., promitto bovem aut 
equum, nulla res determinata debetur et unius solutio totam obli- 
gationem tollit. Electio rei per se pertinet ad debitorem. 

ABTICULUS III. 

DR CONDITIONIBUvS CONTRACTUI APPOSITIS. 

501. Conditio est qualitas contractui adjecta, quae plerumque 
illum suspendit, donec impleatur. Kxprimi solet per particulas, 
si t nisi, modo, etc. Multiplex est conditio quae contractibus apponi 
potest, scilicet : i". expressa vel tacita ; 2 . de prcesenti vel defutu- 
ro ; 3 . possibilis vel impossibilis ; 4 . ?iecessaria aut mere contingens ; 
5 . honesta vel inhonesta ; 6°. potestativa vel causalis, prout est in 
potestate contrahentis vel non est ; 7 . positiva vel ?iegativa ; 8°. 
co?itraria substantiae contractus vel non. 

502. De conditionibus sequentia sunt notanda : 

i°. Omnes conditiones impleri debent eo sensu quo contrahen- 
tes prudenter censentur se obligare voluisse. 

2 . Conditio de re impossibili contractum nullum ex ipso jure 
naturae reddit. Ratio est, quia nemo potest ad aliquid impossibile 
vSe obligare. 

3°. Conditio de p?'cBsenti et prceterito non suspendit obligationem, 
sed illam statim vel adducit aut non inducit, quia vel existit vel 
non : proinde hic et nunc vel contractus validus est vel nullus. 

4°. Conditio non tantum aequivalenter, sed in propria forma 
adimpleri debet. Excipiunt aliqui conditionem, si nupseris, quam 
impleri dicunt per ingressum in Religionem ; secus enim conditio 
turpis esset. Excipe si conditio esset determinata ad aliquam 
personam, v. gr., si nupseris Paulo ; quia justa et honesta ratio 
tunc adesse potest. — Cf. S. Alphons. n. 930. 

5°. Conditiones potestativce seu quae a voluntate unius contra- 
hentium pendent, adimpletae censentur non solum cum id praesta- 
tur quod instar conditionis injunctum fuit, de quo nulla esse potest 
controversia, sed etiamsi id reipsa non praestetur, quando ille, qui 
se obligavit vel i°. impedivit quominus conditio adimpleretur ; vel 
2". ab altero impeditus est, ne conditioni satisfaceret. — Cf. Kenrick, 
tract 11, nn. 15 et seqq. 






PARS II. 8ECT. I. CAP. II. — I)E DONATIONIBUS. 



335 



PARS SECUNDA 
De Contractibus in Specie. 

Plures existunt contracftus in particulari, et novi in dies inve- 
niuntur a mercatoribus; De praecipuis tantum dicetur duplici 
sequenti sectione. 

SECTIO PRIMA 



De Contractibus Gratuitis. 



CAPUT I. 

DE PROMISSIONE. 

503. Dico. Suppositis conditionibus verae promissionis, ex- 
urgit obligatio illam adimplendi. Ratio est, quia promissio est 
verus contractus et impossibile est habere contractum absque ali- 
qua obligatione. — Conditiones autem verae promissionis sunt : i°. 
ut adsit animus fidem suam obligandi et non merum propositum 
enuntiandi ; 2°. ut consensus promittentis sit plene liber et sponta- 
neus ; 3 . ut ipsa promissio sit exterius manifestata et acceptata, 
quia omnis eontractus requirit mufuum consensum duorum vel 
plurium in idem objectum. 

504. ReSOlves. — i°. Certum est veram promissionem im- 
portare aliquam obligationem, sed de ipsius quantitate multuni 
disputant theologi. Sententia autem communior et probabilior 
docet ipsam pendere ab intentione promittentis. Quare si ille in- 
tendat se ex justitia obligare, obligatur sub mortali in materia 
gravi ; si autem solum intendat se obligare ex fidelitate, sub levi 
tantum obligatur. Porro ad materiam gravem in promissione re- 
quirunt Doctores quantitatem quadruplo majorem quam in furto 
gravi. — Cf. S. Alphons. n. 720. 

2 . In dubio sive num fuerit vera promissio an simplex propo- 
situm, sive num aliquis voluerit se obligare sub gravi an potius 
sub levi, pro minima parte standum est juxta regulas probabilismi. 

(334) 



— Imo ait Kenrick : "Jus Anglicum, quod et his in regionibus 
obtinet, nullam vim tribuit promissioni verbo tantum factae vel 
prorsus gratuitae, quae scilicet nulla aequa causa nititur, vel opera 
praestita vel generis propinquitate vel alia gravi ratione. — Cf. S. 
Alphons. n. 720. — Kenrick, n. 22. 

505. Quaesita. — QujER. i°. Quandonam cesset vis promissi- 
onis acceptata f . 

Rksp. Cessat i°. si promissarius sponte condonet aut juri suo 
cedat ; 2 . si res promissa fiat illicita vel inutilis ; 3 . si promissari- 
us non stet suis promissis ; 4 . si status rerum vel personarum ita 
mutetur, ut promissio non videatur illum eventum comprehendere ; 
5 . si finis qui ad promittendum movit nullatenus subsistat, neque 
jam obtineri possit. — Cf. S. Alphons. ibid. 

Qu^SR. 2 . An vel quatenus obliget promissio, si a?ite executio?iem 
moriatur promissarius vel promittens f 

Resp. In casu mortis promissarii promissio nullo modo obligat, 
si facta fuerit principaliter in gratiam promissarii ; quia eo mortuo, 
cessat finis in promissione intentus ; secus autem, si facta sit prae- 
cipue intuitu familiae promissarii vel ipsius haeredum. In casu 
autem mortis promittentis, promissio debitis vestita conditionibus, 
ab ejus haeredibus adimplenda est ; quia omnis obligatio realis ad 
haeredes transire debet eodem modo eodemque titulo, quo promit- 
tens obligabatur. Proinde sub gravi vel sub levi, ex justitia vel 
fidelitate, tenebuntur haeredes sicut promittens dum vivebat tene- 
batur. Poterunt tamen ob omni obligatione liberari, si ex adjunc- 
tis manifestum sit, promittentem voluisse tantum se persotialifer 
obligare. 

CAPUT II. 

DE DONATIONIBUS. 
ARTICULUS I. 

DE DONATIONIBUS PROPRIE DICTIS. 

50(>. Donatio est gratuita traditio alicujus rei alteri actualiter 
facta et acceptata. Dividitur autem : 

i°. In mere gratuitam et remuneratoriam. Illa procedit ab ani- 
mo liberali et excludit quodcumque debitum, sive ex justitia sive 
ex gratitudine ; ista excludit tantum debitum ex justitia, et pro- 
cedit ab animo grato. 












336 



TRACTATUS IX. — BE CONTRAOTIBUS. 



2°. In realem et verbalem. Prima habetur cum ipsa res traditur, 
ita ut contra&us proprie consumetur et ideo haec donatio dicitur 
etiam perfecla. Altera fit cum ipsa res non traditur sed aliquid 
aliud tanquam signum authenticum futurae traditionis : hsec dici- 
tur etiam imperfecla et saepe confunditur cum promissione donatio- 
nis, a qua tamen valde differt. 

3". In donationem inter vivos et mortis causa. Prima transfert 
dominium absolute et irrevocabiliter, exceptis tamen casibus a lege 
definitis et nullam dicit relationem ad mortem donatoris. Altera 
fit intuitu mortis et est revocabilis ad nutum. Quamvis autem 
differat a legato, tum quia requirit consensum donatarii, tum quia 
transfert hic et nunc dominium etsi revocabiliter ; participat tamen 
de natura testamenti aut legati quatenus perficitur proprie post 
mortem. — Cf. S. Alphons. n. 741.— Kenrick, n. 24.— Kent, Com- 
ment. vol. 2, part. 5, ledl. 38, nn. 438, 444 et 448. 

507. Dico. Ad validitatem cujuscumque donatioms requin- 
tur, ut neque donator neque donatarius incapax sit ad dandum vel 
ad recipiendum et quidem sive ex jure naturae sive ex jure positivo, 
saltem pro foro externo et juxta diversas legum praescriptiones 
inferius innuendas. Ratio est, quia donatio cum sit contradlus 
nequit fieri ab uno tantum, ac proinde requirit capacitatem utnus- 

que contrahentis. 

508. Quaesita.— Qu^R, i°. Quinam sint illi qui incapaces 

censentur ad donandum t 

RKSP. 1". Exjure naturce sunt incapaces ii omnes et soli qui vel 
usum rationis non adhuc habent vel si hunc adepti sunt, sufficienti 
libertate privantur eo momento quo donationes faciunt. 

RESP. 2°. Ex jure Roma?w sunt incapaces : i°. surdi simul et 
muti a nativitate nisi scribere sciant ; 2°. damnati crimine capitali ; 
3 pupilli vel impuberes nisi agatur de rebus parvi momenti ; 4 . 
conjuges inter se nisi donatio sit modici momenti vel per testamen- 
tum fiat- 5 . pater erga filium sub sua potestate manentem, 
excepta causa matrimonii, belli, studiorum et similium ; excepta 
etiam testamentaria donatione. 

RKSP. 3°. Ex jure nostro sunt incapaces : i°. minores non 
emancipati, uxores et interdifti prout supra didlum est ; 2 . con- 
juges inter se nisi certas adhibeantur formalitates vel agatur de 
rebus parvi momenti ; 3 . illi qui creditoribus solvendo pares uon 

suut.— Cf. Kenrick, n. 24. 

Qu^R. 2 . Quinamsintilliquinequeuntacciperedonationesf 

RKSP. i°. Exjure naturce suut omnes et soli qui eas reciperent 



PARS II. SECT. I. CAP. II. — DE DONATIONIBUS. 



337 



ab iis qui ex eodem jure incapaces sunt ad dandum, sive ipsi 
habeant sive non usum rationis. 

RKSP. 2 . Ex jure Romano sunt : 1". omnes accipientes ab iis 
qui donationes facere nequeunt juxta didla ; 2". accipientes ab iis 
qui sunt aere gravati : et hi quidem, juxta veriorem sententiam, ad 
compensationem damni creditori inde obvenientis tenentur ; 3". ac- 
cipientes in defraudationem legitimcc quae haeredibus necessariis 
debeatur. 

RKSP. 3 . Exjure nostro, exceptis iis qui acciperent ab illis qui 
vi ejusdem juris nequeunt dare, nulla persona censetur incapax, 
quamvis communitates et collegia (corporations), 111 aliquibus Sta- 
tibus, hac capacitate priventur vel totaliter vel ex parte. Excipi- 
untur etiam in L,ouisiana medici, chirurgi et ministri cultus 
cujuscumque qui operam praestant durante ultimo morbo defuncti. 
— Cf. Civ. Code of Louisiana, art. 1489. 

QlLKR. 3 . Qucenam forma requiritur ut, inspeflo jure nostro, 
donatio qucelibet sit valida ? 

Rksp. Si sermo sit de donatione inter vivos ipsa debet esse realis 
et perfecla ; si autem agatur de donatione mortis causa, requiritur 
solemnitas contracflus vel aliquod documentum ad fidem faciendam 
de veritate traditionis. — Cf. Kent, Comment. vol. 2, 1111. 438, 439 et 
447, cum nota (b). 

Qu^KR. 4 . Quid requiratur, ut valeat donatio in gratiam absentisf 

Rksp. Donatio sicut et promissio absenti fa<5la per litteras ad 
ipsum nominatim scriptas, vel per nuntium aut procuratorem, 
debet acceptari coram nuntio aut eo qui donatorem repraesentat vel 
per alias litteras ad donatorem ex parte donatarii missas ; aliter 
enim constare nequit de mutuo donatoris et donatarii consensu in 
idem placitum.— Cf. S. Alphons. Hom. Ap. n. 130. 

QiLKR. 5 . Quid si donator, misso nuntio, donationem revocaverit? 

Rksp. Si donator revocet donationem antequam acceptetur et 
revocatio innotescat nuntio quem misit, jam nuntius nihil amplius 
potest efficere ; siquidem omnis potestas offerendi vel tradendi est 
ipsi adempta. Si autem revocatio non innotescat nuntio ante exe- 
cutionem, tunc distinguendum est : vel ille se habet solum instar 
nuntii referentis alterius donationem, aut rem tradentis ; vel habet 
mandatum faciendi donationem. Si prius, per factam revocationem 
donatio subsequens irritatur, quia deest omnino consensus ex parte 
donautis. Si posterius, valent ejus acla et donatio valide acceptari 
potest. Tenetur enim mandans ratum habere id, quod ex vi mau- 

22 









338 



TRACTATUS IX,— DE CONTBACTXBUS. 



PARS II. SECT. I. CAP. II. — t>E DONATIONIBU8. 



339 



dati bona fide ejus nomine gestum est.— Cf. S. Alphons. Hom. Ap. 

ibid. . 

QlLER. 6°. An et quas ob causas revocari possit quczlibet donatio 

jam acceptata ? 

Resp Donatio mortis causa, cum sit de natura sua revocabilis 
ad nutum donatoris, semper quidem valide et data justa causa 
etiam licite revocari potest non secus ac testamentum. — Verum 

donatio inter vivos : 

i°. Exjure naturce revocari potest tunc tantum cum conditiones, 

si adsint, impletse non fuerint. 

2 ° Exjure Romano ob tres causas, scilicet, ob ingratitudinem 
donatarii, ob prolem postea susceptam et demum ex eo quod sit 
inofficiosa f nempe quod privet filios parte legitima haereditatis. 

3° Exjure nostro, irritse tantum habentur donationes faclae in 
fraudem creditorum, excepta Louisiana, ubi revocari potest multi- 
plici de causa, praesertim ob ingratitudinem donatarn. — U. 
Kenrick, n. 25.— Kent, Comment. vol. 2, n. 440. 

Qu^ER. 7°. An ille cui mortis causa donata est res quadam mobilis, 
i>ossit illam occulte recipere, mortuo donatore f 

RESP Affirm. , modo sit certus de donatione et ultima voluntate 
defuntfi; habet enim jus in re donata, ergojuresuo utitur. Deinde 
res non fuit donata ut solvenda, sed ut ab ipso donatano accipienda. 

ARTICUJLUS II. 

DE TESTAMENTIS. 
; i._De uatura, divisioue et foima testameutoium. 

509. Testamentum ex jure Romano est, voluntatis nostra justa 
sententia de eo quod quis post mortem suamfieri velit. Haec defimtio 
pneferenda esse videtur illi, quam tradit Busenbaum et imphcite 
approbatS. Alphonsus n. 919, tum quia eam amplettitur noster 
Kent tum quia non requirit diredlam haeredis institutionem, qttod 
legibus nostris consonum est.-Cf. Kent, Comment. vol. 4, part. 6, 

ledt. 68, n. 502. ■ 

Testamentum varie distinguitur. Etenim : 

I» Exjure Romano est solemne et privilegiatum . Testamen- 
tumsolemne subdividitur in clausum et a P ertum : primum quod 
vocatur etiam scriptum, est illud quod sigillo signatum tradrtur 
subscribendum septem testibus idoneis, masculis, pubenbu.s etc. , 
quibuscum subscribit testator, si possit ; si vero nequeat, o^avus 



testis accedere debet. Alterum, nempe apertum, fit coram septem 
testibus sive scripto aperto sive viva voce et ideo vocatur etiam 
nuncupativum. Testamentum autem privilegiatum, est illud quod 
valet absque solemnitatibus : tale est testamentum a milite condi- 
tum, vel ab aliis tempore pestis aut ceteris hujusmodi circumstantiis. 
2°. Ex jure nostro testamentum est scriptum, nuncupativum et 
holographum. Testamentum quod dicitur scriptum est illud gene- 
ratim quod fit de bonis immobilibus ; praeseferre debet nomen testa- 
toris, aut saltem ab eo agnosci tanquam proprium coram duobus 
testibus, qui etiam subscribere debent. Numerus testium diversus 
est in diversis Statibus, sed nullibi requiruntur septem. — Dixi de 
bonis immobilibus, quia testamentum de mobilibus agnoscitur vali- 
dum modo sit factum juxta leges loci quo testator habet*domicilium. 
Testamentum mincupativum seu verbale etiam admittitur in Stati- 
bus Neo-Eboraci, et Neo-Cesareae pro nautis et militibus ; imo in 
aliquibus aliis Statibus valet pro omnibus sed servatis quibusdam 
conditionibus. Notandum tamen est hujusmodi testamentum saepe 
originem dare litibus et discordiis, ac proinde tutum non esse. 
Testamentum Jwlographum etiam existit apud nos sed tantum pro 
Statu L,ouisianae. — Cf. Kenrick, nn. 29 et 31. — Kent, Commcnt. 
vol. 4, nn. 513 et seqq. — Wells' Every man, etc, pp. 92 et 93. 

510. Dico. Ut testamentum sit firmum et validum, saltem in 
foro externo, requiritur : i°. ut habeat conditiones ad contracl;us 
gratuitos requisitas et imprimis consensum liberum et spontaneum ; 
2 . ut non fiat ab inhabili ad testandum, nec in gratiam inhabilis 
ad recipiendum seu ad succedendum in jura defuncti ; 3 . ut ser- 
ventur formalitates a lege praescriptae. — Dixi saltem pro foro externo, 
quia disputatur apud theologos num executio formalitatum lega- 
lium requiratur pro foro conscientiae ut statim dicetur. Quinam 
atttem sint inhabiles ad testandum et ad succedendum in jura 
defuncti dicetur statim § II. 

511. Qu^ERES. An valida sint testamenta sive ad causas profa?ias 
sive ad causas pias, si formis legalibus careant? 

Resp. Si de causis profanis agatur, acriter controvertitur et 
triplex habetur sententia probabilis : prima tenet hujusmodi tes- 
tamenta valida esse ex jure naturae et in foro conscientiae ; altera 
docet ea vi legis positivae prorsus irrita habenda esse ; tertia demum 
statuit favendum esse possessori, donec res a judice dirimatur. — 
Verum si sermo sit de testamentis in favorem causarum piarum, 
sententia certa, communissima et omnino tenenda docet hujusmodi 
testamenta esse valida et neminem posse tuta conscientia, sub 



340 



TRACTATUS IX. — DE CONTRACTIBUS. 



praetextu carentiae harura formalitatum, retinere haereditatem quae 
fuerit alicui causae piae assignata. — Ratio est, quia hujusraodi 
causse ad Ecclesiam pertinent, ejusque subjacent jurisdidtioni : atqui 
Ecclesia libera et immunis est a potestate civili in iis omnibus, quae 
jurisdiclioni suae dire&e subsunt ; has autera causas diredle subesse 
jurisdi&ioni Ecclesiae patet ex Conc. Trid. sess. 22, cap. 8, de 
Reform. : "Episcopi, etiara ut Sedis Apostolicae delegati, in casi- 
bus a jure concessis, omnium piarum dispositionura, tam in ultima 
voluntate quam inter vivos, sint executores. ' ' Praeterea S. Pceni- 
tentiaria pluries interrogata huic sententiae adhaerendum esse re- 
spondit— Cf. S. Alphons. n. 927.— Kenrick, n. 37. 

Adverte tamen Romanum Pontificem, ex plenitudine potestatis 
administrandi causas pias, quam a Christo habet, posse pias ulti- 
mas voluntates commutare, prouti necessitas et spiritualis utilitas 
exigit. At Episcopi nequeunt hoc facere, exceptis illis casibus, 
qui si a testatore fuissent praevisi, certo effecissent ut aliter dispo- 
neret.— Cf. S. Alphons. 11. 931. 

£ II.— Do testatoritms et hqercdihns. 

512. Dico i°. Testatores esse possunt omnes qui usum ratio- 
nis habent, exceptis iis, qui a jure positivo invalidantur. Invali- 

dantur autem : 

i°. 'Exjure Romano surdi-rauti a nativitate, impuberes, prodigi, 
damnati ad mortem civilem vel naturalem, necnon Religiosi professi. 

2°. Kxjure nostro tantum minores et uxores. Attamen quoad 
minores notandum est eos posse testari de mobilibus si sint puberes, 
quamvis in aliquibus Statibus apposita sit restridtio hac in re per 
additionem quatuor annorum, ita ut masculi testari possint de 
raobilibus tantuni anno decirao odlavo et feminae anno decimo 
sexto. Praeterea restriclio qua tenentur uxores valde iraminuta 
est in aliquibus Statibus, modo tamen serventur quaedam formali- 
tates.— Cf. Kenrick, 11. 36.— Kent, Comment. vol. 4, nn. 505 et 506. 
— Devereux, ledl. 68, nn. 6 et 8.— Wells' Every man, etc, p. 92. 

DiCO 2 . Haeredes institui possunt omnes horaines qui vita 
donantur, dummodo non excipiantur a lege positiva. Excipiuntur 

autem : 

i°. Ex jure Romano damnati ad mortem tum naturalem tuni 
civilera, perduelles, eoruraque filii spurii sub quibusdam restric- 

tionibus. 

2 . Ex jure nostro testes ipsius testamenti nisi sint creditores, 
alienigenae quoad bona immobilia et collegia (corporations) nisi 



! 



PARS II. SECT. I. CAP. If. — 1>E DOXATIONIBUS. 



341 



habeant specialem quoad hanc rem facultatem. — Cf. Kent, Com- 
ment. vol. 4, nn. 506 et 508. — Devereux, loc. cit. nn. 12 et 14. 

513. Quaesita.— Qu^R, i°. Quoiuplicis generis hceredcs dis- 
tinguantur juxta diversa jura f 

RESP. Tria sunt genera haeredum : i°. necessarii, qui a testatore 
excludi non possunt ; 2 . legitimi, qui de jure succedunt ab intes- 
tato ; 3 . voluntarii, qui nempe ex libera testatoris voluntate ad 
haereditatem vocantur. — Distinguuntur etiam haeredes ex testainento 
qui nempe fuerint per testamentura designati, et haeredes ab intes- 
tato, si de jure succedunt defundlo, qui nullum aut imperfedtum 
fecit testamentura. 

QuvER. 2 . Quinam sint hceredes necessarii et legitimif 

RESP. i°. Haeredes necessarii, ex jure naturce, sunt consangui- 
nei proximiores et imprimis filii, non ita tamen ut pater omnia sua 
bona filiis vel aliis proximioribus consanguineis, etiam non indi- 
gentibus aut discolis, relinquere adstringatur ; sed quatenus vi 
pietatis qua eos prosequi debet, ipsorum indigentiam et alia mala 
avertere tenetur. Ex jure Romano autem haeredes necessarii sunt 
omnes cognati in linea recla, nempe : i°. descendentes in propiori 
gradu ; 2 . ipsorum defecftu ascendentes tura ex parte patris tum ex 
parte matris in gradu pariter propiori. Demum ex jure nostro, 
excepta uxore, cui debetur legitima seu tertia pars bonorum immo- 
bilium, nulli agnoscuntur haeredes necessarii.— Cf. Kent, Comment. 
vol. 4, n. 537, not. (a). — Devereux, ledl. 68, n. 36. 

Resp. 2 . Haeredes legitimi sunt omnes consanguinei propioris 
gradus etiam in linea collaterali usque ad io om . gradum ex jure 
Romano, id est 5 uni . quoad computationem canonicam. At exjurt 
nostro adest magna varietas hac in re et unusquisque Status habet 
suas leges ; quae tamen, quoad substantiam, conveniunt. A Ken- 
tio traduntur plures regulae, quarum summa haec est : ut haereditas 
primum descendat ad filios, eorumque descendentes usque ad re- 
motiorem gradum, deinde ad parentes adveniat, deinde ad fratres 
et sorores atque eos qui has repraesentant, postea ad avos, demum 
ad fratres et sorores parentum illius qui defundlus est ab intestato. 
— Sed videas regulas istas, si lubet, apud Kent, Comment. vol. 4, 
per totam ledl. 65 vel hujus compendium apud Devereux. 

Qu^Er. 3 . Qucrnam sint jura et obligationes hczredum f 

Resp. Haeredes quicumque renuntiare possunt haereditati juxta 
axioma : A r emo hcrres nisi velit, et ut ait Kenrick : "Nullus actus 
requiritur quo haereditati quis renuntiet." — Verum haereditate jara 
^eceptata, haeredes succedunt in omnia jura et onera defundli, quia 
illius personam repraesentant ; exceptis iis tantum quae personae 
defuncli, ex natura sua vel padlo, erant affixa, Hinc dominiura 






342 



TRACTATUS IX. — I)E CONTRACTIBUS. 



bonorum defuncli pleno jure acquirunt, ejus obligationes et debita 
in se suscipiunt et ipsius voluntatem in legatis implere debent. — 
Quoad modum solvendi debita a defundto relicta, singuli pro rata 
suae portionis haereditariae solvant. Haeres autem acceptare potest 
haereditatem sub beneficio inventarii, ita scilicet, ut facfto inventario 
bonorum, juxta formam legalem, non obligetur ultra haereditatis 
vires. — Cf. Kenrick, tracl:. 10, nn. 89 et seqq. — Kent, Comment. 
vol. 2, part. 6, le<5l. 65, n. 422. 

Qu^R. 4 . An haredes necessarii exhcercdari possint ? 

Resp. Uxjure Roma?w, juxta quod filii admittuntur ut haeredes 
necessarii, possunt exhaeredari sola patris auctoritate in casibus 
sequentibus : i°. si filius injiciat manus in patrem aut contumeliose 
eum tradlet ; 2 . si ejus accusator aut testis sit in causis eriminali- 
bus ; 3 . si rem habeat cum ejusdem uxore ; 4 . si nolit fide jubere 
ad patrem e carcere liberandum ; 5°. si patrem a condendo testa- 
mento prohibuerit ; 6°. si filia, recusato honesto matrimonio, luxu- 
riose vivat. — Verum, apud nos, ubi filii sunt haeredes necessarii 
tantum ex jurc natnrce, praedictae causae et plures aliae ejusdem 
generis a fortiori sufficere videntur ad eos exhaeredandos. 

£ III. — De dispositionibus testamentariis. 

514. Dispositiones testamentariae sunt codicillus, lcgatum et 
substitutio, de quibus sufficiat sequentia adnotare. 

I. Codicillus seu parvus codex vocatur ultimae voluntatis dis- 
positio qua circa testamentum aliquid explicatur, aut addendo vel 
demendo immutatur. Ad valorem codicilli sive scripti sive nun- 
cupativi requiruntur et sufficiunt ex jurc Romano quinque testes, 
etiam non rogati et etiamsi sint feminae. Apud nos autem codicil- 
lus iisdem solemnitatibus eodemque testium numero gaudere debet 
ac testamentum. — Cf. Kenrick, n. 27. — Kent, Comment. vol. 4, n. 
531. — Devereux, ledl. 68, n. 45. 

II. Legatum est ultimae voluntatis dispositio, qua defunctus 
cuipiam directe relinquit donum aliquod ab haereditate demptum 
et ab haerede praestandum. Legatum esse potest : i°. purum seu 
absolutum vel conditionatum ; 2 . universale vel particulare : sci- 
licet titulo universali, v. gr., lego omnia mobilia, vel particulari, v. 
gr., lego talem summam. — Cf. Kenrick, loc. cit. n. 27. — Bouvier, 
Law DiElionary, sub verbo Legacy. 

III. Substitutio licet quandoque fideicommissi nomen obtineat, 
latius tamen se extendit, quippe quae generatim sumpta definitur : 
dispositio qua quis vocatur ad haereditatem vel legatum in alterius 
defedlu. — Duplex est substitutio : alia dirctla, qua quis directe et 
proprio nomine, loco alterius, ad haereditatem vocatur, siquidem 



PARS TI. SECT. I. CAP. IT. — I)E PONATIONIBUS. 



343 



ille rem accipere nequeat vel nolit ; et alia fi.de commissaria seu 
simpliciter fideicommissum, qua haeres testamento institutus vel ab 
intestato veniens a defuncto gravatur et obligatur, ut haereditatem 
totam vel ejus partem alteri restituat seu tradat. — Cf. Schmalzgr. 
lib. 3, tit. 26, n. 126. — Kenrick, n. 28. — Kent, Comment. vol. 4, 
part. 6, ledt. 54, 11. 15, (c) 20 et 290. 

# IV. — De revocatione testamentorum. 

515. I. Testamentum sub quacumque forma sit facflum, semper 
revocari potest ad nutum testatoris, quia testamentum ex natura 
siia est actus essentialiter revocabilis ; proinde testator dominium 
bonorum suorum usque ad mortem retinet. Ita omnia jura sta- 
tuunt : quare in jure Romano L,. 4 fF. de adimendis dicitur : VAni- 
bulatoria est testantis voluntas usque ad extremum vitae spiritum." 

II. Revocatio testamenti multiplici modo fieri potest : i°. si 
deliberate destruatur per combustionem, dilacerationem aut oblite- 
rationem ; 2 . si novum fiat, quod contineat vel clausulas aperte 
revocatorias primi vel dispositiones non tantum diversas, sed oppo- 
sitas et incompossibiles cum primo testamento ; 3 . si testator post 
conditum testamentum ducat uxorem et prole donetur, ita tamen 
ut uxori et proli provisum antea non fuerit ; 4 . si vendantur aut 
paclum fiat ut vendantur bona de quibus sermo est in testamento. 
— Cf. Kenrick, n. 33. — Kent, Comment. vol. 4, nn. 520 et 532. — 
Wells' Every man, etc, p. 93. 






g V. — De exeeutore testamenti. 

510. I. Executor testamenti dicitur ille cui officium incumbit 
ut faciat executioni mandari conditiones omnes et clausulas testa- 
menti juxta intentionem testatoris, et rectam verborum in eo con- 
tentorum interpretationem. 

II. Executor testamenti designatur ab ipso testatore : vel si 
testator hoc non fecerit aut ille qui designatus jam fuerit, munus 
non acceptet aut acceptare non possit, tunc ex jure Romano haeres 
habetur uti executor ; sed juxta nostras leges designatur a Curia. 

III. Juxta leges nostras, omnes generatim loquendo esse pos- 
sunt executores testamentorum, exceptis iis qui nequeunt testamenta 
conficere. 

IV. Multa sunt officia executoris testamenti, sed praecipua sunt : 
ut obtineat in Curia authenticationem seu probationem validitatis 
testamenti, ut inventarium bonorum instituat, ut satisfaciat credi- 
toribus juxta ordinem a lege praescriptum, et demum ut bona quae 
remanent haeredibus et legatariis distribuat juste et fideliter. — Cf, 



344 



TRACTATUS IX. — DE CONTRACTIBUS. 



Kenrick, nn. 34 et 35. — Wells' Every man, etc, pp. 94 et 95.— 
Bonvier, Law Diclionary, sub verbo Executor. 

CAPUT III. 

DE COMMODATO ET PRECARIO. 

517. Commodatum est contraclus quo res ad soluni usum gratis 
conceditur pro certo tempore, cum onere rem eamdem in individuo 
restituendi. Precarium autem est contraclus, quo alicui petenti 
rei alicujus usus conceditur, revocabilis tamen ad concedentis 
voluntatem.— Quare objeclum commodati aut precarii esse possunt 
res qusecumque, sive mobiles sive immobiles, in civili commercio 
positse, modo consumptibiles non sint primo usu, cui destinantur. 

Commodatum differt : 1". a locatione, qua usus rei conceditur 
quidem sed non gratuito ; 2 . a deposito, quo res traditur non ad 
usum sed ad custodiam ; 3 . a mutuo, quo res in eadem tantum 
specie restituenda est. Precarium autem differt a commodato in 
hoc tantum quod ad concedentis arbitrium revocabile sit. 

518. Quoad obligationes commodatarii et commodantis hsec 

pauca tenenda : 

I. Commodatarius generatim uti debet re sibi commodata tan- 
quam bonus paterfamilias ; speciatim vero : i°. non potest uti re 
commodata, nisi ad usum vel sibi concessum, vel cui prudenter 
judicat consentire commodantem, vel cui res ex natura sua destina- 
tur ; secus, re aliena abutitur, omniaque inde provenientia damna 
reparare tenebitur ; 2 . subire debet expensas necessarias ad rei 
conservationem, alere, v. gr., equum commodatum ; sed non tene- 
tur ad sumptus extraordinarios, v. gr. , ad curandum equum gravi 
morbo citra culpam suam laborantem ; 3 . rem commodatam prae- 
fixo tempore et propriis expensis reddere debet, etiamsi non repe- 
tatur ; quia dies statuta pro domino interpellat. Si restitutionis 
tempus prsefinitutn non fuerit, restitui res commodata debet statim 
ac postulatum usum praestiterit. 

II. Commodans tenetur : i°. rem commodatam non repetere 
ante tempus praefixum, vel saltem, si hoc praefixum non fuerit, 
antequam commodatarius ea uti valeat : alioquin tenebitur de 
damno quod alius expertus est ex intempestiva ejus revocatione, 
cum jus alienum padlo acquisitum sic violaverit, nisi rescommodata 
fuerit in favorem solius commodatarii, qui ante tempus praefixum 
moriatur ; vel nisi ipse commodans ex casu improviso re sua statim 
indigeat ;. 2 . tenetur restituere expensas extraordinarias quas ur- 
gentes et ad rem conservandam necessarias subiit commodatarius, 



T*ARS II. SECT. I. CAI\ IV. — 1>E DEPOSITO ET SEQUESTRO. 345 

dum . alioquin commodantem monere facile non potuit ; 3 . rei 
commodatae vitia nociva, si quae noscit, commodatario aperire 
tenetur; alias damnum inde proveniens compensare debebit ; 4 . 
tandem rei pericula atque detrimenta ex casu fortuito enata, seclusa 
mora, culpa, padlo et peculiari lege, sustinere tenetur, quia juxta 
axioma : Res perit domino. 

CAPUT IV. 

DE DEPOSITO ET SEQUESTRO. 

519. Dcpositum est contradlus, quo gratis res custodienda com- 
mittitur et accipitur in integrum restituenda quando deponenti 
libuerit. 

Scquestrum autem est depositi species, quo res controversa depo- 
nitur apud tertium, ut post sententiam judicis vel arbitri, vincenti 
tradatur. Duplex distinguitur sequestrum : conventionale , quod 
fit mutua contendentium conventione ; judiciarium, quod sententia 
judicis decernitur. 

590. De obligationibus depositarii et deponentis haec teneas : 

I. Depositarius tenetur : i°. rem depositam servare ac custodire 
ea cura et diligentia, quam homines diligentes adhibere solent in 
consimili re propria conservanda ; hanc enim rei traditae custodiam 
suscepit ; 2 . uti re deposita non potest sine consensu domini ex- 
presso vel tacito vel saltem prudenter praesumpto ; neque enim re 
aliena inconsulto domino uti licet ; 3 . tenetur rem depositam pe- 
tenti statim reddere ; nam secus rem alienam haberet, domino rati- 
onabiliter invito. 

II. Deponens tenetur solvere expensas quas depositarius subiit 
in re deposita servanda, illumque indemnem reddere pro omnibus 
quae occasione depositi passus fuerit. Sic, v. gr. , si deposueris in 
alterius stabulo equum, solvere debes nutritionis expensas ; et.si 
equus ille morbo contagioso laboret, ex quo equi depositarii infici- 
antur hunc indemnem reddere debes juxta effatum : OfficiuM suum 
nemini debet esse damnosum. 

521. De sequestro autem satis erit innuere sequentia : 

I. Sequestri tam conventionalis quam judiciarii objectum potest 
esse res mobilis vel immobilis. 

II. Sequestrum conventionale potest esse non gratuitum et tuuc 
fit operae conduclio, istiusque contradlus legibus subjicitur. Si 
vero gratuitum sit, iisdem regulis subjacet ac depositum. Non 
dissolvitur tamen nisi mutuus partium consensus vel legalis causa 
superveniat. 






346 



TRACTATUS IX.— DE CONTRACTIBU& 



PARS II. SE(T. I. CAP. Vf. — DE MUTUO. 



347 



III. In sequestro judiciario custos curani boni patrisfamilias 
gerere debet ; corrfmittens vero custodiae mercedem jure statutam 
depositario solvere tenetur. 

CAPUT V. 

DE MANDATO ET NEGOTIORUM GESTIONE. 

522. Mandatum est contractus quo negotium aliquod, v. gr., 
aliquid emendi, vendendi, etc, ab uno alteri committitur, et ab eo- 
dem altero suscipitur gratuito gerendum— TfaA grahiito ; nam si 
ob saucitum pretium suscipiatur, potius operae locatio nuncupatur. 

Gestio negotiorum autem est quidam quasi-contraclus, quo quis 
absentis et ignorantis negotium utiliter gerendum suscipit, sine 
mandato expresso, sed ex ejus commissione rationabiliter prae- 

sumpta. 

523. De obligationibus mandantis et mandatarii haec sunt te- 

nenda : 

I. Mandans i°. adimplere debet omnes obligationes a mandata- 
rio contractas et mandato cousentaneas ; non autem id quod ultra 
mandatum contractum est nisi expresse vel tacite ratum habuerit ; 
2°. ea prsestare mandatario debet, quae ad mandati executionem 
necessaria sunt, eique legitimos sumptus, quos fecit occasione man- 
dati, refundere etiamsi rem ad felicem exitum non perduxerit ; 3 . 
indemnem praestare tenetur mandatarium ratione damnorum quae, 
praecisa culpabili imprudentia, occasione mandati passus fuerit ; 
nemo enim tenetur nec censetur velle alteri beneficium cum pro- 

prio dispendio conferre. 

II. Mandatarius autem tenetur : i°. mandantis negotium dili- 
genter ac velut proprium gerere, ac proinde de dolo et incuria 
theologice culpabili respondeat oportet ; 2". intra mandati limites 
se continere debet, unde nihil pluris emere vel minoris vendere po- 
test, quam ipsi praescriptum sit ; secus enim vi mandati non ageret ; 
3°. non potest mercedem exigere, nec ei licet suam operam occulte 

compensare. 

524. De obligationibus connexis cum gestione negotiorum ad- 

verte sequentia : v 

I. Gestor negotii, perinde ac mandatarius tenetur alterius rem 
administrare tanquam bonus paterfamilias et damna absenti illata 
ex suo dolo, negligentia vel culpa resarcire. In pluribus tamen 
circumstantiis temperari potest, etiam in foro externo, obligatio 
compensandi damna, maxime quando ista proveniunt ex imperitia 



vel negligentia gestoris, qui rem alterius in defectu peritioris geren- 
dam sumpserit. 

II. Absens, cujus negotium geritur, tenetur conventiones a ges- 
tore rite factas servare et ipsi expensas et damna ex tali gestione 
provenientia resarcire, etiamsi res male successerit. 

CAPUT VI. 

DE MUTUO. 



525« 



Mutuum aliquando sumitur pro ipsa re mutuo tradita : ali- 
quando vero et saepius, pro contractu quo ea res alteri utenda 
traditur. In postremo hoc sensu hic accipitur et definiri solet : 
contractus quo res primo usu consumptibilis alteri traditur, cum 
obligatione rem similem reddendi statuto tempore atque in eadem 
specie et bonitate. — Hinc mutuufn differt a commodato, locato et 
deposito : i°. quia in mutuo res debet esse primo usu consumptibi- 
lis, secus in aliis ; 2 . quia res non in individuo sed in specie tan- 
tum eadem reddenda est ; 3 . quia in mutuo transfertur rei dominium 
et non in aliis, ac proinde in mutuo res perit accipienti, in ceteris 
tradenti. Ratio autem cur in mutuo stricto et proprie dicto trans- 
feratur rei dominium est, quia cum res mutua sit primo usu con- 
sumptibilis, ejusmodi usus non esset licitus sine dominio ipso. 

526. Dico i°. Datur strictum praeceptum faciendi mutuum 
non solum respectu pauperum, qui habituri sunt quo restituant, 
sed etiam respectu divitum qui ob peculiarem circumstantiam eo 
summe indigent. Ratio utriusque deducitur ex lege caritatis, quae 
obligat ad subveniendum proximo in necessitate posito, atque exi- 
git ut hoc libenter ei praestemus, quod in pari casu nobis praestari 
vellemus. — Dixi i°. qui habituri sunt, etc. ; quia secus urget aliud 
praeceptum, scilicet eleemosynam faciendi, juxta regulas expositas 
superius, ubi de caritate dictum est. — Dixi 2 . etiam respeclu divi- 
tum qui ob peculiarem, etc. ; quia caritas ad nihil nos obligat erga 
illos divites qui ad augendas opes mutuum quaerunt, siquidem nul- 
lam patiuntur necessitatem. 

Dico 2 . Quamvis mutuatarius a restitutione non liberetur, 
utcumque res mutuata forte pereat, ad nihil tamen aliud tenetur 
nisi ad rem similem reddendam, nec mutuator aliquid aliud exige- 
re potest vi mutui, quin laedat justitiam commutativam et ad 
restitutionem teneatur. — Ratio primi est, quia peracto contractu 
mutui, dominium rei mutuatae transit in mutuatarium, ac proin- 
de si pereat ipsi perit. Ratio autem secundi est, quia ut docet 
S. Thomas, usus rei consumptibilis, cum sit ipsa rei consump- 






348 



TRACTATUS IX. — DE CONTKACTIBUS. 






tio, nequit esse distinctus ab ejusdem dominio, ac proinde si 
praeter rem ipsam aliquid exigeretur propter usum, vi mutui, exi- 
geretur pretium pro re quae non existit : vel aliis verbis, eadem res 
bis veluti venderetur, quod sane justitiam laedit. Accedit ratio de- 
sumpta ex specialibus ac iteratis prohibitionibus ac declarationibus 
a Romana Sede factis et praesertim a Benedicto XIV, in Epist. 
eucyclica anno 1745 edita, et quae incipit Vix pervenit. — Cf. S. 
Thom. 2-2, q. 78, art. 1.— S. Alphons. nn. 759 et seqq. — Bened. 
XIV, de Synod. dioec. lib. 10, cap. 4, 11. 2. 

537. ReSOlveS.— 1°. Si quando pauperes mutuum quaerunt, 
et tamen non praesumuntur habituri unde aequivalens valeant red- 
dere, cessat tunc ut dictum est, praeceptum faciendi mutuum, at 
urget illud eleemosynam aliquam largiendi. — Dico aliquam, quia 
non teneris tantum eleemosynae praestare, quantum pauper mutuo 
efflagitabat, quia sunt alii qui opitulari possunt et debent. 

2 . Incommodum aliquod grave sufficiens ad excusandum ab 
obligatione faciendi eleemosynam, excusat etiam ab obligatione 
faciendi mutuum, at non viceversa ; siquidem"dare mutuum multo 
minus est quam eleemosynam conferre. Sedulo tamen distinguen- 
da est obligatio faciendi mutuum ab illa non exigendi aliquid supra 
sortem vi mutui ; prima provenit a caritate, altera a justitia. Pec- 
catum laesionis justitiae tali modo factae vocatur proprie usura ; 
quae esse potest explicita et aperta, si fit expressa conventio ; vel 
implicita etpa/liata, si conventio fit per consensum virtualiter tan- 
tum manifestatum aut sub specie contractus a mutuo diversi. 

3 . Attamen non committitur crimen usurae, si quis expectet 
pro mutuo aliquid, non ut debitum sed ex mera benevolentia. — 
Dixi cxpcclet, nam si quis exigeret aliquid ex benevolentia, usura- 
rius dici deberet ; siquidem Innoc. XI damnavit prop. 42 quae sic 
se habet : "Usura non est dum ultra sortem aliquid exigitur tan- 
quam ex benevolentia et gratitudine debitum, sed solum si exiga- 
tur tanquam ex justitia debitum."— Cf. S. Alphons. nn. 774 et 777. 

4 . A fortiori autem ab omni crimine usurae excusari debet qui 
aliquid supra sortem sive expectat, sive etiam exigit, non qui- 
dem vi mutui sed vi alicujus tituli extrinseci. Ratio desumitur 
ex praxi fidelium timoratorum, ex implicita approbatione Ecclesiav 
et ex eo quod talis ratio agendi consona omnino est justitiae regulis. 

528. Quaesita.— Qu^ER. i°. Quinam sint tituli isti extrinseci \ 
quorum vi licitum est aliquid exigere praUer sortem f 

RKSP. Quinque praecipui enumerantur, scilicet : damnum emer- 
gens, lucrum cessans, periculum sortis, pcena conventionalis et lex 
civilis. De unoquoque breviter dicetur quid sit, et cur liceat eo uti. 

i°. Damnum emergens est detrimentum quod patitur mutuans 



PARS II. SEOT. I. CAP. VI. — DE MUTUO. 



349 



occasione mutui proximo praestiti. Hunc autem titulum esse legi- 
timum constat ex eo quod aequum non est ut damnum ex mntuo 
quis ferat ; cum nemo teneatnr cum proprio damno ad beneficium 
praestandum, nisi in proximi necessitate. Ad legitimitatem autem 
hujus tituli, praeter existentiam damni ipsius requiruntur sequentes 
conditiones, scilicet : ut mutuum sit causa damni ; ut nihil praeter 
compensationem exigatur ; et ut auctarium ab initio in pactum de- 
ducatur. — Cf. S. Alphons. nn. 768 et 769. 

2 . Lucrum cessans est id quod mutuans, servata re sua, lucratus 
fuisset, si eam in alio contractu licito adhibuisset. Esse hunc legi- 
timum titulum probatur ; quia spes lucri ex una parte est mutuo 
extrinseca et ex alia est vere pretio aestimabilis. — Cf. S. Alphons. 
11. 771 ; et Hom. Ap. nn. 149 et seqq. 

3 . Periculum sortis est timor prudens, ne sors recuperari neque- 
at. — Hic etiam titulus, juxta communiorem et probabiliorem sen- 
tentiam, est legitimus. Ratio est, tum quia pluris aestimantur res 
in tuto, quam in periculo positae ; tum etiam quia constat ex decisi- 
one Sacr. Congrcg. de Propaganda pro Missionariis Sinensibus ab 
Innoc. X approbata, anno 1645. Excipe tamen si mutuatarius sor- 
tem per pignus assecuret, quia sic periculum cessat. — Cf. S. Al- 
phons. n. 765. — Kenrick, n. 89. 

4 . P(tna conventionalis est veluti mulcta*quaedam, ad quam 
solvendam mutuatarius se obligat, si sortem tempore praeiixo non 
restituat. Probatur autem esse titulum legitimum, quia ita consu- 
litur firmitati eontractus et simul negligentia mutuatarii praecave- 
tur ; sed requiritur ut mora debitoris sit notabilis et culpabilis, et ut 
pceua sit moderata et culpae proportionata. — Cf. S. Alphons. n. 766. 

5 . Titulus legis civilis consistit in positiva permissione a supre- 
1110 societatis civilis legislatore facta percipiendi certum determina- 
tum lucrum, quod proinde diversum est juxta diversitatem locorum 
et legum. Plurimum quidem antea disputatum fuit de legitimitate 
istius tituli in foro conscientiae ; at hodie vix de ea dubitari potest, 
quamvis non eadem ab omnibus detur explicatio. Nam alii invo- 
cant vim alti dominii quod suprema auctoritas habet in bona pri- 
vatorum ; alii autem, longe melius, recurrunt ad jus et officium 
quod suprema auctoritas habet decernendi praemium illis qui pecu- 
niam suppeditantes commercio favent. Hoc vero praemium aequitas 
ipsa naturalis dictat, ut ab iisdem solvatur, qui utilitatem exiude 
capiunt. Praeterea extant multae responsiones Romanarum Con- 
gregationum quibus decernitur, eos, qui hoc titulo tantum innixi 
aliquod lucrum adepti sunt, non esse inquietandos ; neque inquie- 



350 



TRACTATCS IX. — DE CONTRACTIBUS. 



tandos esse presbyteros qui contendunt hunc titulum esse legitimum. 
— Cf. Taparelli, Saggio Tcoretico, dissert. 4, cap. 4. 

Qu^R. 2°. An liceat excedere taxam legalem ratione specialis 
damni emergentis vcl lncri cessantis aut periculi sortis ? 

RKSP. Neg. , respecflu pauperum vel aliorum qui in necessitate 
mutuum quserunt et qui audlario majori opprimerentur. Si vero 
pecunia mutuo tradatur non quidem in necessitatem alterius, sed 
ad utilitatem tantum et ad novas usque congerendas divitias, non 
parum disputatur apud theologos. Recentiores plurimi, quos inter 
noster Kenrick, merito affirmant, tum ratione indemnitatis seu 
justse compensationis, tum ratione liberi consensus mutuatarii, qui 
nullam, ut supponitur, patitur necessitatem.— Cf. Kenrick, n. 96. 

Qu^R. 3°. Quid diccndum de illis qui, cum sermo est tafitum dc 
pecunia mutuo da?ida, rejeftis omnibus prcediclis titidis, unice inni- 
tunturin ejusdemfwcunditate, ad legitimandum lucrum quod supra 

sortem capitur f 

RESP. Eorum do<5lrina non videtur improbabilis, eaque ad 

sequentia capita reduci potest : 

i°. Mutuum, juxta omnes, fieri nequit, nisi de re usu consu- 
menda, quod ex ipsius mutui natura evincitur. Porro pecunia 
primo usu non consumitur, nisi prsebeatur pauperi illam impensuro 
ad suam sustentationem. Etenim in traditione pecunise solus 
valor transfertur et est contraclus objeclum ; valor autem non perit, 
quando in augendam mutuatarii fortunam impenditur. Ergo. . . 

2 . Hinc, contradlus, quo traditur pecunia diviti, non est mu- 
tuum proprie ditfum, sed potius commodatum vel locatum, prout 
<rratis vel pretio datur et proinde dominium pecunise non transfertur. 
; 3'\ Contraclus ille locationis pecunise est in se licitus, nam juste 
pretium exigitur pro re quse valorem intrinsecum habet ; atqui 
usus pecunise, quse primo usu non consumitur, habet valorem in- 
trinsecum, qui pretio aestimari potest et in commercio humano 
causa evadit multorum emolumentorum. Ergo auctarium sortis 
est justum pretium illius usus. 

4 . Pecunia, ut constat experientia mercatorum, fruclum pro- 
ducit, et multiplicatur per se, independenter ab humana industria ; 
ergo non omnino sterilis reputanda est. Etenim idem mercator, 
iu iisdem circumstantiis et cum eodem industrise gradu, multo ma- 
jus lucrum facit, si multo majorem summam impendere in com- 
mercium possit ; ergo facultas pecuniam impendendi in commercio 
est vere pretio lestimabilis. 



PARS II. SECT. II. CAP. I. — DE VF.XDTTIONE ET EMPTIONE. 



351 



SECTIO SECUNDA 

De Contractibus Onerosis. 

CAPUT I. 

DE VENDITIONE ET EMPTIONE. 

Multa sane dici possunt de natura hujus contradtus, de justitia 
pretii et de diversis venditionum et emptionum speciebus, sed ea 
tantum breviter innuimus quse confessario uecessaria esse possunt. 
Ktenini munus audiendi confessiones confundendum non est cum 
munere gerendi mercaturam. 

ARTICULUS I. 



DE NATURA VRNDITIONIS KT RMPTIONIS. 

529. ContraClus venditionis et emptionis definiri potest, contrac- 
tus onerosus quo res quselibet pretio sestimabilis cum determinata 
pecunia permutatur, translato invicem dominio. — Cf. S. Alphons. 
n. 795. — Kenrick, n. 45. — Kent, Comment. vol. 2, part. 5, lect 39, 
n. 468, (4). 

530. DiCO. Ad transferendum dominium rei venditae, ex jure 
naturse non requiritur traditio ipsius rei, si aliunde constat de cou- 
sensu libere dato. — Ex jure autem positivo distinguendum est. 
Juxta jus Romanum dominium rei non transit ad emptorem nisi 
traditione jam facfla ; imo requiritur etiam ut pretium ab emptore 
solvatur vel offeratur ,aut saltem prsestetur vel fidejussio vel fides 
de illo, quod ni fiat, emptori competit quidem jus ad rem sed non 
in re. — Verum juxtayws nostrum, si res vendita designata sit, et a 
eeteris separata, transfertur dominium absque traditione, quamvis 
requiratur saltem inchoata et authentica solutio pretii. Nam si 
res etiam designata et separata, venditur absque ulla solutione pre- 
tii, potest a vendente recuperari dum est in transitu, ut aiunt, ad 
emptorem, qui non sit par solvendo. Hisce tamen non obstanti- 
bus, apud nos, ait Kenrick : "Periculum rei non videtur unquam 
transire ad emptorem, nisi ea aliqua ratione tradita. Ex mercato- 
rum consuetudine omnia pendent." — Cf. S. Alphons. 1111. 795 et 



352 



TRACTATUS IX. — DE COtfTRACTlSUS. 



796.— Kenrick, tracl. 10, n. 50; et tradl. 11, nn. 45 et 47.— Kent, 
Comment. vol. 2, part. 5, lecfl. 39, nn. 492 et 496. 

531. Qu^RES. An venditor teneatur rei de/eclus manifestare ? 

Resp. Certo tenetur manifestare vitia omnia substantialia tam 
in se, quam relative ad finem notum emptoris, seu ea omnia quae 
rem aliam faciunt, vel eam noxiam aut notabiliter inutilem red- 
dunt ; sed per se non tenetur ostendere vitia accidentalia et mani- 
festa, modo imminuat pretium pro rata defectus. Ratio est, quia 
tunc non fit injuria emptori, nec ratione pretii, quod imminuitur, 
nec ratione vitii, quod si non viderit emptor, sibi imputare debet. 
— T)\yi\per se, quia excipiendus est, i°. casus emptoris valde rudis, 
quia respeclu illius vitium censetur occultum, et 2 . casus quo 
venditor specialiter interrogetur de tali defedlu.— Si vero vitium est 
quidem accidentale sed occultum, iterum est distinguendum ; nam 
si venditor i?iterrogatur, tenetur illud manifestare ; secus dolum 
committit et contradlus erit rescindibilis. Si autem nulla fiat in- 
terrogatio, coutradtus firmus omnino erit, sed pretium imminui 
debet pro ratione vitii. — Cf. S. Alphons. u. 823. 

ARTICULUS II. 



DK JUvSTO PRRTIO. 

538. Pretium duplex est : aliud legale, quod a lege determina- 
tur, et aliud naturale seu vulgare, quod valori rei respondet juxta 
communem hominum aestimationem. Pretium autem naturale est : 
1". summum, supra quod res aestimari non solet ; 2°. infimum, infra 
quod res generatim non aestimatur ; 3 . ?nediu?n, quod inter utrum- 
que interponitur. 

533. DicO. Pretium legale, si existit, generatim loquendo, 
servandum est sub onere restitutionis ; nam ad auctoritatem civi- 
lem pertinet statuere quidquid respicit commercium publicum.— 
Dixi generatim, quia aliquando licet a pretio legali recedere, v. gr., 
si a majore hominum parte non servetur ; si mutatis circumstantiis 
taxa evadat injusta ; vel si merces sint notabiliter solito pretiosiores 
vel deteriores.— Deficiente vero pretio legali, illud solum habendum 
est ut justum, quod tale determinatur aestimatione communi, si 
agatur de merce quae apttd multitudinem appretiationem habeat ; 
quia pretium adsequatum ejusmodi rerum ex ipsarummet utilitatc 
ad communes ttstts deducitttr. Porro appretiatio talis utilitatis 



PARS II. 8ECT. II. CAP. t. — DE VENDITIONE ET EMPTIONE, 



353 



nequit melius haberi, quam per communem aestimationem. — Ita 
omnes. — Cf. S. Alphons. n. 806. 

534. Quaesita. — Qu^ER. i°. An possint vendi quanti plurimi, 
si tamen de eo pretio conve?iiat emptor, res quce vulgarem cestimatio- 
nemnon habent, ut sunt gemmce, tabellce pretiosce et alia hujusmodif 

Resp. Affirm. , quia in eo casu ad nullam aliam mensuram justi 
pretii videtur posse recurri nisi ad liberum contrahentium consen- 
sum. Neque dicas adesse judicium hominum peritorum ; nam 
respondetur, illud saepe esse variabile, saepe etiam injustum et 
ssepius nonnisi magna cum difficultate posse obtineri. — Cf. S. 
Alphons. nn. 802 et 807. 

QujER. 2 . An res carius vendi possit ob specialem affeclum vel 
utilitatem emptoris f 

Resp. Neg., juxta communem theologorum doctrinam. Ratio 
est, quia utilitas.et afiectus specialis est profecto aliquid pretio 
aestimabile, sed quoniam in dicto casu non pertinet ad venditorem, 
hic venderet aliquid non suum, ac proinde injuste ageret. Quare 
ait S. Thomas : "Si aliquis multum juvetur ex re alterius quam 
accepit, ille vero qui vendidit non damnificetur carendo re illa, non 
debet eam supervendere ; quia utilitas, quae alteri accrescit, non est 
ex vendente, sed ex conditione ementis : nullus autem debet ven- 
dere quod suum non est. ' ! Angelico Doctori consonat S. Alphonsus 
et major pars theologorum. Videtur tamen hac in re ita posse 
distingui : — Si privatum illud commodum emptoris oriatur ex 
magna necessitate qua emptor premitur, et ejus afiectus erga rem 
sit insana et caeca animi perturbatio, tenenda est sententia S. 
Thomae, cui plane conformis est praxis hominum timoratorum. Si 
vero agatur de majore utilitate, de fundata quadam delectatione et 
rationabili afFedlu, quem utique emptor solus habet, sed tamen alii, 
si in iisdem circumstantiis essent, forte aeque haberent, damnandus 
non esset venditor qui rem carius venderet ; tum quia majus illud 
commodum emptoris non est omnino privatum et singulare, quod 
sttpponit ratio S. Thomae, tum quia hujusmodi videtur esse praxis 
fidelium. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 77, art. 1. — S. Alphons. n. 806. — 
Kenrick, 11. 51. — Carriere, n. 692. 

Qu;£r. 3 . An liceat vilius emere in gratiam venditoris emptorem 
quceritantis f 

Resp. Affirm., et ratio est, quia res ultroneae vilescunt et pre- 
tittm rei decrescit, quando res est parum utilis emptori et hic in 
gratiam venditoris emit. Idem dicendum de casu quo res vilius 

23 



3*4 



TrtACTAT*U8 TX.— t>T5 rO^TRACTrfBFS. 



Venduntur ob paupertatem venditoris, quia ex una parte res 
ultronea juxta communem aestimationem pretio decrescit, et ex 
alia inopia venditoris non efficit ut communis aestimatio mutetur. 

— Cf. S. Alphons. n. 802. 

QlLER. 4 . An vel quomodo peccent mercatores qui y interrogati dc 
pretio mercium, illud notabiliter exaggerantf 

Resp. Si revera intendant hoc pretio vendere, peccant contra 
justitiam, inique alienum appetendo ; et ad restitutionem tenentur, 
si reverapretium illud ipsis solvatur. Si vero intendant tantum 
dare emptori locum offerendi suum pretium, ut sic ad justum pre- 
tium deveniant, excusantur omnino tum a peccato injustitiae tum 
a peccato mendacii, quia notum est et consuetum mercatores ita 
loqui ut emptores ad justum pretium perducant. 

585. Resolves.— 1°. Potest quis multo minoris emere credita 
solutionis valde difficilia, si propter circumstantiam sibi specialem 
solutu fiant facilia. Ratio est, quia facilitas obtinendi solutionem 
non pendet a re quae venditur sed ab ipso emptore ; valor autem 
alicujus rei a communi aestimatione, non vero a circumstantia par- 
ticulari ementis determinatur. — Cf. S. Alphons. n. 829. 

2 . Potest quis pretio currente vendere rem quam scit mox 
minoris valituram ; modo tamen scientia haec sit privata et non 
obtenta per fraudem ; nam si est communis seu publica, jam pre- 
tium juxta illam mutaretur, et si esset per fraudem, jam non serva- 
tur aequalitas.— Cf. S. Alphons. n. 824 ; et Hom. Ap. n. 188. 

3 . " Peccant mercatores qui postquam rem infimo pretio vendi- 
derint, eam ante traditionem adulterant, quamvis per hoc non 
excedant limites summi pretii. Etenim etsi potuissent ab initio 
carius eam vendere, nequeunt postea destruere padlum quod cum 

emptore inierunt. 

4 . Mercatores, qui minutatim vendunt, possunt aliquando 
carius vendere, quam qui vendunt in magna quantitate ; quia de- 
bent majores labores et expensas, majusque tempus impendere ad 
eas conservandas atque emptoribus distribuendas.— Cf. S. Alphons. 

n. 809. 

5 . Res ultra justum pretium non ideo vendi potest, quod ven- 

ditor eam ex sua ignorantia vel imprudentia aut etiam ex casu 

fortuito majori pretio emerit, vel subierit majores sumptus, quam 

vulgo alii solvant aut subeant. Ratio est, quia pretia rerum uon 

crescunt aut decrescunt ex hoc quod uni vel alteri accidit, sed ex 

eo quod communiter contingit. Neque ex eo quod aliquis privatus 

mercator fuerit furtum passus vel naufragium, in aestimatione vulgi 



PARS II. SEOT. If. OAP. I. — DE VENDTTIONE ET EMPTTONE. 355 



adaugeri solet pretium rerum : sicut neque crescere solet pretium 
frumenti, eo quod unus vel alter fatali grandine fructus agrorum 
suorum perdiderit. — Cf. Klbel, n. 587. 

6°. Non probanda est praxis mercatorum vel artificum qui solent 
munera dare ancillis, famulis aut filiisfamilias, ut eos ad suam 
officinam attraharit ; postea vero hujusmodi expensas tacite com- 
pensare nituntur adaugendo pretium rerum ultra justitiam. Sic 
enim secreto cogunt dominos ipsos ad eas donationes injuste refun- 
dendas. - Cf. Elbel, nn. 523 et 583. — Lugo, disp. 26, sect. 8. 

7 . Generatim in restitutione facienda ob laesionem justi pretii 
haec sunt tenenda : i°. si de venditore agatur, excessus injustus 
computandus est a summo pretio, quia hoc pretio vendere potuit ; 
unde emptor non fuit laesus, nisi in eo quod pretium supremum 
superat ; 2". si vero de emptore agatur, defectus pretii computandus 
est a pretio infimo, quia potuit emere tali pretio ; unde venditor 
tantum laesus fuit in eo quod est infra hoc pretium. — Dixi genera- 
tim ; quia si lucrum fraude obtentum fuerit, esset restituendum, 
etiamsi pretium summum non excederet vel infimum attingeret. 



A R TIC UL US III. 



DE PR^ECIPUIS VENDITIONUM SPECIEBUS. 



£ 1. — De retrovenditione et mohatra. 

53(>. Retrovenditio est contractus quo venditor sibi reservat jus 
rem suam redimendi, sub conditione quod sumptus, meliorationem 
vel similia resarciat. Mohatra autem est species quaedam retro- 
venditionis seu contractus quo quis rem majori pretio credito vendit, 
cum pacto ut emptor ipsi minori pretio numerata pecunia retroven- 
dat. Sit exemplum : Titius indigens pecunia numerata hic et 
nunc adit Petrum, qui nolens pecuniam dare mutuam, ofiert merces 
emendas pecunia credita, et pretio summo puta $100, cum pacto ut 
statim eas sibi retrovendat pecunia numerata et pretio infimo puta 
$90. Sic enim Petrus non ex contractu mutui, sed ex contractu 
venditionis et emptionis lucratur illud auctarium, et Titius suae 
praesenti necessitati consulit habendo $90, quamvis post annum 
reddere debeat Sioo. 

52W. Dico i°. Contractus retrovenditionis est omnino licitus 
dummodo habeantur requisitae conditiones. Ratio est, tum quia 
lyev. xxv, 24, dicitur tale padlum fuisse Judaeis impositum, tum 
quia nihil continet quod juri naturali contradicat. — Conditiones 



366 



tfRACf ATUS IX. — t>E CONTRAOTtBtfti. 



autem sunt i°. ut pretium minuatur juxta aestimationem gravami- 
nis quod emptori imponitur ; 2°. ut non sit pactum de retrovendi- 
tione pretio majori vel minori facienda ; 3 . ne padlo exigatur, ut 
periculum rei venditae cedat in damnum venditoris, cum illud per 
se ad emptorem spectet, nisi tamen pretium juxta aestimationem 
periculi augeatur ; 4 . ut res retrovendatur sicut traditur, vacua vel 
cum fructibus. — Cf. S. Alphons. n. 812. — Kenrick, n. 61. 

Dico 2 . Contradlus mohatra est per se illicitus et nonnisi 
usura palliata, ut constat ex prop. 40 damnata ab Innoc. XI, quse 
vsic se habet : "Contraclus mohatra licitus est, etiam respectu ejus- 
dem personae et cum contractu retrovenditionis praevie inito cum 
intentione lucri." — Cf. Viva in hanc prop. 

# II.— De venditione sub hasta seu per licitationem. 

638. Dico. Venditio .«/£ hasta (auclion, public sale), quae sci- 
licet fit per praeconem et in qua ultimae licitationi res adscribitur, 
licita est, sive fiat consentiente sive invitp domino seu per auctori- 
tatem publicam, sive infra infimum pretium ematur aut supra 
summum vendatur : quia potestas publica approbat ut justum 
pretium publice constituatur ex emptorum concursu. Hinc si 
emptores concurrant, res fit aestimabilior ; si non concurrant, vilior 
habetur. — Cf. S. Alphons. n. 808. 

639. Quaesita.— Qu^R. i°. An possit venditor mittere ficlos 
lieitatores, ut pretium rei crescat f 

Resp. Neg., juxta S. Alphonsum, quia hoc apparet nimis frau- 
dulentum ut excusari possit, cum tendat ad decipiendos emptores 
sinceros, atque adeo iis injuriam infert, dum causa sunt ut pretium 
crescat ex fraude, non vero ex concursu naturali rerum, ex empto- 
rum scilicet libero consensu. — Attamen alii dicunt vi consuetu- 
dinis, si quae existit, indulgendum esse illis qui ita agunt. — Cf. S. 
Alphons. n. 808 ; et Hom. Ap. n. 175.— Kenrick, n. 50. 

Qu^R. 2 . An emptor possit patlum facere cum aliis, ne licitent, 
aut ne plus offerantf 

Resp. Neg., juxta S. Alphonsum et plures alios theologos, 
saltem in casu coaclae subhastationis. Ratio est, quia venditor jus 
habet, ut emptores sint perfecte liberi et ne impediatur pretii incre- 
mentum. — Contrarium tamen sentire videtur Card. de L,ugo cum 
Diana et aliis saltem quoad reatum injustitiae, et fatetur, peccatum 
tunc committi solum contra caritatem, esse communem Doctorum 



PARS II 8ECT. II. OAP. I. — DE VENDITIONE ET EMPTIONE. 357 

sententiam.— Cf. S. Alphons. n. 808. — IyUgo, disp. 26, n. 175. — 
Baller. not. (b) p. 739. 

# III.— De monopolio. 

540. Monopolium dupliciter distinguitur. Aliud est legale quod 
consistit in potestate vendendi aliquas merces a publica auctoritate, 
ex rationabili causa, uni vel pluribus concessa ; et aliud privatum 
quod consistit in ratione agendi qua unus vel plures efficiunt ut 
ipsi soli aliquid vendant aut emant. 

541. Dico i°. Monopolium legale licitum est, modo cum justo 
pretio fiat. Ratio est, quia ob justam boni publici causam Prin- 
ceps illud ceu privilegium vel ad tributum a mercatoribus exigen- 
dum concedere potest. 

Dico 2 . Monopolium privatum illicitum est in sequentibus 
casibus : i°. si mercator impediat fraude vel mendacio ne aliae 
merces advehantur, ut ipse merces suas carius vendat cum com- 
muni detrimento ; 2 . si unus vel pauci merces omnes emant, ut 
deinde illas carius vendant ; 3 . si opifices vel artifices conveniant 
ut non doceant artem suam, nisi pretio injusto vel ut nullus per- 
ficiat opus ab aliis inceptum.— Cf. S. Alphons. n. 815. 

542. Quaesita. — Qu^r. i°. An et quomodo peccent mercatores 
qui conspirayit ne merces suas vendant nisi summo, licetjusto, pretio f 

Resp. Certo videntur peccare contra caritatem, quia licet non 
obligentur ad vendendum infra pretium summum, obligantur ta- 
men ad non dissuadendum aliis ne minori pretio vendant. Ita licet 
caritate non tenearis ad eleemosynam tali pauperi erogandam, pro- 
hiberis tamen alios dissuadere, si qui eam largiri volunt. — At 
probabilius non peccant contra justitiam : quia si alii coguntur 
emere pretio summo, non coguntur a venditoribus, sed sua necessi- 
tate, quae vera coactio ex parte venditorum dici nequit. Pretium 
tamen summum hic debet intelligi, quod esset absque monopolio, 
non quod e monopolio nascitur.— Cf. S. Alphons. n. 817. — Lugo, 
disp. 26, n. 173. 

QtL^R. 2 . An peccent contra justitiam vel contra caritatem mer- 
catores qui, tempore messis aut vindemice, omne triticum vel vinum 
regionis pretio vili timc currente emunt, ut postea carius vendantf 

Resp. Neg., probabilius, ut videtur, quoadjustitiam, modonon 
vendant supra pretium summum quod secluso monopolio curreret. 
Ratio est, quia nullius jus violant. Imo negative etiam respon- 
dendum, saltem probabiliter, quoad caritatem, modo alios ad carius 
vendendum non inducant, nec ipsi vendant supra pretium summum 
quod praeciso monopolio locum haberet, quia jure suo utuntur ; 






358 



TKACTATUS IX. — OE CONTRACTIBU8. 



P\ 



R8 li. SKCT. II. CAl>. ll.— DK SOCIETATE ET TRINO CONTKACTU. 359 



nemo enim proprium commodum negligere tenetur, ut damnum 
alienum evitet, cum illud avertere non obligetur.— Cf. S. Alphons. 
n. 816.— Kenrick, nn. 64 etseqq. 

$ IV.— De venditione per proxeneta*. 

543. Venditio per proxenetas {brokers) ea est, quae non fit im- 
mediate ab eo ad quem res pertinent, sed per alios ex commissione 
et hi proxenetse dicuntur. Proxenetse autem possunt esse vel tan- 
tum amici vel speciali mercede ad hoc condudli vel ad diversa opera 
pretio annuo locati. 

544. Quaesita.— Qu^R. I°. An proxeneta, qui vendit supra 
aut emit infra pretium sibi designatum, possit excesstim pretii sibi 

retinere f 

RESP. Neg., generatim loquendo, quia nullum habet titulum 
aliquid retinendi. Etenim non habet ratione rei, quia sua non est 
sed domini ; nec ratione laboris et industriae saltem striclo justitiae 
titulo debitse, quia si stipendio sit conduclus, ad nihil aliud jus 
habet ; si vero industriam gratuito praestet, jam mercedi renuntia- 
vit. Excipe : i°. si labore extraordinario et indebito, aut industria 
vel diligentia omnino speciali, rem meliorem fecerit ; 2 . si dominus 
expresse aut aequivalenter declaraverit se nihil ultra pretium deter- 
minatum exigere ; 3 . si dominus agendi rationem proxenetae no- 
verit et ratam habeat. — Cf. S. Alphons. n. 825. 

Qu^R. 2 . An possit proxeneta rem, pretio sibi determinato vcn- 
deyidam, pro seipso emere et postea eamdem rem tanquam suam 
majori pretio venderef 

Resp. Affirm., positis duabus conditionibus, scilicet : i°. ut 
adhibita morali diligentia emptorem non inveniat qui plus offerat ; 
secus enim contra officium suum et voluntatem mandantis certo 
cognitam ageret ; 2 . ut rem sibi non fidte, sed vere emat, ita ut 
ejus periculum subeat ; et si forte tanti non vendat, nihilominus 
pretium determinatum reddat ; secus enim aequitas non servatur. 

Qu^ER. 3 . An proxeneta possit sibi retinere ea quce vendens solo 
ejus intuitu gratis donat f 

RESP. Affirm. , si constet de vera donatione ; quia mercator, ab- 
solute loquendo aliquid cedere potest de lucro suo alicui proxenetae, 
ut eum ad officinam suam adducat ; sed ad hoc requiritur, ut sit 
revera dispositus ad vendendum alteri cuilibet pretio superiori, et 
reapse sic ordinarie vendat. Confessarius autem non facile fidem 
adhibere debet proxenetis, tales donationes sibi factas fuisse asse- 
rentibus ; nisi agatur de locis ubi mercatores ita solent agere. — Cf. 
S. Alphons. n. 825 ; et Hom. Ap. n. 189. 



CAPUT II. 

DE SOCIETATE ET TRINO CONTRACTU. 

545 Contra&us qui dicitur societas ( partnership) est conventio 
de re' aliqua in communi possidenda ad commune bonum, aut 
lucrum pro rata parte percipiendum. Contradus autem qui a 
theologis dicitur trinus est idem contradtus societatis, cui adjun- 
jmntur duo alii contracftus, nempe assecurationis sortis et assecu- 
rationis lucri, seu venditionis spei lucri majoris percipiendi pro 
minore lucro certo et assecurato. Sic autem instituitur : Contraho, 
v er cum Petro pecunise summam ei tribuendo ad negotiandum. 
Sed cum spes lucrandi 15 pro 100 mihi affulgeat et timeam ex alia 
parte, ne sortem amittam, ineo secundum contraaum cum Petro 
ei 5 pro 100 erogando, si assecurationem sortis in se suscipere velit. 
Inito hoc secundo contradlu, jam 10 tantum pro 100 mihi lucrandi 
supersunt Verum lucrum adhuc minus at certum mallem, quam 
majus et incertum. Igitur propono socio meo, ut mihi 5 tantuiii 
pro 100 tribuat, sed certo refundat, quidquid superventurum sit. 
Hinc triplex datur contradus, scilicet societatis, assecurationis 
sortis et assecurationis lucri. 

r >4(> DiCO i° Contratfus societatis de re licita et honesta, et 
ad commune bonum contrahentium initus, licitus est, modo locum 
habeant requisitse conditiones. Constat ex legibus civihbus om- 
nium nationum, ex usu universali omnium populorum et ex jure 
naturali; non enim minus licitum est.pluribus conjundhm quam 
sineulis ex suis rebus lucrum facere. Conditiones autem requisitse 
sunt : i°. ut sit ^qualitas, id est, divisio lucri pro rata rei colla- 
tse • 2 ut periculum sortis spe^et ad dominum, msi aliter pa^um 
initum fuerit ; 3«. ut quisque subeat onus damnorum et expensa- 
rum quse intuitu societatis adveniunt ; 4 °- ut quisque diligentiam 
eamdem adhibeat in societate, ac in negotiatione pnvata. -U. b. 

Alphons. n. 905. 

DiCO 2 Contradtus trinus pariter licitus est juxta communem 
sententiam theologorum, modo pecunia impendatur in negotiatione. 
Ratio est- i° quia tres illi contraclus separatim et cum diver- 
sis personissunt de se liciti et justi : ergo etiam si fiant simul et 
cum eadem ; 2 . quia nihil est contra aequalitatem ; nam datur 
compensatio, et periculum a tribuente pecuniam aequivalenter sus- 
tinetur • 3 quia Benedidtus XIV declarat, in opere de Synod. 
diceces. lib. 10, cap. 5 > posse defendi opinionem quae assent contrac- 



360 



TRACTATUS IX. — DE CONTRACTIBUS. 



PARS II. SECT. II. CAP. IV.— DE CONTRACTIBUS SUBSIDIARITS. 361 



tum trinum a Sixto V non esse damnatum, et in Encyclica Vix 
pervenit dicit, se nolle damnare contradtus de quibus inter theolo- 
gos disputatur. — Cf. S. Alphons. n. 908.— Kenrick, n. 136. 

CAPUT III. 

DE IyOCATlONE. 

547. Locatio est contractus quo usus vel frudtus rei aut per- 
sonae opera pro certa mercede ad tempus, ab uno accipitur et ab 
altero conceditur. Qui rem tradit in usum vel utilitatem alterius, 
dicitur locator, alter locatarius seu conduclor nuncupatur. Porro 
variae numerantur locationis species, scilicet, locatio aedificiorum, 
agrorum, animalium, laboris et famulatus, etc. 

548. Circa contradlum locatio?iis sufficiat haec adnotare : 

I. Regulae generales locationis sunt sequentes : i°. locatarius 
potest sublocare, nisi aliud fuerit stipulatum vel inde locatori detri- 
mentum fiat ; 2 . locatio non solvitur per mortem contrahentium, 
sed ad haeredes transit ; 3 . si tempus locationis non fuit determi- 
natum, cessare potest ad arbitrium alterius contrahentis, dummodo 
alterum congruo tempore moneat juxta locorum consuetudinem et 
rei locatae naturam ; 4 . si locator rem locatam vendiderit, non 
potest expelli locatarius, sed terminus locationis est expedtandus. 

II. Obligationes locatoris sunt istae : i°. tenetur aperire vitia 
noxia rei locandae ; 2 . praestare debet ut locatarius tranquille ea 
fruatur ; 3 . expensas necessarias rei locatae reparandae sustinere 
ipsi incumbit ; 4 . formam rei locatae absque consensu locatarii 
mutare nequit. 

III. Obligationes locatarii sunt sequentes : 1". debet uti re lo- 
cata tanquam bonus paterfamilias ad solum finem locationis ; 2 . 
tenetur ea reficere vel reparare quae culpa ipsius perierunt aut 
deteriora fadla sunt ; 3 . de damnis autem quae ex culpa ipsius tan- 
tum juridica res locata subit, non tenetur nisi post sententiam 
judicis. — Cf. Kenrick, nn. 43 et 44. 

549. Qu^SRKS. An locatarius agrorum teneatur integram pcn- 
sionem solvere in casu sterilitatis ob grandinem, velaliud infortunium 
extraordinarium ? 

Resp. Neg., quia licet aliquibus videatur in rigore justitiae de 
jure naturali ad id teneri, attamen consuetudine generali introduc- 
tum est, ut, si ingens sit jadtura, aliquid remittatur et damnum ex 
aequo ab utroque subeatur. — Excipe, nisi ex frudtibus per alios 



annos perceptis aequa detur compensatio. — Ita S. Alphonsus, n. 
860.— -Verum ex jure communi, ait Kenrick : "Si pa&um speciale 
sit de solvenda certa quadam pecunia quotannis tanquam pensione, 
condudlor tenebitur eam solvere etsi fulgur, tempestas aut incursus 
hostilis obstiterit ne rem locatam tranquille possederit." — Cf. Ken- 

rick, n. 43. 

Ad contradlum locationis aliquatenus accedunt emphyteusis et 
feudum. Emphyteusis est contra<5lus quo res immobilis conceditur 
alteri quoad dominium utile, vel in perpetuum vel saltem ad de- 
cem annos cum onere solvendi pensionem annuam domino diredto. 
Feudum vero est contradtus emphyteusi similis, seu traditio rei 
immobilis ad dominium utile, cum onere exhibendi domino diredto 
obsequium seu fidelitatem. Differunt tamen emphyteusis et feu- 
dum a locatione, quia nequeunt constitui nisi in re immobili, nec 
ad brevius tempus quam ad decennium. — Cf. Kenrick, nn. 43, 44, 
145 et 146. 

CAPUT IV. 

DE CONTRACTIBUS SUBSIDIARIIS. 

Contradtus subsidiarii illi dicuntur qui adhibentur ad securitatem 
alterius contradtus, cujus sunt veluti confirmatio aut sigillum. — 
Tres praecipue numerantur, scilicet, fidejussio, pignus et hypotheca. 
De unoquoque breviter dicetur. 

550. Fidejussio (bond, bail-bond, security) est contradtus quo 
quis alienam obligationem in se suscipit, si non solvat debitor prin- 
cipalis. Fidejussionis instar est quando quis litteris cambii, vel 
chirographo alieno suum inscribit nomen, ut pecuniam, dedudta 
usura legitima, recipiat, prout fit apud nostras publicas mensas. — 
Cf. Kenrick, tradt. 11, n. 141, et audtores ibi citatos. 

De fidejussione haec pauca notanda sunt : 

I. Nemo fidejussor esse potest nisi liberam bonorum adminis- 
trationem habeat. 

II. Fidejussor tenetur erga creditores de omnibus obligationibus 
debitoris, sed solummodo in illius defedtu seu impotentia et quidem 
juridice probata. 

III. Fidejussor, qui pro debitore solvit, omnibus creditoris 
juribus subrogatur, et proinde recursum in eumdem debitorem ha- 
bet, ut ab eo repetat quidquid ejus loco solvere coadtus fuit. 

IV. Obligatio fidejussoris ad ipsius haeredes transmittitur, quia 
est obligatio realis, non vero personalis. 



362 



TRACTATUS IX.— DE CONTRACTl BUS. 



551. Pignus (pawn, pledge) est contradtus quo debitor rem 
mobilem creditori dat in assecurationem crediti. Quandoque autem 
pignoris nomine venit ipsa res oppignorata. 

De pignore hsec sunt notanda : 

I. Debitor pignus tradens debet i°. tradere creditori pignus ido- 
neum ; 2°. refundere creditori impensas necessarias quae facftae 
fuerint ad rei conservationem ; 3 . pignus non repetere priusquam 
integrum debitum solverit, nisi eo creditor abutatur. 

II. Creditor pignus accipiens debet i°. non uti re sibi credita, 
nisi de consensu debitoris ; 2 . diligenter pignus custodire ; secus 
de damno tenetur ; 3 . frudlus ex pignore perceptos in debiti dimi- 
nutionem computare, ad aequalitatem scilicet servandam ; 4 . non 
vendere pignus propria audloritate ad solutionem obtinendam, nisi 
debitor sit in mora culpabili et prius monitus fuerit. — Cf. S. Al- 
phons. nn. 913 et seqq.— Kent, Comment. vol. 2, part. 5, le<5l. 40, 

nn. 577 et seqq. 

Pignori accedit contraclus qui dicitur antichresis. Est autem 
antichresis pignoris species qua debitor tradit rem immobilem in 
usum creditoris, usquedum debitum solvatur. — Cf. S. Alphons. 

n. 916. 

Pignori etiam accedit id quod apud nos dicitur a lien quod in eo 
consistit ut legalis possessor aliquorum bonorum possit ea detinere 
donec satisfiat juri quod habet contra verum eorum dominum.— 
Cf. Kent, Comment. vol. 2, ledl. 41, nn. 634 et seqq. 

552. Hypotheca ( mortgage) est contradlus quo debitor rem ali- 
quam immobilem creditori obligat ad debiti securitatem : aedes et 
praedia passim ita traduntur. Quare hypotheca differt a pignore 
et ab antichresi ; a pignore quidem, quia res quae traditur in hy- 
potheca est immobilis ; ab antichresi autem, quia non traditur usus. 
— Cf. S. Alphons. n. 913.— Kenrick, n. 140. 

De hypotheca haec tantum sunt dicenda : 

I. Contra<5tus hypothecae, servatis dispositionibus legis positivae, 
licitus omnino est, ut constat tum quia nihil in eo est quod juri 
naturae repugnat, tum quia praxis et jura positiva omnium fere 
populorum illum admittunt. 

II. Tanta est vis hypothecae ut si debitor neglexerit solvere 
quotannis legitimum auclarium et sortem tempore statuto, poterit 
creditor in foro conscientiae possessionem rei hypothecatae sibi vin- 
dicare vel eam venalem exhibere, servato tamen judicii ordine.— Cf. 

Kenrick, ibid. 

Hypothecae valde affinis est contratfus qui apud nos dicitur 
bottomry, et qui in eo consistit ut navis obligetur pro accepta pecu- 



PARS II. SECT. II. CAP. V.— DE CONTRACTIBUS ALEATORIIS. 363 

nia ; vocatur autem tali nomine quia sumitur pars navis, scilicet 
fundus, pro tota navi. -Cf. Kenrick, tnuft. n, n. 140, cum notis 

(i)et(2). 

CAPUT V. 

DE CONTRACTIBUS ALEATORIIS. ' 

Contradlus aleatorii dicuntur illi, qui sortis vicissitudinibus sunt 
obnoxii vel omnino vel ex parte tantum. Plures numerantur sed 
praecipui sunt assecuratio, sponsio, sortitio seu lotena, et ludus. 
Pauca de unoquoque dicentur. 

553. Assecuratio (insurance) est contra&us, quo unus contra- 
hentium periculum alicujus rei in se suscipit, at alter ad determi- 
natum quoddam pretium pro suscepto hujusmodi penculo se 
obligat. Ita, v. gr. , assecuratur vita contra mortem, domus contra 
incendium, navis contra naufragium, etc. 

Dico. Contracftus assecurationis licitus est ; nam concunenti- 
bus debitis conditionibus, certe in eo servatur aequalitas justitiae, ut 
communiter fatentur theologi et praxis quotidiana confirmat.- 
Conditiones autem requisitae sunt sequentes : i°. ut pretmm sit 
periculo proportionatum ; 2 . ut periculum sit verum et utnque 
parti aequaliter notum ; 3 °. ut assecurator habeat unde solvere pos- 
sit ; 4 . ut assecuratus servet particulares conditiones contradtus.— 
Cf S. Alphons. n. 911.— Kenrick, nn. 137 et 139. 

554. Sponsio (wager) est contratfus quo plures de ventate aut 
de eventu rei alicujus contendentes, aliquid sibi invicem spondent 
vel apud tertium deponunt, ut sit ejus qui verum dixent. 

Dico. Contraaus sponsionis licitus est, positis ponendis ; mhil 
enim inhonesti prae se fert et communi omnium populorum praxi 
approbatur. — Conditiones autem sunt : i°. ut res eodem sensu ab 
utraque parte intelligatur ; 2 . ut sit animus se obligandi et sol- 
vendi quod spondetur ; 3 °- ut eventus sit utrique mcertus. - Cf. 

Kenrick, n. 154. 

555. Loteria est contra&us quo plures aliquid deponunt m com- 
muneut jus habeant sortiendi rem in medio exhibitam. Quidam 
totum, quidam partem, quidam denique nihil habent. 

Dico. Contra&us loteriae est licitus dummodo adsint requisitae 
conditiones. Ratio est, quia loteria spetfari potest ut emptio rei 
incertae, seu ut contratfus quo pecunia emitur jus sortiendi et 
acquireiidi id, quod per sortem acciderit : atqui licet emere rem 
incertam, sicut pro rei alicujus periculo pacisci. Ergo. . . — Con- 



1 



364 



TRACTATUS IX. — DE CONTRAOTIBUS. 



ditiones autem requisitae sunt sequentes : i°. ut nulla sit fraus in 
schedulis educendis, nec in solvendo praemio quod obtigerit ; 2°. ut 
dominus loteriae in lucro non excedat, nec plus moraliter lucretur, 
quam si alio contractu licito pecuniam suam impenderet vel merces 
suas distribueret ; quamvis tamen si in bonum opus vel publicam 
utilitatem instituta sit loteria, communiter admittatur majus posse 
esse lucrum. 

556. Ludus est contradlus quo ludentes inter se paciscuntur, ut 
victori cedat pretium quod exposuerunt. Triplex distinguitur 
ludus : i°. industrialis, qui potissimum regitur industria ludentium ; 
2°. aleatorius, qui praecipue pendet a casu ; 3 . mixtus, qui partim ab 
industria, partim etiam a casu pendet, ut, plerumque saltem, est 
ludus chartarum. 

Dico. Nullus ex tribus praefatis ludis est per se illicitus, si 
servantur debitae conditiones. Ratio est, quia ludus neque bonis 
moribus repugnat, cum sit per se actus honestae recreationis, neque 
justitiae commutativae, cum quivis possit bonorum suorum domi- 
nium transferre cui et quomodo voluerit. — Dixi per se, quia saepe 
ex adjunctis ludus evadit res plena periculis et nisi debita mode- 
ratio, quae saepenumero dimcillima est, in ejus usu adhibeatur, 
brevi deflectit in detestandum abusum. — Requisitae autem condi- 
tiones sunt sequentes : i°. ut ludens liberam habeat rerum, quas 
exponit, administrationem ; 2 . ut a ludo exsulent fraus et dolus ; 
3 . ut utrinque moraliter aequale sit perdendi periculum ; 4 . ut 
ludus sit honestus in se, nec lege prohibitus ; 5 . ut non exponatur 
ingens summa, adeo ut familia et creditores inde damnum pati 
possint. 

557. Qu^RKS. An te?ieatur adrestituendum viclor i?i ludo pro- 
hibito vel ad solvendum i?i eodem ludo vielus f 

Rksp. Victor certo non tenetur ad restituendum, quia contrac- 
tus non semper et ubique declaratur a lege irritus, sed tantum 
prohibitus ; et si alicubi declararetur irritus, quia tamen jure na- 
turae validus est, ut supponitur, lex positiva nequit, saltem juxta 
sententiam probabilem, illum invalidare in foro interno. Propter 
hanc eamdem rationem non est obligandus ad solvendum, in foro 
conscientiae, victus in ludo prohibito ; est enim probabilis sententia 
quae tenet contractum evadere vi legis positivae irritum. — Cf. S. 
Alphons. nn. 887 et seqq. — Lugo, disp. 22. n. 300; et disp. 31, n. 
60. — Lacroix, lib. 3, part. 2, n. 1086. 



TRACTATUS X 



DE OBLIGATIONIBUS PAR 
TICULARIBUS 



PARS PRIMA 
De Particularibus Laicorum (Migationibus. 

Non de omnibus prorsus obligationibus, neque etiam de quibus- 
dam omnium cujuscumque status laicorum, hic dicetur ; sed tan- 
tum de principalibus, quibus tenentur homines bono publico 
addicti et praesertim forenses. Etenim quoad istas praesertim oc- 
currere solent practicae difficultates ; dum e contra casus, qui ceteros 
laicos attingunt, v. gr., operarios, famulos, mercatores, magistros, 
etc, facilem solutionem habere possunt ex iis quae alibi passim 
dicta sunt. 

CAPUT I. 

DE OBUGATIONIBUS JUDICUM. 

558. DicO i°. Judex tenetur ex quasi contractu cum societate 
et privatis ad munus suum rite adimplendum, scilicet ad justitiam 
secundum leges vindicandam et in delinquentes debitas pceuas de- 
cernendas : quod nisi praestet, reus erit violatae justitiae tum legalis 
tum etiam commutativae. — Verum quia nequit munere isto recte 
fungi, nisi habeat dotes sufficientis intelligentiae et rectitudinis, 
mortaliter peccat, si illis destitutus, officium judicis petat aut etiam 
acceptet : quod si inscius sit inopiae suae, formaliter quidem non 
peccabit, at absolvi non debet, nisi facta muneris renuntiatione vel 
nisi firmum habeat renuntiandi propositum. Ratio est, quia secus 
quotidie sese libere exponeret periculo damnificandi proximum. — 
Cf. S. Alphons. n. 195. 

DiCO 2°. Si causa certa est, judex tenetur sententiam*ferre 

(365) 



366 TRACTATUS X. — DE OBLTGATTONTBUS PARTTCULARTBUS. 



secundum leges, et ordinem a legibus determinatum ; non enim 
constituitur ad leges mutandas aut reformandas, sed ad eas execu- 
tioni mandandas, secluso semper casu speciali, in quo finis potius 
legis est attendendus quam cortex verborum. Si vero causa dubia 
sit, ita erit distinguendum : 

i°. In criminalibus, reo favendum est, nisi de crimine constet, 
juxta 1 1 reg. juris in 6°. quae sic se habet ; Cum sint partium jura 
obscura, potius favendum est reo quam aclori. 

2°. In civilibus, et in casu quo dubium respicit proprietatem 
simul et possessionem, judicandum est juxta rationes probabiliores 
si adsint, quia ab Innoc. XI damnata fuit prop. 2 quae ita sonat : 
"Probabiliter existimo judicem posse judicare juxta opinionem 
etiam minus probabilem."— Si vero rationes sint ex utraque parte 
aeque probabiles, res dividenda esse videtur. — Cf. Baller. not. (e) p. 2. 

3°. In civilibus pariter, sed in casu quo dubium respicit tantum 
proprietatem, standum est pro certo possessore, si pares utrinque 
militant rationes, juxta reg. 65 juris in 6°. quae ita se habet : In 
pari deliclo vel causa, melior est conditio possidentis. — Si autem pro 
actore stent rationes probabiliores, tunc juxta aliquos judicandum 
adhuc esset pro possessore ; at alii dicunt judicem esse liberum, 
nec invocari posse praedictam regulam juris, nam tunc par non est 
causa. — Cf. S. Alphons. n. 210. — Sanchez, Decal. lib. 1, cap. 9, 
nn. 43 et seqq. — Salmant. tract. 29, cap. 1, n. 41. — Baller. not. 

(a.) p. 3- 

559. Qusesita.— Qu^R. i°. An judex damnare possit reum, 

quem privata tantum scientia sontem cognoscit, aut innocentem, qui 
juridice nocens convincitur? 

RESP. Ad i un \ Neg., prorsus, quia judex cum sit persona pub- 
lica, judicare tenetur secundum allegata et probata, formasque lege 
praescriptas, nisi forte necessitate aliqua superioris ordinis ea prae- 
termittere cogatur.— Ad 2 u,n . autem valde controvertitur. Affirmat 
quidem S. Thomas propter eamdem rationem, quia, scilicet, judex 
est persoua publica, nec aliunde bonum publicum, aut alterius 
superioris ordinis postulat in hoc casu recursum ad privatam scien- 
tiam. Negat autem S. Bonaventura, quia occidere innocentem est 
quid intrinsece malum. Tandem S. Alphonsus utramque senten- 
tiam ut probabilem admittit, si agatur de causis civilibus aut etiam 
criminalibus minoris momenti^: si vero casus de criminalibus ma- 
joribus et praesertim de capitalibus occurrat, sententiam S. Bona- 
venttirae rectiorem putat ; quia in priori casu, ait, dici potest 
incommodum privatum debere bono communi cedere, cum tantum 



PAR8 I. CAP. T. — DE OBTJGATTONTBUS JCDICUM. 



367 



non sit, non autem in posteriori. — Verum apud nos ubi ad juratos 
pertinet decernere de existentia criminis, quamvis judex satagere 
omnino debeat ut veritas appareat, tamen nullo modo peccat dam- 
nando innocentem, quia mechanice veluti agit, pcenam tantum 
applicando. — Cf. S. Thom. 2-2, q. 64, art. 6, ad 3 ; et q. 67, art. 2. 
— S. Alphons. n. 208. — Lugo, disp. 37, n. 41. — Kenrick, tract. 8, 
n. 113. 

Qu^ER. 2 . Utrum juratus saltem possit per suum suffragium 
damnare reumjuridice quidem de crimine conviftum , sed cujus inno- 
centiam privata scientia certo cognoscit ? 

Resp. Neg. , et ratio est, quia hoc videtur contra mentem legis ; 
nam jurati pronuntiare debent tantum circa factum, atque juxta 
intimam convictionem quam de ejus existentia habent, nec ullo 
modo tenentur reddere rationem legalem opinionis quam proferunt. 
— Cf. Kenrick, loc. cit. 

Qu^ER. 3 . An judices, qua tales, possint munera accipere? 

Resp. Neg. , prorsus, tum quia munera mentem obcaecant, et ad 
favendum donatori plus aequo impellunt, tum quia in jure canonico 
lib. 1, tit. 3, cap. 11, in 6°., Bonifacius VIII expresse prohibuit ne 
judices munus ullum accipiant, nisi forsan esculentum et poculen- 
tum mera liberalitate oblatum. — Si tamen judices munera sponte 
oblata et absque ullo pacto de sententia ferenda accipiant, peccant 
quidem, sed ad restitutionem non tenentur, quia justitiam non 
violant. — Dixi absque ullo paclo, etc, quia si munera accipiuntur 
ad ferendam sententiam aliquam Justam, certo certius debent restitui, 
cum non possit esse materia contractus quidquid ex ofhcio atque 
adeo ex justitia jam erat debitum. Si autem accipiuntur cum 
pacto ferendi sententiam injustam, iterum restitui certo debent 
antequam ejusmodi sententia feratur : lata autem sententia, con- 
trovertitur et probabilis est sententia quae tenet posse retineri. — Cf. 
S. Alphons. nn. 212 et seqq. — Layman, lib. 3, tract. 4, cap. 4, n. 
9. — Baller. not. (b) p. 5. 

Qu^ER. 4 . An liceat, apud nos,judici catholico ferre sententiam 
divortii, quando petitur juxta leges civiles ? 

Resp. Affirm., saltem probabiliter, et ratio est, quia judex ita 
agendo materialem tantum ponit cooperationem quae, gravi causa 
interveniente, licita est. Haec autem gravis causa, apud nos, sem- 
per adest, cum, ut ait Kenrick, "catholieus vix posset judicis 
munere fungi si nollet divortium decernere, delicto in judicium 
probato. ' ' Ktenim etiamsi ab iis qui divortium petunt intendatur 
proprie annullatio vinculi, et libertas convolandi ad novas nuptias, 



368 TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBUS PARTICULARIBUS. 

judex legem applicando non est causa efficax pravae istius inten- 
tionis, ac proinde materialiter tantum cooperatur. A fortiori autem 
licitum est judici decernere divortium cum ei constat effedtus tan- 
tum civiles intendi ab iis qui petunt divortium. Neque dicas hanc 
solutionem non posse nunc amplius tolerari post contrariam re- 
sponsionem datam a Congr. S. R. U. I. die 27 Maii, 1886, nam 
respondetur illam responsionem datam fuisse pro Gallia ubi hac in 
re diversa omnino sunt rerum adjuncla, ac proinde applicandam 
non esse huic regioni nisi aliunde probetur. — Cf. Kenrick, tradt. 8, 
n. 114.-7^ Pastor, vol. 4, pp. 368 et seqq. — Nouvelle Revue 
Theologique, vol. 18, pp. 376 et 461. 

CAPUT II. 

DK OBIJGATIONIBUS ADVOCATORUM. 

560. Dico i°. Advocati tenentur non solum ex justitia legali 
erga societatem, sed etiam ex justitia commutativa erga litigantes, 
scientiam competentem habere, causam diligentia et studio debito 
suscipere ac persequi, dilationes damnosas praecavere, causam cli- 
entis serio examinare, fidelitatem illi servare, justitiam vel injusti- 
tiam aperire, et gradum probabilitatis eam lucrandi aut perdendi 
scrupulose indicare et demum in causa dicenda cavere a fraudibus, 
falsis probationibus aliisve mediis injustis contra partem adversam. 

Dico 2 . In materia civili, advocati rei nequeunt causam certo 
injustam licite sustinere ; quare si eam defendendo obtineant injus- 
tam sententiam, omnia damna inde sequentia reparare tenentur, si 
ab iis non reparentur, in quorum gratiam injusta sententia cadit. 
A fortiori autem in materia criminali nequeunt advocati suscipere 
partes accusatoris evidenter injusti. — Cf. S. Alphons. n. 223. 

561. Quaesita.— Qu^R. i°. An advocati possint defendere 
causas etiam minus probabiles tum reorum, tum aclorum f 

Resp. Affirm . , in causis civilibus, j uxta sententiam communem , 
quia spem habere possunt ut veritas elucescat. In .causis vero 
crimina/ibus, reus semper defendi potest, etiamsi omnibus aperte 
constaret de ipsius culpabilitate ; modo id fiat mediis honestis et 
licitis, seclusis scilicet mendaciis, fraudibus, etc. Ratio est, quia 
advocatus reum defendens nemini infert injuriam, imo et pro suo 
officio jus ttietur, quod reus habet, ne condemnetur antequam iu 
judicio convitfus fuerit.— Cf. S. Alphons. nn. 220 et 222.— Sanchez, 
Decal. lib. 1, cap. 9, n. 51. 



PARS I. CAP. II. — DE OBLTGATIONIBUS APVOCATORUM. 369 

QlWBR. 2°. Ad quid teneatur advocatus ratione honorarii seu 

stipendii f 

Resp. Nihil, generatim loquendo, potest accipere ultra justum, 
quod vel lege forte taxatum sit vel judicio prudentium est determi- 
nandum, habita ratione negotii, peritiae advocati, laboris quem 
impendit et consuetudinis receptae. Sed quoad pauperes in par- 
ticulari i°. tenetur gratuito succurrere, etiam cum gravi suo incom- 
modo, iis qui in extrema necessitate versantur ; 2°. item iis, qui in 
gravi necessitate existunt, tenetur gratis patrocinari, et quidem 
sub peccato mortali, non tamen cum notabili suo incommodo ; 3 . 
denique etiam in communi necessitate causas pauperum tueri tene- 
tur ex caritate, non tamen cum gravi incommodo : sufficit scilicet, 
ut aliquid operis, quando ab aliis vacet, eis largiatur. — Cf. S. 
Alphons. Hom. Ap. n. 69. 

Qu^ER. 3 . Quid exigere possit advocatus, si postquam de stipendio 
conventum est, cliens inceptam causam deserat f 

RESP. Potest totum exigere, si per eum non stet quominus litem 
prosequatur, non secus ac suam operam pro aliqua mercede locans 
exigere hanc potest, si per conductorem stet, ne opus compleatur. 
Excipe tamen, si justa intervenit causa litem deserendi, cum haec 
conditio semper in conventione subintelligatur. — Cf. S. Alphons. 

ibid. 

QU;ER. 4 . Ad quid teneatur advocatus qui, causa jam incepta, 
advertit eam esse injustam f 

Resp. Debet statim admonere clientem de injustitia causae et 
eam deserere, ne damno injusto cooperetur : neque compositionem 
suadere potest, siquidem haec nonnisi in re dubia locum habere 
debet. Si vero causam injustam scienter fuerit prosecutus, omnia 
damna utrique parti obvenientia compensare tenebitur. Parti enim 
adversae restituere debet ex peccato commissionis, cum causa damni 
positiva ipse fuerit ; suo autem clienti, si in bona fide versabatur, 
ex peccato omissionis ; siquidem eum ex officio de injustitia causae 
admonere tenebatur. Advocatus tamen, deserendo causam quam 
injustam esse detegit, non debet aliam partem juvare, seu secreta 
suae causae alteri parti revelare, ut patet ex jure naturali, et expresse 
docet S. Thomas, 2-2, q. 7-1, art. 3. 

QUjER. 5 . An et quomodo peccet advocatus qui causam justam 
mediis injustis defendit, v. gr. y si chirographum novum substituat 
loco prioris amissi, etc. f 

Resp. Peccat contra fidelitatem et veritatem, gravius quidem 

24 



\ 



370 



TRACTATU8 X. — DK OBUGATTONIBUS PARTIOULARIBUS. 



PARS I. CAP. IV. — DE OBLIGATIONIBUS TESTIUM. 



371 



aut minus graviter pro ratione injusti medii adhibiti, et reide qua 
agitur gravitate. Nec excusari potest ex fine bono quem intendit ; 
non enim sunt facienda mala, ut eveniant bona. Verum per se non 
peccat contra justitiam, cum causa justa supponatur, quamvis per 
accidens potest justitiam laedere, et ad restitutionem obligari, 
nempe si inde damnum suae parti vel parti adversae adveniat : si 
enim, v. gr., fraus detegatur, facile evenire potest, ut causa utcum- 
que bona in suspicionem deducatur et corruat. — Et eadem solutio, 
ut videtur, danda est, si advocatus non solum novum chirographum 
priori substituat, sed illud supponat quod nunquam extitit ; nam 
etsi gravius tunc peccet, non tamen proprie et per se justitiam 
commutativam violat. 

Qu^R. 6°. An liceat advocato petere et vindicare dissolutionem 
matrimonii juxta leges uniuscujusque Status f 

Resp. Quoniam, ut ait S. Alphonsus, "advocatus non se habet 
ex parte judicis sed clientis," id tantum videtur ei concedi posse, 
hac in re, quod conceditur clienti. Cliens autem uti potest 
beneficio legis sive cum matrimonium est nullum coram Deo, 
propter aliquod impedimentum dirimens, sive cum in divortio 
petendo vult tantum effeclus civiles, servato intadlo vinculo. Cum 
autem cliens ideo petit dissolutionem vinculi, quia intendit novum 
matrimonium attentare, nequit advocatus dperam suam praestare, 
etsi, ut teneatur eam denegare, non sufficit suspicio quaelibet sed 
oportet ut certo sciat talem esse intentionem sui clientis. — Cf. S. 
Alphons. n. 223. — Kenrick, n. 114. 

CAPUT III. 

DE OBUGATIONIBUS REORUM. 

Rei dicuntur qui in judicio sive criminali sive civili accusantur, 
sive nocentes sint sive innocentes. De ipsis varia occurrunt dubia, 
praesertim circa criminis confessionem et fugam. Hinc : 

562. Quaesita. — Qu^R. i°. An rei a judice interrogati veri- 
tatem fateri teneanturf 

Resp. Neg. , si non sint legitime iriterrogati ; scilicet quando 
judex non est legitimus vel quando formam judicialem non servat, 
uti si interrogaret sine praevia accusatione, etc. : addunt etiam, 
quando non habetur saltem semiplena probatio delicti. Unde 
sequitur reos apud nos ordinarie non teneri ad suum crimen mani- 
festandum, quia interrogationes fiunt ante juridicam probationem. 
Praeterea juxta Constitutionem ipsam qua regimur, nemo potest 



compelli ad testimonium ferendum contra seipsum in causa crimi- 
nali. Adverte tamen hoc non esse idem ac mentiri, nam verba 
illa, li non sum reus" significant ex omnium consensu reum nolle 
crimen fateri. — Cf. S. Alphons. nn. 272 et seqq. — Kenrick, tradl. 
8, n. 133. — Constit. of U. S. Amend. Art. V. 

Qu^R. 2 . An liceat reo innocenti fugere vel resistere f 
Resp. Profeeto licet ei fugere et e manibus satellitum sese eri- 
pere ; sed non licet vim vi repellere, occidendo aut vulnerando, 
quia publicae potestatis jura violaret. — Cf. S. Alphons. n. 279. 
Qu^R. 3 . An etiam reo, qui vere deliquit^ fugere liceatf 
Rbsp. Affirm., si nondum ad pcenam sententia juridica sit 
damnatus ; quia nemo ante sententiam pcenam solvere tenetur. 
Item si jam sit damnatus ad pcenam gravissimam et carcer sit ei 
assignatus ad custodiam donec pcena statuta plectatur. Negant 
autem communius Doetores si carcer ad pcenam per sententiam 
judicis jam fuerit assignatus ; quia reus tenetur obedire in execu- 
tione sententiae justae. Excipiunt tamen plures, si ei non dentur 
necessaria vel si carcer sit durissimus ; quia videtur excedere vires 
humanas obligatio se non liberandi a pcena gravissima, quando id 
sine vi et resistentia peragere quis possit. — Cf. S. Alphons. nn. 280 
et. seqq. 

Exposita communi hac doctrina, ita, ad nos quod attinet, prose- 
quitur Kenrick, "Existimo pcenas omnes ita a lege statui et a 
judice decerni, ut irrogandae sint a justitiae ministris ; ideoque 
damnare non audeo eum, qui, jure alieno illaeso, se subducit, dum- 
modo tamen vim non adhibeat et publicum ordinem non perturbet. ' ' 
— Cf. Kenrick, n. 138. 

CAPUT IV. 

DE OBLIGATIONIBUS TESTIUM. 

5($. Dico i°. Nemo tenetur ex justitia sponte se offerre ad 
testificandum ; at quandoque datur talis obligatio ex caritate, v. 
gr. , si possit quis testimonio suo innocentem facile liberare, gravem 
injustitiam impedire, etc. — Cf. S. Alphons. n. 264. 

Dico 2 . Testis legitime citatus tenetur coram judicibus se 
sistere, juramentum jure praescriptum emittere, integre veritatem 
et nihil praeter veritatem dicere, et deinde postulatis simpliciter 
j uxta conscientiam respondere. Ratio est, quia, supposita citatione 
legitime applicata, exurgit obligatio vi justitiae legalis. 

DlCO 3°. Testis, qui falsum malitiose deposuit, est perjurus et 
justitiae violator, si per suum mendacium positive influxit in dam- 



372 TRACTATOS X.— DE OBLIGATTONIBUS PARTICULARTBUS. 



num aliorum ; ac proinde tenetur ad omnium damnorum repara- 
tionem, necnon ad falsi juramenti revocationem, cum pari suo 
damno, etiam cum periculo vitae, si vi falsi testimonii innocens ad 
mortem fuerit damnatus.— Cf. S. Alphons. n. 269. 

564. Quaesita.— Qu^R. i°. Ad quid tenetur testis qui falsum 
dixit ex ignorantia invincibili, vel inadvertentia aut oblivione incul- 

pabili f 

RESP. Tenetur falsum testimonium aperire, et damnum, eo modo 
quo potest, impedire : non tenetur tamen ad damni jam secuti repa- 
rationem, cum theologicae culpae expers sit. — Cf. S. Alphons. n. 269. 
QU;ER. 2 . Quandonam testis excusatur a testimonio prcsstandof 
RESP. Excusatur in sequentibus casibus : i°. si rem tantum sub 
secreto confessionis acceperit ; 2 . si rem noverit sub secreto com- 
misso, etiamsi non sit explicite promissum ; 3". si rem acceperit a 
viris non fide dignis ; 4 . si grave sibi vel suis damnum adventurum 
praevideat. Excipe tamen quoad 2 m . et 4". casum si damnum com- 
mune inde immineat— Cf. S. Alphons. n. 268. — I.ugo, dejust. et 

jur. disp. 39, n. 12. 

QU.ER. 3°. An testis teneatur revelare crimen omnino occultnm , 

v. gr. , quod ipse solus novit f 

RESP. Affirm., juxta leges quae statuunt vel unicum testem ad 
damnandum reum sufficere posse.— Cf. Kenrick, n. 123. 

QUiER. 4 . An et quomodo peccet testis qui se abscondit, nc citetur 
ajudice vel qui post citationem fugit t 

RESP. Testis qui se abscondit ne citetur neque contra obedien- 
tiam peccat, quia nemo tenetur obedire praecepto superioris, ante- 
quam ei imponatur, neque contra justitiam commutativam, quia 
mere negative se habet. Potest tamen peccare contra proximi 
caritatem, ut supra diclum est.— Verum testis qui post citationem 
fugit, peccat graviter contra justitiam legalem, et contra obedien- 
tiam judici debitam in re gravi et ad societatem necessaria ; sed 
probabilius non peccat contra justitiam commutativam, quia citatio 
illa non imponit obligationem justitise, sed tantum obedientise.— 
Cf. S. Alphons. n. 270.— Vogler, n. 337. 

QUiER. 5°. An teneatur ad restitutionem testis qui, legitime i?iter- 
rogatus, celat veritatem, non tamen falsum dicit f 

Resp. Neg., probabiliter, et ratio est, quia testis tunc mere 
negative se habet, nec tenetur veritatem deponere, nisi ex praecepto 
judicis ; et proinde, eam tunc celando, contra solam obedientiam 
judici debitam, aut etiam contra religionem ob juramentum de 
veritate dicenda praestitum, peccat.— Cf. S. Alphons. ibid. 



PARS I. CAP. V. — DE OBLIGATIONIBUS MEDICORUM. 373 

CAPUT V. 

DE OBLJGATIONIBUS MEDICORUM. 

565. Dico i°. Medici tenentur ante omnia sub gravi habere 
scientiam et peritiam sufficientem ; et adhibere diligentiam propor- 
tionatam gravitati rei quae ipsorum curae committitur. Si autem 
in his deficiant, tenentur de omnibus damnis quae inde sequuntur. 
Insuper operam suam gratuito praestare debent pauperibus qui in 
necessitate versantur, ut supra de advocatis didtum est. 

DicO 2°. In curandis autem infirmis sequentes regulas servare 
debent : i°. tenentur sequi opiniones medicorum securas et tutas, 
saltem ordinarie, quia periculum aegroti ex probabilitate removeri 
non potest ; 2°. quando certum est aliquod pharmacum infirmis 
profuturum esse, tenentur illud adhibere, omisso dubio ; si autem 
certum desit, probabilius praeferre debent.— Hinc : 

Graviter peccat medicus : i°. si absque sufficienti capacitate gra- 
vem morbum curare aggrediatur ; 2°. si incurrente gravi et insolito 
morbo, specialem operam non impendat ; 3 . si medicamenta inex- 
plorata, explorandi gratia, adhibeat ; 4°- si, non bene perspetfa 
morbi natura, temere praescribat remedia periculosa, praesertim cum 
discrimine vitae vel gravis laesionis ; 5°- si, agnito periculo, oppor- 
tune non adsit, diu nodluque eum invisendo si opus sit, et omma 
media apta ad morbum propellendum non adhibeat ; 6°. si medicos 
alios advocari non permittat, ubi oporteret, vel si, alios consulendi 
causa convocans, ad amicitiam potius quam ad peritiam attendat ; 
• 7 . si e contrario sine necessitate alios medicos advocet cum expen- 
sis inutilibus aegroto, aut si contra suam conscientiam eorum con- 
siliis adhaereat ; 8°. si curationem protrahat lucri causa, visitationes 
inutiliter multiplicet, ubi pro singulis salarium exigitur ; vel si 
pretium nimium exigat ; 9 . si ad favendum pharmacopolis amicis, 
pharmaca superflua praescribat ; io°. si abortum, aut media illud 

procurandi, suadeat aut ipsemet exsequatur.— Cf. S. Alphons. n. 

291 ; de secundo prcBc. Decal. n. 182 ; et de Sacram. Pcenit.n. 664. 
50<>. Qu^RES. Ad quid specialiter tenetur medicus quoad ani- 

mam cegrotantis cujus curam suscepit f 
Resp. Tenetur per se sub gravi, eum admonere, prudenter tamen, 

de gravi periculo in quo versatur, et de necessitate sacramenta reci- 

piendi. Constat i°. ex lege naturali seu ex praecepto caritatis ; 2 . 

ex Decretali notissima ab Innoc. III lata in Conc. generali Later. 

ann. 1245, cap. Cum infirmitas, 13 de Pcenit. et remiss., et ab aliis 

subsequentibus Pontificibus, maxime a S. Pio V, in Motu Proprio 

Super gregem, ann. 1566 confirmata ac renovata. 



PARS SECUNDA 
De Particularibus Clericorum (Migationibus. 

CAPUT I. 

DE OBLIGATIONIBUS CLKRICIS OMNIBUS 

COMMUNIBUS. 

Inter obligationes clericis omnibus communes, aliae sunt posi- 
tivae et aliae negativae ; scilicet clericis omnibus aliqua praecipiuntur 
et aliqua interdicuntur. De utroque genere obligationum breviter 
dicetur et primum de positivis. 

ARTICULUS I. 

DE POSITIVIS CIvERICORUM OBUGATIONIBUS. 
g I. — De vitse sanctitate. 

567. Dico. Magna debet esse clericorum interna sandlitas et 
exterior aedificatio, ut eruitur tum ex ipsa clericatus et sacerdotii 
idea, tum ex fidelium sensu. Quamvis autem necessitas hujus 
sanclitatis probatione proprie non indigeat, praestat tamen hic 
exponere undenam ea colligitur. 

i°. Ex natura status clericalis. Sanclissimum est clericorum 
ministerium, cum ii semper ad res sacras, ad sacramenta fidelibus 
conferenda, ad laudes divinas solemniter nomine Ecclesiae persol- 
vendas, ad Christianum populum de via salutis aeternae edocendum, 
necnon ad sacrosandlum Missae sacrificium celebrandum proxime 
vel saltem remote applicentur. Cur enim sunt clerici et sacerdotes 
in Kcclesia constituti ? Ut sint, teste Kvangelio, sal terrae et lux 
mundi. Porro tales non possunt esse, nisi insigni et praeclara mo- 
rum sanclitate praefulgeant. Non solum adimplendorum officiorum 
sublimitas et excellentia, sed etiam vestes, quibus induitur clericus, 
clamant ipsum sanclitatem profiteri debere. Hinc ait S. Hierony- 
mus, Kpistola 58 : "Clamat vestis, clamat status, clamat professio 

animi sandtitatem. ' ' 

(374) 



PARS II. CAI\ f— DE OBLIG. CLERICIS OMNIBUS COMMUNIBUS. 375 

2 ° Ex Scriptura. Sic de sacerdotibus antiquae legis aiebat 
Dominus, Levit. xxi, 6 : "Santfi erunt Deo suo, et non polluent 
nomen ejus : incensum enim Domini et panes Dei sui ofierunt, et 
ideo sandli erunt." Item apud Isaiam, lii, n, dicitur : "Munda- 
mini qui fertis vasa Domini. ' ' Porro si tanta vitae sandfatas requi- 
rebatur in sacerdotibus qui boves et oves aliaque animaha Deo 
offerebant, quid requirendum erit in iis qui ipsum divinum Agnum 
sacrificant ? Kt si tanta mundities requirebatur in iis qui vasa 
Domini ferebant, quaenam animi puritas requirenda est in iis qui 
in manibus Dominum ipsum portant ? 

3° Ex Patribus et Docloribus Ecclesice. Sic S. Chrysostomus, , 
Hom 10, in I Kpist. ad Timoth. ; "Sacerdos debet vitam habere 
immaculatam, ut omnes in illum, veluti in aliquod exemplum ex- 
cellens intueantur ; idcirco enim nos elegit Deus, ut simus quasi 
luminaria et magistri ceterorum, ac veluti Angeli versemur m 
terris." S. Thomas, Suppl., q. 35, art. i, ad 3 : "Ad idoneam 
executionem Ordinum, non sufficit bonitas qualiscumque, sed re- 
quiritur bonitas excellens, ut sicut illi, qui Ordinem suscipiunt, 
super plebem constituuntur gradu Ordinis, ita et supenores smt 

merito sanctitatis. 

4 . Ex Conciliis. Innumera habentur tn jure canomco de sanc- 
titate clericorum, quse etiam Conciliis permultis confirmantur. 
Sufficiat autem pauca referre : Concilium Trid. solemni decreto 
sess. 22, cap. 1, de Reformat. haec habet : "Sic decet omnino clen- 
cos in sortem Domini vocatos vitam moresque suos omnes compo- 
nere, ut habitu, gestu, iucessu, sermone, aliisque omnibus rebus, 
nil nisi grave, moderatum, ac religione plenum prae se ferant."— 
Kt Conc Pleu. Balt. II, n. 152 : "Ubicumque fuerint (sacerdotes) 
tum incessu et gestu, tum vultu ipso et voce modestiam quae decet 
ac gravitatem praeseferant. Nimiam vocis elationem, risum immo- 
dicum, scurriles jocos, quidquid denique animi haud bene compositi 
indicium est summo studio devitent." Haec eadem confirmant, 
pluraque alia addunt Patres Baltimorenses Conc. Plen. III, nn. 74 

et Seqq ' | Il.-De ccelibatu. 

5(>8. Dico. Clerici omnes, sacros Ordines suscipientes, ipso 
fa^o obligationem caelibatus contrahunt. Constat ex variis juris 
canonici decretis ; sed praesertim ex cap. 1, dist. 28, ubi dicitur : 
"Nullum subdiaconum facere praesumant Kpiscopi, nisi qui viclu- 
rum caste promiserit, quia nullus ad ministerium Altaris accedere 
debet, nisi hujus castitas ante susceptum ministerium fuent pro- 
bata.'' Item ex Conc. Trid. sess. 24, can. 9, ubi sic definitum est ; 



V 



376 TRACTATUS X.— DE OBIJGATfONIBUS PARTIOULARIBUS. 



PARS II. CAP. I. — DE OBLIG. CLERICI8 OMNTBUS COMMUNIBUB. 377 









"Si quis dixerit clericos in sacris Ordinibus constitutos, vel regu- 
lares castitatem solemniter professos, posse matrimonium contra- 
here, contradtumque validum esse, non obstante lege ecclesiastica 
vel voto, anathema sit. ' ' 

569. Quaesita.— Qu^R. i°. An obligatio calibatus sit de jurc 

divino ? 

RBSP. Neg. , cum sententia communi ; sed est ex mera institu- 
tione ecclesiastica, scilicet ex vi praecepti Ecclesiae vel etiam ex 
voto sacris Ordinibus adnexa Ratio est, quia existentiae talis 
juris divini nullum potest proferri testimonium, sive scriptum sive 
traditum, dum e contra juris ecclesiastici existentia non pauca SS. 
Canonum loca comprobant, ac praesertim locus ille ex Conc. Trid. 
supra relatus, ubi dicitur : "Non obstante lege ecclesiastica. 
Ergo. . . — Cf. S. Alphons. de Sacram. Ordin. n. 807. 

Qu^ER. 2 . An obligatio ccelibatus procedat immediate ex prczcepto 
Ecclesicz vel mediate, scilicet ex voto quod revera, quamvis tacite, in 
ipsa ordinatione emittitur f 

RBSP. Aliqui probabile putaverunt obligationem caelibatus esse 
ex sola lege ecclesiastica, neque ullum votum proprie didtum in 
ordinatione emitti : quae tamen opinio originem habet, ut videtur, 
ex dodtrina quorumdam veterum perperam intelledla ; sed commu- 
nior et vera sententia tenet hanc obligationem ex voto oriri ; qua- 
tenus Ecclesia clericis et castitatem et simul modum castitatem 
profitendi, scilicet ex voto, praecipit.— Cf. Baller. not. (b) p. 30. 

Qu^R. 3°. An obligatio cczlibatus sit universalis in Ecclesia f 

Rbsp. Datur aliqua exceptio ex tolerantia Ecclesiae apud Ori- 
entales. In orientali enim Ecclesia sacerdotes quidem nunquam 
matrimonium inire possunt post ordinationem sacerdotalem vel 
etiam post diaconatum ; sed conjugati ante diaconatum possunt ad 
Ordines ulteriores provehi, et nihilominus cum uxoribus conversari. 
Excipiuntur Episcopi, qui omnes perfeclam castitatem constanter 
servare debent. Apud Graecos autem subdiaconatus inter sacros 
Ordines non adnumeratur. Hinc clericis non conjugatis, in ordi- 
natione diaconatus praeceptum castitatis imponitur. 

Qu.BR. 4 . An teneretur ad castitatem, qui expresse nollet castita- 
tem vovere f 

RBSP. Affirm., sin minus ex voto, cum nemo invitus voto ligari 
queat, certe ex praecepto Ecclesiae, quae ex motivo religionis eum 
ad castitatem, deficiente voto, adstringeret. Alii volunt, illum 
teneri ad votum castitatis emittendum ; posse autem Ecclesiam ad 
id eum obligare, nemo diffitebitur.— Cf. S. Alphons. n. 809. 



Qu.BR. 5 . An vel quando?iam conjugatus, vivente uxore, sacros 
Ordines suscipere valeat f 

RBSP. Licite potest conjugatus ad sacros Ordines promoveri ex 
licentia uxoris expressa et omnino spontanea, modo et ipsa casti- 
tatem voveat. Non autem tenetur tunc uxor ingredi Religionem, 
juxta probabiliorem sententiam, nisi vir ad Episcopatum assuma- 
tur ; aut etiam nisi fiat Religiosus et ipsius uxor sit juvenis. — Cf. 
S. Alphons. de Sacram. Ordin. n. 812. 

£ III.— De gestatione habitus et tonsurse. 

570. DicO. Clerici, saltem majoribus Ordinibus initiati, obli- 
gantur ad ferendam tonsuram et vestem clericalem. Constat ex 
universo jure can., praesertim ex Conc. Trid., sess. 14, cap. 6, dc 
Reformat., ubi dicitur : "Quia vero etsi habitus non facit mona- 
chum, oportet tamen clericos vestes proprio congruentes Ordini 
semper deferre, ut per decentiam habitus extrinseci morum hones- 
tatem intrinsecam ostendant." Insuper ibidem injungitur Episco- 
pis, ut praevaricatores serio moneant, et si non obtemperent, eos a 
sacris functionibus amoveant. 

Habitus autem clericalis varius est pro variis regionibus. Stan- 
dum est igitur tum consuetudini tum particularibus locorum 

statutis. 

571. Qu^RBS. Ouid specialiter hac in rc prczscribitur uostris 

sacerdotibus f 

Rbsp. Haec fuerunt a Conc. Plen. Balt. II, n. 148 statuta : 
"Volumus ut Ecclesiae legem servent (sacerdotes), domique agen- 
tes vel in templo, veste talari, quae clerico propria est, semper 
utantur. Cum foras prodeunt muneris vel animi recreandi causa 
vel in itinere, breviori quadam indui liceat, quae tamen nigri coloris 
sit, et infra genua producatur. Venustiores quasdam et elegantio- 
res vestium formas, quae novae in dies inveniuntur, aspernentur et 
respuant ; cum vel graviores inter saeculares homines ab istis ab- 
horreant. Memores tamen sint dignitatis suae ; neque vestitu et 
habitu horridos et incultos se praebeant. Monet S. Carolus, eximius 
ille disciplinae sacrae restitutor et vindex, ne in habitu clericali aut 
studiosius exquisita cultus elegantia, aut nimis abjecla negligentia 
et afFectatae sordes appareant. ' ' 

Patres autem Conc. Plen. Balt. III, n. 77, postquam ista iterum 
confirmaverint et inculcaverint, sequentia addunt : "Stricto prae- 
cepto sacerdotibus nostris injungimus, ut tam domi quam foris, 
sive in propria dicecesi degant sive extra eam, collare quod roma- 
num vocatur gerant. Et quia ratio legis ecclesiasticae de vestitu 



378 



TRACTATUS X. DE OBLIGATIONIBUS PARTICULARIBU8. 



clericorum non minus valet de regularibus quam saecularibus, 
sacerdotes quoque regulares tenentur lege utendi vel collari romano 
vel vestitu idoneo ad distinguendum clericos a laicis, quotiescum- 
que seposito habitu sui ordinis proprio foras prodeunt." 

2 IV. — De reeitatione horarum cauonicarum. 

572. Horce canonicce dicuntur colledlio orationum et ledlionum 
a personis ad id deputatis, certis horis, singulis diebus recitanda- 
rum. — Hinc vocantur etiam : i°. officium divinum, quia in honorem 
Dei recitantur ; 2°. officium ecclesiasticum, quia nomine Ecclesiae 
persolvuntur ; 3 . -officium cano?iicum, quia juxta Canonum regulas 
recitandse sunt ; 4 . Breviarium, quia Officium illud est compen- 
dium Veteris et Novi Testamenti, necnon sententiarum Patrum et 
vitae Sanctorum. 

Decursu temporum varia fuit forma et quantitas Breviarii. Con- 
cilium Tridentinum, sess. 25 ad calcem, novam reformationem 
Breviarii Romani fieri mandavit. S. Pius V illud correxit, addi- 
tionibus nonnullis auxit, atque Const. Quod a Nobis, die 7 Julii 
1568, prohibuit omnia alia Breviaria, quse ab institutione seu 
legitima consuetudine non superabant 200 annos. 

Totum Officium divinum in septem Horas dividitur, scilicet 
Matutinum cum L,audibus, Primam, Tertiam, Sextam, Nonam, 
Vesperas et Completorium. 

Punctum 1. 
De obligatione recitandi Horas. 

573. DicO i°. Obligantur ad Horas canonicas quotidie reci- 
tandas : i°. Clerici omnes in sacris constituti, etiam suspensi et 
excommunicati ; 2 . Beneficiati omnes, qui habent jus in re et ple- 
num dominium beneficii ; 3 . Religiosi omnes utriusque sexus in 
Ordine ab Ecclesia approbato professi, et ad chorum destinati. 
Constat de his omnibus ex Constitutionibus S. Pii V, Quod a nobis, 
et Ex proximo, ex consuetudine uruVersali et ex communi theolo- 
gorum consensu.— Cf. S. Alphons. nn. 140 et seqq. 

DicO 2 . Haec obligatio, quae sane gravis est, affixa est diei, 
ita ut nullatenus alia die ipsi satisfieri possit : idcirco, ex mente 
Ecclesiae, cum die sibi assignata cessat, atque adeo onus diei nun- 
cupari solet. — Cf. S. Alphons. n. 146. 

574. Quaesita.— Qu^:r. i°. Qucenam sit materia gravis iu 
omissione Officii? 



PAR8 II. CAP. I. — DE OBLIG. CLERICIS OMNIBUS COMMUNIBUS. 379 

RESP. Communissime conveniunt theologi, omissionem unius 
parvae Horae vel Completorii vel partis Noclurnorum, saltem unius 
parvae Horae quantitati aequivalentis, ess&partem notabilem, atque 
adeo peccatum mortale ; omissionem vero minoris partis peccatum 
veniale non excedere. Hoc autem non importat plura peccata 
mortalia committi, si, secluso casu retraclationis pravae voluntatis, 
plures partes notabiles omittantur, quia totum Officium cadit sub 
uno praecepto. — Cf. S. Alphons. nn. 147 et seqq. — Lacroix, lib. 4, 
n. 1201. 

Qu^R. 2 . An Religiosi ad chorum destinati, et quijusta de causa 
choro non interveniunt, teneantur sub gravi Officium privatim 
recitari ? 

Resp. Affirm. , et ratio est, quia principalis obligatio pro Re- 
ligioso non cadit in chorum, sed in recitationem Officii ratione 
Religionis, quae onus illud ex suo instituto suscepit. Haec obliga- 
tio constat ex universali sensu et consuetudine Religiosorum, qui, 
cum choro interesse non possunt, se credunt sub gravi obligatos ad 
Officium privatim recitandum. Consuetudo autem universalis, 
quae cum magno incommodo a Religiosis et constanter ubique 
observata fuit, argumentum sufficiens praebet de gravi obligatione 
suscepta. Unde non est probabilis opinio aliquorum, qui dicunt 
obligationem Officii non urgere Religiosum extra chorum. — Cf. S. 
Alphons. n. 142. 

Qu^R. 3 . An peccet graviter Religiosus qui Officium recitat 
privatim, dum facile choro interesse possit? 

Resp. Neg., quia obligatio chori, licet sit gravis pro commu- 
nitate, levis tamen habetur pro singulis privatis, modo prorsus 
chorus non tollatur. Ad chorum autem sufficiunt quatuor expe- 
diti, seu validi ad chorum sustinendum. Si vero Religiosi sint 
pauciores, nullatenus obligantur ad Officium in choro recitandum ; 
a recitatione tamen privata non eximuntur, ut modo dictum est. — 
Cf. S. Alphons. n. 143. 

Qu^R. 4 . An obligati ad Officium teneantur supplere ea qucr 
omittunt in choro ob funcliones chori, v. gr. , pulsando campanas vel 
organa, aut Psalmos perquirendo et alia similia ? 

Resp. Neg. , et ratio est, quia omissio in choro, modo nimia non 
sit, per socios suppletur. Sic satisfacit qui, aliis recitantibus, tus- 
sit, etc, et probabiliter etiam si integer Psalmus interea dieatur. 
A fortiori autem repetere non tenetur, qui aliqua partis adversae 
non audivit. — Cf. S. Alphons. n. 143. 

Qu-^R. 5 . An detur adhuc obligatio recitandi Psalmos graduales, 
officium parvum B . V. M. et officium defunclorum ? 



380 



TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBUS PAKTICULARIBCS. 



PARS II. CAP. I. — DE OBLIG. CLERICIS OMNIBUS COMMUNTBUS. 381 



Resp. Neg. , sive quoad clericos qui Officium privatim recitant, 
sive quoad eos qui illud recitant in choro, nisi ubi adest consuetudo 
officia praedicta recitandi a tempore S. Pii V. Ita S. Cong. Rit. 
pluries declaravit. — Cf. S. Alphons. n. 143. 

Qu^ER. 6°. An obligati ad Officium, sub gravi recitare debeant 
officium defunclorum in die commemorationis omnium defu7iclorum , 
nccnon Litanias infesto S. Marci et triduo Rogationum t 

Resp. Affirm., in omnibus, prout colligitur tum ex verbis ipsis 
Rubricae tum ex consuetudine quae est optima legis interpres. Et 
quamvis S. Alphonsus dixerit, quoad Litanias, se non audere dam- 
nare ut improbabilem sententiam eorum qui negabant gravem 
obligationem eas recitandi, contrarium tamen omnino tenendum 
videtur ex responsione data a S. Rituum Congr. die 4 Aug. 1877. 
— Cf. Acla S. Sedis, vol. 13, p. 429. — S. Alphons. n. 161. 

Qu^ER. 7". An Moniales quce obligantur ad recitandum officium 
B. M. V. , illud sub gravi teneantur recitare f 

Resp. Neg., si agatur de illis Monialibus quae neque sunt ad 
chorum destinatse, neque sunt Moniales stricte dictae, uti, v. gr., 
sorores a Mercede. Imo non solum sub gravi, sed neque sub levi, 
per se tenentur, quia obligatio recitandi officium B. V. M. apud 
hujusmodi Moniales provenit ex regula quae non obligat sub pec- 
cato. — Si vero agatur de Monialibus a Visitatione quae sunt utique 
ad chorum destinatae et generatim etiam emittunt vota solemnia, 
distinguendum est inter illas quae de facto, apud nos, emiserint 
vota solemnia et illas quae vota tantum simplicia nuncupaverint, et 
dicendum est primas teneri sub gravi non autem secundas. Etenim 
Episcopo Cenomanensi quaerenti : "An Moniales in genere stricte 
obligentur sub gravi vi suae professionis ad recitationem divini 
Officii suo Instituto proprii ?' ' responsum est a S. Congr. EE. et 
RR. die 19 Apr. 1844 : "Affirmative quoad Moniales vota solem- 
nia professas juxta regulam ab Apostolica Sede approbatam in qua 
hujusmodi onus imponitur. Si autem tale onus in regulis non 
imponatur, consulat probatos auctores relate ad obligationem, quae 
ex consuetudine oriri potest. Ubi vero vota simplicia sint, non 
teneri." — Quaenam autem sint Moniales quae, apud nos, emittunt 
vota solemnia dicetur inferius. 

Qu^ER. 8°. An si quis dubitet utrum omiserit aliquid in Officio 
tcneatur id recitare ? 

Resp. Neg., si dubium sit positivum, id est, si probabiliter 
judicet se satisfecisse, ut constat ex dictis de probabilismo.— S. 
Alphonsus dixit hanc sententiam esse communissimam, etsi postea 



in QQ. Reformatis eam retractaverit. — Cf. S. Alphons. n. 150 ; et 
QQ. reform., elen. 2, n. 1. — Baller. not. (c) p. 38. 

Hinc bene excusaris a repetendo Officio, si non memineris te 
dixisse aliquid, et habeas justam conjecturam credendi quod illud 
dixeris : puta, si recorderis te incepisse Psalmum vel Iyectionem 
aliquam aut Horam, et postea distractus ad finem Psalmi, Lectio- 
nis, Horae deveneris, quin recorderis an totam recitaveris ; prae- 
sumptio enim tibi favet, quia soles integre recitare ea quorum 
recitationem incepisti. Item si deveneris ad aliquam Horam, v. 
gr., Sextam, et dubites utrum praecedentem recitaveris eamdem 
tenere potes decisionem, quia non soles recitare Horam posteriorem, 
nisi priorem praemiseris et ideo prudeuter credere potes te nihil 
omisisse. 

PUNCTUM II. 
De tempore ad Horas recitandas debito. 

575. Dico 1". Tempus ad integram Officii recitationem adim- 
plendam praefinitum, incipit a media nocte et ad mediam noctem 
sequentem terminatur, ita ut semper a peccato gravi sit eximendus 
quisquis intra hoc tempus integrum recitat Officium, quacumque 
hora tali muneri satisfaciat. Imo Matutinum et Laudes, ex privi- 
legio ab Ecclesia concesso, pridie sub Vespere recitari possunt : quo 
tamen privilegio nemo uti tenetur, etiamsi praevideat impedimen- 
tum recitandi Officium ipsa die obligationis. — Cf. S. Alphons. 
n. 172. 

Dico 2 . Olim sic Horae recitabantur : Matutinum post me- 
diam noctem, Laudes ad auroram, Prima post solis ortum, Tertia 
ad horam nonam matutinam, Sexta ad meridiem, Nona ad horam 
tertiam pomeridianam, Vesperae ad solis occasum, Completorium 
ad noctis crepusculum. Hinc clericus ordinatus subdiaconus tene- 
tur tantum ad recitandas Horas tempori ordinationis corresponden- 
tes. Igitur si ordinatio fiat ante horam nonam matutinam, tenebitur 
ad Tertiam recitandam, non vero ad Horas antecedentes. — Cf. S. 
Alphons. n. 140. 

Dico 3°. Hodie vero ex consuetudine et theologorum consensu, 
Horae parvae quocumque tempore matutino recitari possunt ; imo 
duae priores scilicet Prima et Tertia non solum possunt sed etiam 
debent ante meridiem recitari. Vesperae et Completorium a meridie 
usque ad mediam noctem recitantur. In Quadragesima tamen 
Vesperae aute meridiem recitari possunt, ob antiquam disciplinam, 



382 



TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBUS PARTICULARIBUS. 



PARS II. CAP. I. — DE OBLIG. CLERICI8 OMNTBUS COMMUNIBUS. 383 



■ i 



i 



juxta quam jejunium aute Vesperarum recitationem non frange- 
batur, postea vero decursu temporum, anticipata hora prandii usque 
ad meridiem, etiam hora Vesperarum ccepit anticipari. Exinde 
etiam patet cur excipiuntur dies Dominici, quia scilicet iis diebus 
jejunium non servatur. — Cf. S. Alphons. Hom. Ap. Append. 3, 

n. 74. 

576. Quaesita.— Qu^SR. i°. An et qualis adsit obligaho rect- 
tandi Matutinum et Laudes ante Missam t 

Resp. Certum videtur adesse aliquam obligationem, ut eruitur 
tum ex Const. Innocentii IV ann. 1254, tum ex Rubrica Missalis 
Tit. I de Prtepar. Sacerd. celebraturi, et praesertim Tit. X de defecl. 
— At communiter docetur talem obligationem levem esse, ab eaque 
excusare quamlibet mediocrem causam rationabilem, non secus ac 
qualibet causa utih vel honesta interveniente, licite omnino quis 
poterit sive Vesperas et Completorium tempore matutino, sive Ma- 
tutinum et Laudes, Primam et Tertiam tempore vespertino recitare. 
— Cf. S. Alphons. n. 173 ; et de Euchar. n. 347. — Bened. XIV de 
Sacr. Missce, lib. 3, cap. 13. 

QuvER. 2 . Quanam hora liceat incipere recitationem Matutini 
vespere diei prcecedentis, juxta privilegium supra relatum ? 

Resp. Certe licet incipere hora Vesperarum, quae habetur 
quando sol medium cursum tenet inter meridiem et occasum, tunc 
enim juxta omnes incipit dies ecclesiasticus. Verum non desunt 
theologi, qui putant Matutinum posse quotidie incipi hora secunda 
post meridiem. S. Alphonsus quidem rejicit hanc sententiam 
quam olim tenuerat ; at nou videtur ea destitui sua probabilitate, 
ac proinde si quis Matutinum recitaverit post horam quidem secun- 
dam, sed ante tempus a Rubrica praefixum, praesertim in locis ubi 
non connciuntur tabellae horam Vesperarum pro diversis anni tem- 
poribus determinantes, ab iteranda recitatione excusari debet.— Cf. 
Baller. not. (b) p. ^.—Nouvelle Revue Theol. vol. 15, p. 354. 

Ceterum apud nos nulla esse debet controversia, nam fere omnes 
Kpiscopi communicare solent facultatem "recitandi privatim, legi- 
tima concurrente causa, Matutinum cum Kaudibus diei sequentis, 
statim duabus post meridiem elapsis horis. ' ' 

Qu^R. 3 . An Matutinum Officii defunclorum et Litanitz pro 
festo S. Marci ac diebus Rogationum, pridie recitari possint? 

Resp. Affirm., quoad officium defunclorum, ut constat, tum ex 
universali consuetudine tum ex Rubrica quae sic se habet : "Didto 
Benedicamus Domino, absolute incipit Matutinum defunclorum." 
Krgo cum Matutinum Oclavae festi Omnium Sancftorum soleat aut 
certe possit auticipari, consequenter etiam anticipari potest Matu- 



tinum defunctorum. — Negative autem respondendum quoad L,ita- 
nias, et ratio est, quia illae affixae sunt diei, nec per se videntur 
conjungi cum Matutino et Kaudibus. Insuper supplent assisten- 
tiam ad processionem, quae omnino diei est affixa. Praeterea si 
festum S. Marci transferatur, non debent juxta Rubricam transferri 
Litaniae ; ergo Matutino non inhaerent, nec ullam connexionem 
cum illo habent. — Cf. S. Alphons. n. 174. 

Qu^R. 4 . Quanam hora incipi possit recitatio Vesperarum mane 
tempore Quadragesimce ? 

Resp. Dicunt Salmanticenses, Vesperas in Quadragesima reci- 
tari posse ab hora undecima seu una hora ante meridiem. Regula 
autem generalis est, Vesperas privatim recitari posse eadem hora 
qua in choro recitari solent. Porro in choro recitari debent post 
Missam conventualem et Nonam. Hora autem Missae conventualis 
a consuetudine locorum pendet. Ceterum nulla adest obligatio 
Vesperas recitandi ante meridiem, sed est merum privilegium, quo 
nemo uti tenetur. Completorium autem praedicto privilegio non 
gaudet ; unde etiam per Quadragesimam post meridiem recitandum 
est. — Cf. Salmant. tracl. 16, cap. 3, n. 15. 

Punctum III. 
De ordine Horas recitandi. 

577. Dico. Duplex est ordo servandus in Breviarii recitatione, 
scilicet ordo Officiorum et ordo Horarum. Ordo Officiorum descri- 
bitur in calendario festorum et in rubricis pro illorum translatione, 
ubi plura simul concurrant. Ordo autem Horarum ille est, qui in 
Breviario exponitur, nempe ut recitetur primo loco Matutinum cum 
Laudibus, deinde subjungantur Horae parvae, id est Prima, Tertia, 
Sexta, Nona, et tandem sequantur Vesperce cum Completorio. 

578. Qtiaesita. — Qu^R. i°. An prcecepto recitandi Horas 
satisfaciat qui ex errore vel inadvertentia aliud Officium pro Officio 
diei recitat ? 

Resp. Affirm., et ratio est, quia Kcclesia non praesumitur velle 
aliquem uno die bis ad hoc onus obligare, et quia substantia reci- 
tationis satis servata est. Hinc axioma vulgare, quod veluti regula 
in hisce adjunctis habetur : Officium pro Officio valet. Nulla igitur 
est obligatio, completa recitatione, aliud Officium recitandi. Con- 
siliutn tamen est, non vero obligatio, subjungere propria Officii 
omissi. Sed quando Officium esset notabiliter brevius, v. gr., 
Officium Sancti alicujus pro Officio Dominicae, facienda videtur 



884 



TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBUS PARTlCULARIBUS. 



Noc- 



aliqua compensatio, v. gr., recitando novem Psalmos ex i 1 
turno.— Cf. S. Alphons. n. 161.— Baller. not. (b) p: 50. 

QUiER. 2°. Si quis ex errore recitaverit aliquam partem tantum 
Officii indebiti, et ad errorem advertat, an possit prosequi inceptum 
Officium, vel potius teneatur recitare reliqua de Officio dieif 

Resp. Juxta communem sententiam theologorum datur libertas. 
Potest igitur vel prosequi vel reliqua recitare de Officio debito, 
finito tamen Psalmo vel oratione. Attamen melius est Officium 
mutare, juxta multos, qui statuunt hanc regulam : Error corrigi- 
tur, ubi deprehcnditur—Q.i. S. Alphons. n. 161. — Lacroix, lib. 4, 

n. 1255. 

Qu^R. 3 . An, cumjam dixeris unum Officium pro altero, possis 
Officium omissum recitare die qua occurret Officiumjam a te recitatumf 

Resp. Neg. , sed Officium recitatum iterum est recitandum, quia 
adest obligatio, etsi levis, se conformandi cum ritu communi Ec- 
clesiae. Hoc dicit probabilius S. Alphonsus, sed ut moraliter 
certum habendum est, ex decreto S. R. Congr. die 17 Junii, 1674 
apud Gardellini, n. 2634. 

Qu^R. 4 . An vel quomodo peccet, qui scienter aliud Officium pro 

Officio diei recitat f 

Rksp. Nullum peccatum facit, si rationabili de causa id faciat, v. 
gr., si Officium proprium habere facile nequeat, vel si caritatis causa 
recitet cum socio Officium diversum dicente, modo Officium illud 
sit a S. Sede approbatum et sit aequale vel fere aequale ; imo sola 
ratio societatis sat rationabilis apparet, ait S. Alphonsus. Secluso 
vero casu rationabilis causae erit quidem peccatum, sed veniale 
tantum, si Officium in aequale aut fere aequale mutetur, quia satisfit 
obligationi quoad substantiam. Si demum Officium notabiliter 
brevius recitetur, grave peccatum est, quia tunc non satisfit sub- 
stantiae obligationis. Patet tum ex natura rei, tum ex prop. 34, ab 
Alexandro VII damnata, quae sic sonat : "In die Palmarum recitaus 
Officium Paschale satisfacit praecepto."— Cf. S. Alphons. n. 161. 

Qu^R. 5". Qualc sit peccatum ordi?ie?n inverterc in recitatio?ic 

Horaru??? f 

Rbsp. In recitatione privata nunquam excedit veniale, quia 
talis ordinis inversio gravem deformitatem non continet ; ordo enim 
servandus non est, nisi sub pr3ecepto secundario et tanquam eir- 
cumstantia minoris momenti. Si autem ex aliqua justa causa 
ordinem mutes, v. gr., ad recitandum cum socio, qui jam ulterius 
in recitatione processit vel quia non habes Breviarium ad manum, 
sed tantum Diurnale dum curru veheris, omni prorsus culpa carebis, 



PARS II. CAP. I. — DE OBLIG. CLERICI8 OMNIBUS COMMUNIBUS. 385 

A fortiori autem hae rationes et aliae hujusmodi ab omni culpa te 
excusant si Matutinum diei sequentis recitas ante absolutum Offi- 
cium diei praesentis, etiam juxta illos qui in hac inversione aliquam 
deformitatem invenire volunt, de qua tamen non constat. — In reci- 
tatione autem publica controvertitur utrum sit peccatum grave, 
necne, invertere ordinem aut mutare tempus Horarum ; sed senten- 
tia negans est probabilior, quia hujusmodi inversio aut mutatio non 
pertinet ad praecepti substantiam, et est mere accidentalis. — Cf. S. 
Alphons. nn. 170 et seqq. — L,acroix, lib. 4, nn. 1309 et seqq. 

Punctum IV. 
De pronuntiatione in Horis recitandis. 

579. Dico. Pronuntiatio debet esse vocalis, integra et continu- 
ata. Et i°. quidem debet esse vocalis, nam Officium recitari debet 
voce, et quidem distindla ; non autem sufficit ut sola mente lega- 
tur, aut tantum oculis percurratur ; nec satis est, si recitetur gut- 
ture vel intra dentes, aut syncopando, linguave titubante abbrevi- 
ando ; nam id quod praecipitur est oratio proprie vocalis : oratio 
autem 11011 censetur proprie vocalis nisi voce distindla fiat ; 2 . debet 
esse integra : ad integritatem autem pertinent Pater, Ave, Credo, 
in principio et fin<* Horarum, prout in Rubricis adnotatur, nou 
autem orationes Aperi Domine et Sacrosanclcz, quae solum ex con- 
silio recitantur ; 3 . debet esse continuata ; ac proinde quaecumque 
notabilis interruptio intra unam Horam, si absque ulla causa fiat, 
culpa non caret ; sed peccatum veniale 11011 excedit. — Cf. S. Al- 
phons. n. 166. 

580. Quaesita. — Qu^R. i°. An recitans Officium debeat se 
audire ut possit dici vocaliter orare f 

Resp. Neg., quia oratio vocalis dicitur per oppositionem ad 
mentalem, et vere habetur quoties verba vere pronuntiantur, utut 
a nemine audiantur ; ac proinde sufficit si ille qui recitat conscius 
sibi sit se verba pronuntiare. - Cf. S. Alphons. n. 163. 

Qu^ER. 2 . Qu&nam sint causce justce Officium interrmnpendi f 
Resp. Quaelibet causa rationabilis sufficit ad Horam quamcum- 
que interrumpendam ; praesertim autem adnumerantur causae se- 
quentes : i°. quaelibet utilitas propria vel aliena, quae sine aliquo 
incommodo differri non possit ; 2 . ratio urbanitatis vel caritatis, 
aut ratio exequendi mandata superiorum ; 3 . si excipienda sit con- 
fessio alicujus, qui non libenter expedlet ; 4 . si velis aliquid agere 

25 



386 



TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBUS PARTTCULARIBUS. 



aut adnotare, ut tollas distraetionem sive sollicitudinem, v. gr., ne 
obliviscaris, etc. , modo tamen non frequenter fiat ; quia frequens 
interruptio ob hanc causam aliqua irreverentia non caret ; 5 . licite 
etiam potest recitationi interjici aliqua brevis oratio vel aliquis pius 
cordis afiectus. Minus tamen deceret meditandi gratia in istis 
diutius et frequenter immorari, quia ratio recitationis seu orationis 
vocalis non satis servaretur ; et si, vocales orationes longiores et 
minime pertinentes ad Officium interserendo, pars notabilis adde- 
retur Horis, id, juxta quosdam, esset veniale, utpote contra formam 
praescriptam. — Cf. S. Alphons. n. 168. — Lacroix, lib. 4, n. 1307. 

Qu^SR. 3 . An Matutinum separari possit a Laudibus f 

Resp. Affirm., juxta communem sententiam ; ait enim S. Al- 
phonsus : "Commune est, quod Matutinum potest a Laudibus 
separari sine ulla causa." — Tunc autem, finito Matutino, videtur 
quod dicenda sit Oratio de Officio diei, juxta recens responsum S. 
R. C, datum die 18 Maii, 1883. — Cf. Noiivelle Revue Theolog. vol. 
15, p. 496, Dub. 4. — S. Alphons. n. 167. 

QUiER. 4 . An Noclurni separari possint sine causa ? 

Rksp. Affirm., ut constat ex universali consuetudine, cui nulla 
lex opponi potest. Imo olim ex praxi Ecclesiae separabantur, cum 
in variis noctis horis recitari solerent. Praeterea, dicunt non pauci, 
hanc separationem ita, sine speciali causa factam, posse pertingere 
ad tres horas. Si autem adsit justa causa, cujus gratia Noeturni 
separari debeant, intervallum trium horarum potest pro ratione 
illius causae longius etiam protrahi. Quare ab omni culpa exi- 
mendus est qui, v. gr., recitato primo Nocturno Officii Dominicae, 
somno obrutus, duos alios remittit ad diem sequentem. — Cf. S. 
Alphons. nn. 167 et 168. — Reuter, n. 262. 

Qu^R. 5 . Ad quid teneatur, ratio?ie pronuntiationis, recitans 
Horas cum socio vel cum choro ? 

Rksp. Ad satisfaciendum obligationi requiritur, i°. ut recitatio 
alternis versibus fiat, et si plures quam duo recitent, debet, facto 
duplici choro, alternatim recitari, quia hic modus Ecclesiae consue- 
tudine admittitur ; 2 . dicantur versus successive et non simul ; nec 
unus resumat antequam alter suum expleverit ; 3 . quae ab uno 
dicuntur, ab aliis audiantur, ut communicent et fiat una oratio 
moralis. Non tamen necessse est, ut audientes submissa voce par- 
tem aliorum pronuntient. — Cf. S. Alphons. n. 162. 

Qu^R. 6°. An satisfacias, si recites Horas cum laico, aut alio non 
obligato, aut cum distraclo, vel non attento ? 

Resp. Affirm., in omnibus, et ratio est, quia haec non impe- 
diunt, quominus tu recites Horas juxta morem Ecclesiae. Defectus 



PARS II. CAP. I. DE OBLTG. CLERICIS OMNIBUS COMMTJNTBUS. 387 

obligationis vel attentionis ex parte alterius tuam recitationem non 
immutat nec vitiat. Ergo si socius sit obligatus et non attendat, 
ipse non satisfacit, non communicando tecum ; sed non impedit 
quominus tu cum eo communices, si recte pronuntiet et recte 
audias. — .Cf. Lacroix, n. 1295. 

PUNCTUM V. 

De attentione et devotione in recitandis Horis. 

581. DicO. Officiurn recitandum est attente et devote, cum 
sit oratio et quidem publica, seu a ministro publico ab Ecclesia 
deputato recitanda. Hinc voluutarie distractus in Horis recitandis 
peccat saltem venialiter. 

582. QuaBSita. — Qu^R. i°. Quottiplex distinguatur attentio 
in recitatione Horarum f 

Resp. Duplex, i?iterna scilicet et externa. Prior consistit in 
interiori mentis advertentia ad id quod agitur : posterior vero est, 
quae excludit omnem externam actionem physice cum recitatione 
incompossibilem, ut fabulari, scribere, etc. Rursus attentio interna 
triplex est, scilicet i°. spiritualis, quae est ad Deum ipsum, ut ora- 
tionis terminum ; 2 . litteralis, seu ad sensum verborum et rerum 
significationem ; 3 . materialis, quae fit ad verba tantum, ad ea 
nempe rite proferenda. — Quaelibet ex istis optima est et certo sufficit 
ex omnium sententia. — Cf. S. Alphons. n. 176. 

Qu^R. 2°. A?i requiratur sub g?'avi aliqua atte?itio interna? 

RKSP. Valde controvertitur inter theologos, sed probabilis est 
sententia eorum qui dicunt ad satisfaciendum substantiae recitatio- 
nis, et ad peccatum mortale removendum, externam attentionem, 
absolute loquendo, sufficere. Ratio est, quia, si requireretur atten- 
tio interna, non satisfaceret suae obligationi qui involuntarie dis- 
tractus Horas recitaret ; nam destructa, quamvis inculpabiliter, rei 
essentia, res ipsa destructa manet : hoc tamen neque theologi qui 
contrariam sententiam tenent, admittere volunt. Quare S. Al- 
phonsus sic concludit : "Prima sententia [scilicet affirmans] proba- 
bilior videtur saltem ob auctoritatem extrinsecam et omnino ut 
tutior consulenda est ; sed secunda negans tum ob Doctorum auc- 
toritatem, quae non est contemnenda, tum ob rationes non levibus 
fundamentis innixas, satis probabilis apparet." — Cf. S. Alphons. 
nn. 176 et seqq. — L,acroix, lib. 4, n. 1344. 



388 



TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBttS PARTIOULARIBUB. 



PARS II. CAP. I.-DE OBLIO. CLERICIS OMNIBUS COMMUNIBUS. 



389 









i 



PUNCTUM VI. 
De causis excusantibus a recitatione Horarum. 

Causae a recitatione divini Officii excusantes sunt : i°. impossi- 
bilitas ; 2°. caritas ; 3 . dispensatio. 

583. Dico i°. — Impossibilitas, sive physica sive moralis, quae 
consistit in gravi difficultate, excusat ab obligatione recitandi Offi- 
cium, et ratio est, quia ad impossibile nemo tenetur.— Hinc excu- 
satur : i°. qui non habet Breviarium, v. gr., illud,.iter suscipiendo, 
oblitus est, aut in itinere perdidit, cum impotentia aliud compa- 
randi ; 2°. qui gravi morbo laborat vel qui juste timet, ne ex reci- 
tatione gravis subsequatur morbus ; 3 . qui tempore persecutionis 
timet, ne ex recitatione Breviarii prodatur ; 4 . qui graviter oculis 
laborat, etc— Cf. S. Alphons. nn. 154 et seqq. 

DiCO 2°. Caritas erga proximum ?, id est gravis occupatio, quae 
sine scandalo aut notabili detrimento proximi omitti nequeat, ex- 
cusat a Breviarii recitatione, et ratio est, quia praeceptum naturale 
caritatis prsevalet legi ecclesiasticse.— Hinc excusaris a recitatione 
Horarum sive totaliter sive partialiter : i°. si sub no&e Officium, 
v. gr., Vesperas recitaturus advoceris statim ad moribundum, neque 
ad Officii obligationem persolvendam tempus vel commoditas tibi 
suppetat ; 2 . si tota die occuperis in excipiendis, confessionibus, 
quse ob peculiares circumstantias differri non possint, v. gr., in 
sacris missionibus, ac praesertim sub earum finem, cum sis disces- 
surus, etc. ; 3 . si concionem sine scandalo aut famae detrimento 
omittere non posses, nec tamen eam praeparandi suppeteret tempus, 
si recitandum esset Officium ; 4 . si occuperis tota die in sedandis 
jurgiis aut assistendis infirmis, v. gr., tempore morbi contagiosi, 
etc— Cf. S. Alphons. n. 156. 

Dico 3°. Dispensatio legitima, seu a legitimo superiore con- 
cessa, a dicendo Breviario deobligat. Ratio est, quia supposita 
legitima relaxatione legis, nequit remanere vis ligandi. Haec au- 
tem dispensatio concedi potest : i°. a Papa valide in omni casu, 
etiam sine causa ; licite autem ex causa rationabili ; 2 . ab Episcopo 
sed non valide sine causa sufficienti, et tantum cum aliquo in par- 
ticulari ad tempus.— Cf. S. Alphons. n. 159. 

Adverte tamen, in hac regione, aliquos Episcopos, vi Indulti 
Apostolici, solere sacerdotes dispensare a Matutino. et Laudibus diei 
sequentis quotiescumque per quinque horas in una die confessiones 



sacramentales excipiunt, injundla breviori alia prece, loco di&i 

Officii recitanda. . 

584. Quaesita.— Qu^R. i°. Animpeditus a reatando zntegro- 
Breviario teneatur ad partem quam recitare potest f • 

RESP. Affirm., et ratio est, quia obligatio Breviam cadit m 
singulas ejus partes, cum res praecepta sit divisibilis. Constat etiam 
ex prop. 54 damnata ab Innoc XI quae sic jacet : "Qui non potest 
recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas Horas, ad 
nihil tenetur, quia major pars trahit ad se minorem." — Verum si 
agitur de infirmo qui totum quidem Officium nequit persolvere, at 
dubitat num possit aliquam ejus partem recitare, probabihter ad 
nihil tenetur, quia secus scrupulis et anxietate mmium angeretur. 
— Cf. S. Alphons. n. 154, not. 4. 

Qu^R. 2 . An tenearis ad Psalmos recitandos, si hos ta?itum prce 
manibus habeas vel scias memoriter, reliclis Leclionibus cum Respon- 

soriis f 

RESP. Affirmant multi, quia cum possis partem notabilem 
Officii recitare, nulla est causa cur ab ea excuseris. Negant tamen 
plures qui dicunt te ad nihil teneri, quia tunc deficit forma a S. 
Pio V praescripta. Horum sententia satis probabihs videtur ; nec 
obstat allata propositio ab Innoc XI damnata, quia in illa agitur 
de eo qui Horas integras absolvere potest.-Cf. S. Alphons. n. 158. 

, — L,acroix, n. 1220. 

Qu^R. 3 . An tenearis socium adhibere, si non valeas solus Moras 

recitare f 

RESP. Affirm. , si facile aliquem invenias, quem commode adhi- 
bere possis. Ratio est, tum quia in eo casu non datur propne vera 
impotentia, tum quia praecepta Ecclesiae requirunt dihgentiam 
ordinariam ad sui adimpletionem ; atqui nullum medium est ma- 
gis ordinarium, quam socium in recitatione adhibere. Ergo. . . 
Verum non teneris ad solvendum stipendium ut socium obtmeas, 
nec ad eum cum anxietate et sollicitudine quaerendum, quia hoc 
esset medium extraordinarium.— Cf. S. Alphons. n. 158— Suarez, 
de Relig. trad. 4, lib. 4, cap. 27, n. 13. 

ABTICVLUS II. 

DE NEGATIVIS CLERICORUM OBLlGATIONIBUvS. 

585. Generatim clerici prohibentur ne iis se dedant, quae statum 
ecclesiasticum dedecent : praesertim vero iis interdicuntur sequen- 
tia • i° habitatio cum mulieribus ; 2 . ludus aleatorius ; 3 . gestatiq 



B 



390 



TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBUS PARTICULARIBUS. 



arniorum et venatio ; 4 . negotiatio ; 5 . ingressus in tabernas ; 6°. 
exercitium medicinae et chirurgiae. De singulis breviter dicetur. 

2 1,— De habitatione cum mulieribus. 

586. Habitatio sub eodem tecto cum mulieribus jam inde a 
prioribus Ecclesiae temporibus clericis per sacros canones generatim 
prohibita fuit. Sic enim habetur in Concilio Nicaeno I, can. 3 : 
"Vetuit omnino magna Synodus, ne liceat Episcopo aut Presbytero, 
nec Diacono, nec uni penitus eorum qui sunt in clero, introduclam 
habere mulierem, praeterquam utique matrem vel sororem vel ami- 
tam vel solas personas quae omnem suspicionem effugiunt." — Hinc 
plerisque in locis, statutis synodalibus prohibitum reperitur, ne 
clerici ancillas secum habeant quae aetatem 40 annorum non exple- 
verint. Ratio autem praecepti est, tum ut removeatur periculum, 
quod humana fragilitate incurrere clerici possent, tum ut praecave- 
antur calumniae, quae secus facile innocentibus impingi possent. 
Huc faciuntverba illa Eccli. xlii, 12: "In medio mulierum noli 
commorari ; de vestimentis enim procedit tinea, et a muliere iniqui- 

tas viri." 

Ad hanc autem regionem quod attinet haec habet Conc. Plen. Balt. 
III, n. 81 : "Quia satis non est nullum in clero admittere crimen, 
sed vel levissimam criminis suspicionem procul arcere omuino 
oportet, Episcopos 111 Domino monemus, ut decreti Praedecessorum 
Nostrorum de clericorum cum mulieribus consortio executioni 
sedulo firmiterque invigilent. 'Volumus igitur imprimis, ut saecu- 
larium mulierum, ne suis quidem exceptis, consortio et familiaritate 
nimia ne utatur (sacerdos) ; neque eas, licet propinqua cognatione 
conjundlas, in eadem secum domo commorari sinat, nisi fuerint vita 
et moribus spedlatissimae, quaeque nullo modo, sive diredlo sive 
indiredlo, se sacris muneribus gerendis aut rebus ecclesiae adminis- 
trandis immisceant. CEconomam, ancillam, aliamve famulam nul- 
lam habeat, nisi quae sit maturioris aetatis, famaque integerrima 
gaudeat. Nunquam coram illis aut propinquis, si quas apud se 
habeat, de gregis regimine, de ecclesiae negotiis, de parochianorum 
vitiis aut defedlibus verba faciat. ' Praeterea, ad multiplicis generis 
incommoda vitanda. Nostra facimus verba Patrum Concilii Plen. 
Hibernici apud Maynutiam, scil., 'nullus parochus . . . retineat in 
domo sua familias affinium aut consanguineorum. Quodsi in 
eadem domo cum parocho habitent ejus coadjutores, . . . volumus 
ut parochi in praedidla domo nullo modo consanguineas vel affines 
juniores retineant, nisi permittente Qrdinario,' " 



PARH II. CAP. I.— 1>E OBLIG. CLERICIS OMNIBUS COMMUNIBUfl. 391 

| II.— De ludo alearum. 

587. Ludus alearum, qui scilicet totus situs est in pura sorte, et 
cujus exitus a mero casu pendet, severe prohibetur clencis, saltem 
in Ordinibus majoribus constitutis, et beneficiatis. Constat i° . ex 
Conc. Later. IV, can. 16, ubi dicitur : "Clerici ad aleas et ludos 
non ludant, nec hujusmodi ludis intersint ;" 2». ex Conc. Tnd. 
sess. 22, cap. 1, de Reformat. 

Speclatis hujusmodi legibus, gravis peccati reus habebatur com- 
muniter, qui sacris initiatus ejusmodi ludis lucri gratia et multum 
indulgeret. Verum ex praesenti consuetudine, antiquorum cano- 
num prohibitio valde videtur temperata. Quare hodie ab omni 
peccato, juxta multos, immunis censetur clericus qui parce, mode- 
rate privatim et sine scandalo ludit aleis, chartisque, utcumque 
exitus a fortuna pendeat, si ludat ubi praefati canones non ngide 
observantur.— Cf. S. Alphons. nn. 896 et seqq. 

Hac de re Patres Baltimorenses Conc. Plen. II, n. 154, ita loquun- 
tur • "Nonnulli sunt ludi qui, licet privatim et domi fiant, clencum 
tamen dedecent. Alii sunt, in quibus aleae quidem, et chartm 
quas vocant, picte adhibentur ; verum, quatenus animum honeste 
recreare et obledtare possint, a sacris canonibus non vetantur. 
Ludos igitur clericus fugiat illicitos ; licitis sic utatur, ut ne per 
excessum aut scandalum illiciti fiant." 

J III.— De gestatione armorum et venatione. 

588. Gestatio armorum, seclusa necessitate, clericis prohibetur. 
Constat ex jure can. lib. 3, Decret. tit. 1, de vita et honest. clertc., 
cap 2 ubi dicitur : "Clerici arma portantes excommumcentur. 
Ratio est, quia gestatio armorum dedecet charatferem clencorum, 
qui ad exemplum Christi mites esse debent et humiles corde - 
Quare dicunt theologi, cum Benedidto XIV, peccare graviter cle- 
ricos in sacris, qui militiam ampledluntur. Non tamen reprehen- 
dendi sunt, qui bello justo cooperantur consilio, adhortatione vel 
etiam auxilio, modo arma non gerant nec officio ducis fungantur. 
-Dixi seclusa necessitate, quia necessitas legem non habet ; ideoque 
Patres Baltimorenses Conc. Plen. II, n. 153, postquam dixennt 
"arma clericorum esse orationes et lacrymas," ita statuunt : Edi- 
cimus, ne clerici arma cujusvis generis ad offensionem yel etiam ad 
defensionem ferant . . . nisi forte extra civitatem suspecus locis iter 

eis faciendum sit." " 

Venatio pariter prohibetur clericis ; at venationem intelhge cla- 
morosam, seu quae fit cum canibus et armorum strepitu vel accipi- 



392 TRACTATUN X. — DE OBLIGATIONIBUS PARTIOULARIBU8. 

tribus ; non vero venationem quietam, v. gr., cum laqueis aut aliis 
instrumentis. Constat ex variis locis juris can., sed praesertim ex 
Conc. Later. IV, can. 15, ubi dicitur : "Venationem et aucupatio- 
nem universis clericis interdicimus ; unde nec canes nec aves habere 
prsesumant." Item ex Conc. Trid. sess. 24, cap. 12. — Cf. S. 
Alphons. de sept. prcec. Decal. n. 606. 

Controvertitur autem, an venatio clamorosa sit peccatum grave, 
si raro fiat. Negat S. Alphonsus, secluso scandalo. Item non 
videtur stricle prohibita per se venatio cum sclopeto et uno cane ; 
sed generatim indecentiam involvit, nec aliquo scandalo caret, nisi 
forte raro fiat.— Cf. Conc. Plen. Balt. II, n. 153. 

g IV.— De negotiatione. 

589. Negotiationem agere, sive per se sive per interpositas per- 
sonas, prohibetur clericis, sub quorum nomine hic, juxta comniu- 
nem doclrinam, veniunt tantum beneficiati vel qui sacris initiati 
sunt. — Constat ex innumeris textibus juris can., praecipue ex Conc. 
Trid. sess. 22, cap. 1, de Reform., et ex Const. Bened. XIV Apos- 
tolicce, 25 Febr. 1741. Nequecitra licentiam, aut Sedis Apostolicse 
intra Italiam, aut Ordinarii extra Italiam, negotiationi vacare, 
etiam ob alendae familiae necessitatem, clericis licet. — Cf. S. Al- 
phons. de Contracl. nn. 832 et 833. 

Adverte tamen lege ecclesiastica interdici tantum negotiationem 
proprie diclam, eam scilicet qua comparatur res, ut ipsa integra et 
immutata vendatur ; non autem osconomicam qua emuntur necessa- 
ria ad sustentationem, et superflua venduntur, aut artificialem qua 
aliquid emitur, ut per industriam mutatum vendatur. — Cf. S. 
Thom. 2-2, q. 77, art. 4.— Scavini, lib. 1, traa. 3. n. 477. 

Ad nos quod spe&at Patres Baltimorenses haec statuunt : "Ca- 
nonum prsecepta renovantes, edicimus, ne [clerici] rerum bonorumve 
quorumlibet, aut pecuniae, mercaturam faciant ; ne quaestuosas suo 
nomine, vel sub alieni nominis involucro negotiationes exerceant ; 
ne aliena praedia lucri causa conducant ; ne pro aliis fide jubeant ; 
ne aliorum in negotiis procuratores, inconsulto Episcopo, fiant ; ne 
cujusvis curam ac tutelam, praeterquam suorum, nisi Episcopo 
consentiente, suscipiant. ' ' — Cf. Conc. Plen. Balt. II, \\. 157; et 
Conc. Plen. Balt. III, n. 82. 

I V,— De ingressu in cauponas et tabernas. 

590. Ingressus in cauponas et tabernas extra casum necessitatis 
clericis omnino vetatur ex Conc. I^ater. IV, ubi legitur : "Tabernas 



PARS II. CAP. II— DE OBLIG. ALIQUIBUS (JLERICIS PROPRIIS. 



393 



[clerici] prorsus evitent nisi forte causa necessitatis in itinere con- 

stituti." 

Idem constat ex statuto Patrum Baltimorensium qui amnt : 'Ut 
flagitii occasionem quae in cauponis et tabemis deesse non solet, 
clericis adimamus, cauponarum aditu et usu eis omnino interdici- 
mus, nisi in itinere necessitatis causa." — Cf. Conc. Plen. Balt. II, 
n. 162 ; et Conc. Plen. Balt. III, n. 80. 

Pari ratione prohibentur etiam clerici quominus theatra ingredi 
antur, et intersint spectaculis et choreis.— Cf. Conc. Plcn. Balt. II, 
n. 153. — Scavini, lib. 1, tra<5l. 3, n. 171. 

g VI.— De medicina et cliirurgia. 

591. Exercitium medicinae et chirurgiae geueratim prohibetur 
clericis multis de causis, sed praesertim, quia opponitur lenitati 
quam jugiter prse se ferre debent. — Quare Patres Baltimorenses 
Conc. Plen. III, confirmantes quae jam di^a fuerant a praecedente 
Concilio, ita n. 82 loquuntur : "Medicinam et chirurgiam nec lucri 
gratia nec caritatis specie exerceant. Qua in re tam clero universo 
quam personis quibuscumque votis religiosis obstri&is caute ser- 
vanda praecipimus ea, quae constitutionibus Apostolicis statuta a 
Beneditfo XIV., de Syn. dicec, lib. 13, cap. 10 traduntur."— Quae- 
nam autem sint ea quae statuit Benediaus XIV, videas, si lubet, 
apud Co?ic. Plen. Balt. II, in append. p. 287. 



I 

1 
■ 



CAPUT II. 

DE OBLIGATIONIBUS ALJQUIBUS CL.ERICIS PROPRIIS 



ARTICULUS I. 



DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM. 

Episcoporum obligationes, praeter eas quibus in die consecrationis 
juramento se adstringunt, reducuntur ad residentiam, orationem, 
prsedicationem, et dioeceseos visitationem. De singulis breviter 

dicetur. 
592. Quoad Residentiam.—Upiscopi, licet Cardinales sint, 

tenentur in sua episcopali sede vel dioecesi residere ; verum quia 
aliquantisper abesse, non est proprie abesse, possunt singulis annis 
extra dicecesim commorari spatio duorum vel ad summum trium 
mensium sive continuo sive interpolatim, modo tamen id fiat ex 






304 



TRACTATUS X.— DE OBLIGATIONIBUS PARTICULARIBUS. 



aequa causa et absque ullo gregis detrimento ; quod an ita sit, 
eorum conscientiae relinquitur— Constat ex Conc. Tnd. sess. 6, 
cap. i, de Reform. ; et sess. 23, cap. 1, de Reform. 

Facile tamen dari possunt aliae causae quae longiorem postulant 
absentiam. Harum meminit Sanfta Synodus cit. cap., et sunt i°. 
christiana caritas, si juvandus sit proximus, si lites componendae ; 
2 urgens necessitas, v. gr., ob infirmitatem corporis, ob persecutio- 
nem tyranni ; 3 . debita obedientia, Papae scilicet praestanda ; 4 . 
cvidens EcclesicB aut Reipubliccz utilitas.—Attamen quia adhuc pen- 
culum esset ne quis facilius hujusmodi causas adesse putaret, hujus 
rei judicium non jam conscientics Episcoporum relinquit Concilium, 
sed illud remittit ad Rom. Pontificem, aut ad Metropolitanum, vel, 
eo absente, ad antiquiorem suffraganeum, sine cujus licentia, in 
scriptis danda, abesse non licet. -Cf. Conc. Trid. sess. 23, cap. I, 
de Reform. — Conc. Plen. Balt. II, n. 91. —S. Alphons. n. 125.— 

Bouix, de Episcop. pp. 5 et seq<l- 

593. Ouoad rrcedieationem.—Upiscopi stntfissima tenen- 

tur obligatione verbum Dei praedicandi, per se vel saltem per alios, 
si fuerint ipsi legitime impediti, ut constat ex Apostolo, II Tim. iv, 
2- "Praedica verbum ; insta opportune, importune ; argue, obse- 
cra, increpa in omni patientia et dotfrina, ' ' etc. Constat etiam ex 
Conc. Trid. sess. 5, cap. 2, de Reform. 

594. Quoad Orationem.— Episcopi, Apostolorum mstar, 
debent orationi saepe dare operam, et in divinarum rerum contem- 
platione se exercere, divinumque lumen sibi, clero populoque uni- 
verso continenter efflagitare. Quare frequenter et saltem diebus 
Dominicis ac festis, Sacrum pro dicecesi universa facere debent.— 
Cf S. Alphons. Hom. Ap. tratf. 7, nn. 65 et 66. 

595. Quoad Visitationem Episcopalem.—Upiscopus, 
utpote totius diceceseos pastor, magnam animarum suae sollicitudini 
ac laboribus commissarum curam gerere debet. Quare diligenter di- 
versas suae jurisdidlionis ecclesias obire adstringitur, ut oves suas, 
uti par est, cognoscat, earum necessitates detegat, media llhs oc- 
currendi pervestiget. Ad haec omnia jure divino et naturah obh- 
gatur, neque ulla consuetudine lex haec abrogari vel imminui 
potest, ut apertum est ex Conc. Trid. sess. 24, cap. 3, * Reform. 
— Cf. S. Alphons. Hom. Ap. tradt. 7, nn. 59 et 60. 

De visitatione Episcoporum haec statuerunt Patres Baltimorenses 
Conc. Plen. III, n. 14: "Quum boni pastoris sit, exemplo Christi 
Domini oves suas nosse et ab iisdem cognosci, Visitatio dicecesis 
cum pastorali Episcoporum officio tam artfe conjundla est ut nullo 
modo omitti aut negligi possit. Unusquisque igitur Episcopus 



PARS II. CAP. II. — DE OBLIG. ALIQUIBUS CLERICIS PROPRIIS. 



305 



saltem unoquoque triennio totam dicecesim perlustrare teneatur, 
non solum ut gregem suum cognoscat eaque omnia quae ad spiri- 
tuale eorum bonum necessaria sunt suis ipse oculis perspiciat, sed 
etiam ut fideles tot amittendae fidei in hac regione periculis expo- 
sitos Sacramento Confirmationis munire possit. Quod si per se 
ipse facere nequeat, id per alios idoneos viros praestet, adhibito 
etiam pro Sacramento Confirmationis alicujus inter viciniores 
Episcopos ministerio." 

De ceteris obligationibus Episcoporum consule Conc. Plen. Balt. 
II tit. 2, cap. 3, 4 et 5 ; et tit. 3, cap. 1, 2 et 3. Consule etiam 
Conc. Plen. Balt. III, tit. 2, cap. 1. 

ARTICULUS II. 

DH OBLIGATIONIBUS PAROCHORUM. 

596. Parochus, semel canonice constitutus, ordinaria gaudet 
jurisdiclione in populum sibi demandatum, et sine nova Episcopi 
approbatione jus habet ad omnia munia parochialia obeunda. 
Nullus ergo clericus, dempto Episcopo, et ejus Vicario geuerali, 
eorumque delegatis, sacris quibuslibet fungi in ejus ecclesia aut 
parochia, sine ipsius consensu expresso aut rationabiliter prae- 
sumpto, ulla ratione licite potest. 

Hsec valent pro Parochis proprie didtis, sed quoniam apud nos, 
generatim loquendo, excepta. scilicet Provincia S. Francisci, non 
dantur nisi quasi-Parochi seu Reaores ecclesiarum, jura ipsorum 
sunt tantum quasi-parochialia. Etenim impossibile est dari paro- 
chos proprie diclos, si non adhuc existunt parochiae ; parochias 
autem non adhuc esse apud nos canonice institutas aperte testantur 
Patres ultimi Concilii Plenarii n. 24. Hoc autem non impedit 
quominus illis obligationibus teneantur quae oriuntur ex jure natu- 
rali et divino, non secus ac Parochi proprie di&i. Tenentur autem 
praesertim ad residentiam, praedicationem, administrationem sacra- 
mentorum, corredlionem ovium et ad parochianos praesertim infir- 
mos visitandos. De singulis breviter dicetur. 

597. Quoad Residentiam.—Yarochus ad residentiam ob- 
stringitur ; quia cum administrationem parochiae suscepit, sese obli- 
gavit ad animarum saluti consulendum, eamque pro virili parte pro- 
curandam. Quare debet in domicilio presbyterali commorari, vel, si 
hoc desit, in propiore domo intra parochiae fines, ut facile adiri 
possit et ipse in residentiae munere obeundo non impediatur. At- 
tamen possunt Parochi juxta jus commune, et a fortiori nostri 






396 TRACTATUS X.— DE OBLIGATIONrBUS PABTICULARIBU8. 

quasi-Parochi, si veniam ab Ordinario obtineant, justa de causa 
abesse quotannis per bimestre, modo sacerdotem idoneum per 
Episcopum sibi substituant. Venia Ordinarii necessana est, etiamsi 
per hebdomadam abesse velint. Per unum vero vel alterum diem 
possunt abesse sine speciali licentia, ex causa quse ipsis videatur 
legitima, modo sacerdoti idoneo parochiam commendent. Ceterum 
consulendasuntstatutacujusque Diceceseos.— Cf. Conc. Tnd. sess. 
23, cap. 1, de Reform.—S. Alphons. nn. 121 et seqq. 

598. Quoad Prcedicationem.—Varochi tenentur saepius ad 
populum verba facere, eum salutaribus pabulis alere, saltem diebus 
Dominicis singulis et singulis festis majoribus. Graviter ergo 
peccant Parochi, qui per tempus notabile abstinent a prsedicatione. 
Tempus vero notabile a multis habetur, si per integrum contmuum- 
que mensem prsedicatio deseratur aut per tres menses non contmuos 
seu in anno divisos.— Cf. Conc. Trid. sess. 5, cap. 2, de Reform.— 

S. Alphons. n. 269. % 

Istis quae ' a theologis communiter traduntur ceu pertinentia acl 
omnes Parochos, accedit sapientissimum statutum Conc. Plen. Balt. 
III, n. 216, scilicet "ut diebus dominicis et festis solemnibus, etiam 
sestivo tempore, omnes qui curam habent animarum, per se aut, si 
legitime impediti fuerint, per alios idoneos inter celebrationem om- 
nium omnino missarum quibus adstant fideles, sive illae missae smt 
cantatse, sive privatse, vel etiam valde mane celebrentur, Evange- 
lium diei occurrentis lingua vernacula distintfe legant, atque si 
tempus patiatur, per duodecimam horse partem, populum m lege 
Domini erudiant, omni consuetudine aut praetextu in contranum 

non obstante." 

Multa alia praeclarissima monita dantur a Patnbus Baltimoren- 
sibus de modo concionandi, de vitiis in concionando evitandis, etc, 
de quibus consule Conc. Plen. Balt. //, tit. 3, cap. 5. — Consule 
etiam Conc. Plen. Balt. III, tit. 7, cap. 1. 

5tt9. Quoad Administrationem Sacramentorum.— 
Parochi tenentur per se sacramenta ministrare, non modo instante 
tempore praecepti et gravis necessitatis, sed etiam, quod spetfat ad 
sacramenta quse possunt iterari, toties quoties oves debite seu non 
intempestive petunt, nisi sint legitime impediti vel possint per ali- 
um sine incommodo et orTensione petentium ipsis consulere. Vide 
plura alia de hac obligatione dicenda in tradlatu de sacramentis 111 

genere. , 

(>(M). Quoad Correctionem. -Tenetur Parochus subditos m 

peccato mortali vel in proximo peccati mortalis periculo versantes 

corrigere, etiamsi grave periculum subeundum esset, si tamen spes 



PARS II; APPENDIX. — DE PRIVILEGIIS CLERICORUM. 



397 



aliqua emendationis affulgere videatur. Debet etiam, in quantum 
potest, et cum debita prudentia, scandala de medio tollere vel prse- 
cavere per se aut per alios, diredte vel indirecTie, mandato, consilio, 
cohortatione, precibus, etc. — Cf. S. Alpljons. Hom. Ap. tradt. 7, 
nn. 3oetseqq. 

601. Quoad Visitationem Mgrotorum et ParocMaz. 

—Abusus est animarum saluti valde noxius aegrotos non invisere 
antequam Parochus ab ipsis accersitur. Cum autem aegrotos in- 
viserit Parochus, eosque sacramentis refecerit, non arbitretur se 
munus suum adimplevisse ; sed illos saepius visitet et consoletur. 
Legantur et pia meditatione recolantur monita Ritualis Romani 
circa infirmorum curam et visitationem. 

Circa parochianorum visitationem praestat ob oculos habere haec 
verba Concilii Suessionensis anno 1849 celebrati. <( Quamvis a 
quolibet inutili per parceciam discursu abstinere debeat [Parochus], 
non tamen officio suo satisfecisse arbitretur, si domi inclusus ex- 
pedlet, ut ad ipsum veniant parochiani. Semper quidem valuit, 
sed hisce praesertim temporibus valet hoc prseceptum Domini : 'Ite 
ad oves, quae perierunt, domus Israel.' •■ 



APPENDIX 

De Privilegiis Clericorum. 

^ |._Dc privilegiis clerieorum in comiiiiini. 

iMVZ. Clerici quibusdam gaudent privilegiis ex* jure canonico, 
imo juxta plures ex jure divino ; scilicet privilegio immunitatis, ne 
a curia laicali puniantur, et exemptionis a foro laicali quoad bona 
propria, tum ecclesiastica tum patrimonialia. Verum haec privi- 
legia et alia pleraque multis in locis, uti etiam apud nos, non 
amplius a potestate civili agnoscuntur. Restat tamen ubique privi- 
legium quod vocatur canonis, ratione cujus excommunicationem 
Rom. Pontifici simpliciter resen^atam incurrunt, qui manus in cle- 
ricos injuste inferunt, ut constat ex Conc. Later. II, can. 15, in 
quo dicitur : "Si quis, suadente diabolo, in clericum vel Monachum 
violentas manus injecerit, anathematis vinculo subjaceat. ,, Con- 
stat etiam ex Const. Apostolicce Sedis, 2 ser. n. 2. 

Hoc privilegio fruuntur : i°. Religiosi omnes, etiam novitii ; 2°. 
clerici omnes vel simplici tonsura donati ; 3 . imo Moniales et 0111- 
nes religiosse personse sub regula in commuuitate degentes, necnon 












I 



398 



w 

TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBUS PARTICULARIBUS\ 



tertiarii utriusque sexus religiosorum Ordinum habitum gestanteS 
et in communitate viventes.— Cf. S. Alphons. Append. 2 ad tra&. 
dc Legibus; Hom. Ap. tradl. 22, cap. 2. 

g II.— De privileffiis Episcoporum. 

Privilegia Episcoporum respiciunt : i°. censuras ; 2 . irregulari- 
tates; 3 . impedimenta matrimonii ; 4 . votaet juramenta ; 5 . alios 
casus diversos— Cf. S. Alphons. Append. de privilegiis ; et Hom. 

Ap. tract. 20, cap. 3. 

603. Cirea Censuras.—i . Exceptis casibus specialiter Ro- 
mano Pontifici reservatis in Const. Apostolica Sedis, absolvere 
possunt subditos a quibuscumque casibus papalibus occultis. Casus 
autem dicitur occultus, juxta S. Alphonsum, cum crimen non fuerit 
ad forum contentiosum delatum, neque de fa&o cognoscatur a plu- 
ribus quam quinque vel sex personis.— Cf. Const. Apostoliccr Sedis } 
§ Firmam.—S. Alphons. de Censuris, n. 76. 

2°. Jure communi reservatur Episcopis absolutio censurarum, 
uumero quatuor, vi Const. Apostolicce Sedis ubique vigentium, 
nempe quse latse sunt : i°. in percutientes leviter clericum ; 2°. in 
clericos sacris initiatos, in Regulares aut Moniales post emissum 
solemne castitatis votum, personasque cum talibus matrimonium 
contrahere prsesumentes ; 3 . in procurantes abortum, effedtu se- 
cuto ; 4 . in scienter utentes litteris Apostolicis falsis, eisque coope- 
rantes. — Constat ex ipsa Const. Apostolicce Sedis. — Cf. Varceno, 

vol. 1, p. 128. 

604. Circa Irregalaritates—i. Possunt dispensare ab 
omnibus irregularitatibus ob deli&um occultum, dempta irregula- 
ritate ex homioidio voluntario. 

2 . In irregularitatibus dubiis ex defectu. 

3 . In irregularitatibus non occultis ex defedlu natalium ad 
Ordines minores et beneficia simplicia.— Cf. S. Alphons. Append. 

dc privileg. nn. 49 et seqq. 

605. Cirea Impedimenta Matrimonii- 1 Possunt 
dispensare in impedimentis impedientibus, exceptis voto castitatis 
perpetuse, voto ingrediendse Religionis, sponsalibus et impedi- 
inento disparitatis cultus inter catholicos et haereticos. 

2 . In impedimentis supervenientibus, contradlo matrimonio, in 
ordine ad debitum petendum, v. gr., si affinitatem ideo contraxe- 
rint, quod alteruter commercium carnale cum consanguineis alteri- 
us habuerit ; vel si unus castitatem voverit. Imo Episcopus etiam 
dispensare potest conjugem a voto perpetuse castitatis quod ante 
matrimonium emisit, ut jura matrimonialia exercere queat. 



PARS II. APPENDIX.— DE PRIVTLEGIIS CLERICORUM. 



399 



3 . In impedimentis dirimentibus dubiis. 

4 . Per accidens in impedimentis dirimentibus certis, tum ante 
tum post contradtum matrimonium, quando recursus ad Papam 
est valde difficilis, vel quando adest periculum in mora, seu ubi in- 
stat periculum scandali, infamiae, incontinentiae, etc. — Cf. S. Al- 
phons. loc. cit. nn. 55 et seqq. 

606. Cirea Vota et Juranicnta.—i°. Dispensare possunt 
in omnibus votis simplicibus privatis, exceptis quinque Papae reser- 
vatis, nempe castitatis perpetuae, Religionis, et peregrinationum 
ad Hierusalem, ad limina Apostolorum et ad S. Jacobum Compos- 

tellanum. 

2 . In omnibus juramentis, si juramenta excipias a tertio accep- 
tata, quse metu aut fraude non fuerunt extorta. 

607. Cirea Casus Alioa Particulares.—i\ Dispensare 
possunt in rebus omnibus levioris momenti tum ex consuetudine 
tum quia recursus ad Papam esset nimis incommodus. 

2 . In omnibus quae communiter eveniunt, v. gr., in jejunio, in 
abstinentia, in Officio divino pro casibus et personis particularibus. 

3 . In omnibus statutis seu legibus, etiam universalibus, quae 
habeant clausulam dispensationem generaliter et sine restriclione 
permittentem, v. gr. , donec dispensetur. Utrum vero possit Episco- 
pus dispensare in statutis canonicis non expresse reservatis, nega- 
tivam sententiam omnino tenendam censuit S. Alphonsus, de 

Legibus, n. 191. 

4 . Ad faciendum sacrum a meridie. Vi facultatum quinquen- 
nalium privilegio fruuntur celebrandi per unam horam ante auro- 
ram et aliam post meridiem, et communicandi hanc facultatem 

sacerdotibus idoneis. 

5 . Extra dioecesim commorantes possunt sibi eligere confessa- 
rium, modo sit eorum subditus et eum valeant secum educere in 
diversa loca ; at si non est subditus, debet ab Ordinario suo esse 
approbatus.— Cf. S. Alphons. Append. de privileg. n. 65. 

6°. Possunt, justa accedente causa, ab interstitiis dispensare ad 
ordinationem.— Cf. S. Alphons. de Sacram. Ordinis, n. 795. 

Nota. — Qucb prcBcedunt respiciunt Episcopos omnes qtia tales ; at 
nostri Episcopi, quia deguntin locis Missionum amplioribus gaudent 
facuftatibus, dc quibus speciatim, sicut hacle?iusfuit, ita in posterum 
mentio erit quoties opportuna scse pra>bebit occasio. 









m 
I 

W 






PARS TERTIA 
De Particularitms Religiosorum (MigationiMs. 

Obligationes quibus religiosi, qua tales, tenentur, reducuntur 
prsesertim ad observantiam votorum et aliarum cujusque Ordmis 
regularum. Antequam autem dicatur de vi harum obligationum, 
prsestat aliquid innuere de natura status religiosi, deque vocatione 
ad illum. 

CAPUT I. 



DE NATURA STATUS RELIGIOSI. 

<>08. Status religiosus est stabile vitae institutum ab Ecclesia 
approbatmn pro fidelibus, qui, sub certa regula et communi vi- 
vendi modo, tendere volunt ad perfeclionem per tria vota perpetua 
paupertatis, castitatis et obedientiae.- Dixi i°. stabile vitcz inshtu- 
tum • quia status stabilitatem requirit, et aliunde Religiosus per 
tria vota Religionis se in perpetuum Deo devovet. — Dixi 2". ab 
Fcclesia approbatum ; status enim religiosus, cum sit sacra quaedam 
communitas, a potestate spirituali institui debet. Olim quidem 
haec approbatio a quolibet Episcopo pro dicecesi sua concedebatur ; 
sed statutum est postea in Conc. Later. sub Innoc. III, ne nova 
Religio inducatur, nisi a Summo Pontifice approbata fuent— Dixi 
3" qui tendere volunt ad perfeaionem ; Religiosus enim, vi suae 
Professionis, tenetur sub gravi ad studendum aliquo modo perfec- 
tioni per votorum observantiam ; quia vi suae Professioms tenetur 
velle servare suum statum, qui est status perfettionis. Non tenetur 
autem Religiosus vi suse Professionis esse perfetfus, sed solum 
pefedtioni studere.-Cf. S. Alphons. n. i.-Craisson, Manuale juris 

canonici, nn. 2455 et seqq.. 

em. Ex data definitione status religiosi colhgi possunt quae 

sequuutur : , ■•-.-. , 

1" Ut quis sit vere et stricle religiosus sufficiunt vota simpliaa 
fatfa in aliquo Ordine stricle religioso, scilicet approbato ab Eccle- 
sia ut tali, et cum concessione, pro aliquibus saltem, emittendi vota 
solemnia. Ratio est, quia tunc verificarentur omnia requisita ad 
verum statum religiosum. Constat insuper ex Const. Gregorn 



PARS III. CAP. I. — DE NATURA STATUS RELIGIOSt. 



401 



XIII, Ascendente Domino, in qua Pontifex declaravit, esse veros 
Religiosos in Soc. Jesu etiam illos, qui sola vota simplicia emiserint. 
Notandum autem hic est quod ex decreto Pii IX, promulgato 
per litteras encyclicas S. Congr. Reg. ad Superiores Ordinum Re- 
ligiosorum datas 19 Mart. 1857, Religiosi omnes eorum Ordinum, 
in quibus vota solemnia emittuntur, in posterum, absoluto tyro- 
cinio, tantum vota simplicia emittunt, saltem ad triennium, deinde 
ad solemnia vota admittuntur, si a superioribus suis digni reperi- 
antur. Justis autem de causis professio solemnis etiam diutius 
poterit differri, quamquam non ultra aetatem 25 annorum expleto- 
rum.— Ex declarationibus autem S. Congr. Reg. datis die 25 Febr. 
1859, etc, et ad praefatum decretum speclantibus, vota simplicia, 
de quibus agitur, perpetua sunt ex parte voventis et eorum dis- 
pensatio Summo Pontifici reservatur. Ex parte tamen Ordinis 
solvi per dimissionem professorum possunt, ita ut, data dimissione, 
eo ipso professi ab omni dictorum votorum vinculo liberi fiant. 
Nemo vero ex causa infirmitatis post professionem votorum sim- 
plicium exortse dimitti poterit. Ceterum professi horum votorum 
participes fiunt omnium gratiarum et privilegiorum, quibus solem- 
niter professi in eodem Ordine fruuntur.— Quod autem Gregorius 
XIII definivit de scholasticis Soc. Jesu, eos nempe esse veros Re- 
ligiosos, licet simplicia tantum vota emiserint, id ipsum ad eos 
etiam extendendum videtur, qui praedicla Pii IX dispositione affi- 
ciuntur. — Cf. Baller. not. (a) p. 86.— Craisson, Manuale jur. can. 
nn. 2689 et seqq. 

2 . Non sunt Religiosi proprie dicli ii qui licet tria paupertatis, 
castitatis et obedientiae vota emittant et in communi vitam ducant, 
non tamen profitentur regulam aliquam a Sede Apostolica approba- 
tam. Hinc variae congregationes virorum aut piarum feminarum 
ab uno vel etiam a pluribus Episcopis approbatae, non constituunt 
Ordines stridte religiosos. Imo etiamsi aliquod pium Institutum 
approbatum et laudatum fuerit a Sede Apostolica, cum concessione 
emittendi in eo vota perpetua, sed simplicia tantum, nequeunt dici 
qui illud ampledluntur Religiosi proprie et stricle didli. Ratio est 
tum quia, deficientibus undequaque votis solemnibus, deficit etiam 
vera ratio stabilitatis, tum quia non sufficit quaecumque Sedis 
Apostolicae approbatio ad aliquem Ordinem stridte religiosum de- 
clarandum. 

610. Qtisesita. — Qu^R. i°. Qucenam requiruntur ad valorem 

professionis f 

26 



402 



TRACTATUS X. — DE OBLIGATIONIBU8 PARTICULARIBUS. 



PARS II f. CAP. I. — DE NATURA STATUS RELIGTOSI. 



403 



Resp. Requiritur i°. aptitudo voventis, scilicet ut decimum 
sextum annum aetatis suae integre expleverit ; ut saltem annum 
integrum novitiatus cum religioso habitu transegerit ; ut nullum 
habeat impedimentum, quod ex statutis a S. Pontifice confirmatis 
substantiale esse censeatur. Requiritur 2°. consensus et acceptatio 
expressa vel tacita Prselati Ordinis vel Capituli, ubi haec necessaria 
est. Error autem circa substantiam, tam ex parte profitentis, quam 
admittentis, professionem irritam facit. Requiritur 3 . libertas 
voventis, id est ut professio sponte fiat, secluso gravi metu, qui si 
reverentialis est conjungi debet cum precibus importunis saepius 
repetitis, blanditiis, imperio, aut gravi offensione vel indignatione 
diu continuata consanguineorum. — Cf. S. Alphons. n. 7 ; et de 

Matrim. n. 1051. 

Qu^ER. 2 . Ad quid teneatur Episcopus quoad puellas Religionem 

ingressuras ? 

Resp. Tenetur sub gravi, ex statuto Conc. Trid., explorare per 
se vel, ipso impedito, per Vicarium aut deputatum, voluntatem 
illarum puellarum, tum ante susceptionem habitus tum ante pro- 
fessionem. Non tamen gravis reputaretur omissio unius e duobus 
examinibus. Ceterum invalida non foret professio, si examen 
utrumque omitteretur, modo puellae in professione emittenda liberae 
fuerint. Requiritur hujusmodi examen, etiamsi monasterium, 
quod puella ingressura est, exemptum esset a jurisdidtione episco- 
pali ; quia Episcopus tunc agit uti a Sandla Sede ad id delegatus. 

Quamvis praefata lege Conc. Trid. non ligetur Episcopus, nisi 
quoad moniales quae vota solemnia emittunt, quia Concilium et S. 
Pius V loquuntur de suscipiendis in ordine ad Professionem, quae 
in jure est professio solemnis ; attamen Episcopus potest, si velit, 
vetare ne puellae, etiam in Congregationibus recentibus quae solum 
simplicia vota habent, ad habitum vel professionem admittantur 
ante faclium a se examen, in quo tunc non adstringitur ad formam 
a Conc. Trid. et S. Pio V determinatam, sed dumtaxat ad pruden- 
tiam et aequitatem a jure naturali praescriptam. — Cf. Bouix, de 
Regul. vol. 1, pp. 651 et 658. 

QUi^R. 3°. An integritas anni novitiatus requiratur ad validi- 

tatem ? 

Rbsp. Affirm., ita ut anno bissextili sit expedtandus lapsus 
diei qui addendus est. Sic expresse declaravit Congreg. Conc. 
Trid. — Tempus autem novitiatus incipit a momento susceptionis 
habitus, si quidem agitur de iis Ordinibus qui peculiari habitu 



utuntur. Quare si novitiatus proprie interrumpitur, annus iterum 
computandus est a momento quo cessat interruptio. 

Qu^ER. 4 . Quibus mediis et quanam sub obligatione teneatur Re- 
ligiosus tendere ad perfeclionem ? 

Resp. Tenetur tendere primario per media essentialia status 
religiosi, nempe per observantiam trium votorum paupertatis, cas- 
titatis et obedientiae. Et quoniam obligatio tendendi ad perfectio- 
nem gravis est vi status in quo invenitur, graviter peccabit si saepe 
saepius et in re gravi vota illa infringat. Secundario autem tenetur 
tendere ad perfectionem etiam per media accidentalia, scilicet per 
proprias Ordinis regulas ; et graviter peccabit si eas infringat ex 
contemptu formali, nempe ipsarum auctoritatem qua talem, et 
cognitam sapientiam aspernendo. Secus vero si eas violet concu- 
piscentia ductus, vel quia putat eas sibi non esse necessarias ad 
salutem vel si cogitet eas non praecipi sub gravi. — Cf. S. Alphons. 
n. 10. 

Qu^ER. 5 . An peccet graviter Religiosus qui intendit servare 
tanium mandata obligantia subgravi, et de ceteris nullatenus curare ? 

Resp. Neg. , probabilius, et ratio est, quia eo ipso quod Reli- 
giosus velit plura illa adimplere quae obligant sub gravi, jam tendit 
ad perfectionem, cum velit adimplere plura quae respectu aliorum 
non obligant sed sunt meri consilii. Hanc sententiam S. Alphonsus 
vocat communiorem et probabiliorem ; attamen advertit Religiosum 
ita dispositum in gravi peccandi mortaliter periculo versari posse ex 
aliis capitibus, v. gr., ratione periculi transgrediendi vota vel grave 
damnum inferendi Religioni quoad disciplinam, etc. — Cf. S. Al- 
phons. nn. 10 et seqq. — Bouix, de Regul. vol. 2, pp. 550 et 551. 

Qu^ER. 6°. An vel quatenus obliget sub peccato regula distributive 
sumpta seu attentis singu/is regulis in particulari? 

RESP. In plerisque Ordinibus regula, generatim loquendo et per 
se, non obligat sub peccato, ne veniali quidem. Constat ex ipsis 
constitutionibus variorum Ordinum et ex communi interpretatione 
theologorum. Excipiendi sunt Ordines in quibus constitutiones 
oppositum expresse statuunt. — Dixi i°. generatim loquendo, quia 
quaecumque cadunt sub votis aut praeceptis expressis superiorum, 
non carent culpa, et quidem gravi pro gravitate materiae, ut infra 
de votis dicemus. — Dixi 2 . perse; quia theologi docent, transgres- 
sionem regulae rarissime omni culpa ob rationes extrinsecas vacare, 
quia fere semper aderit culpa aliqua ratione negligentiae, concupi- 
scentiae, scandali, pigritiae aut alterius cujuslibet motus inordinati. 
— Cf. S. Alphons. ibid. 



404 TRACTATUS X.— I>E OBLIGAT